Skip to main content

Full text of "Bede, Historia ecclesiastica gentis anglorum"

See other formats


Gougle 



This is adigital copy of a biK)k ihal was presLTVvd for guiiLTalions on library sIil-Ivl-s ru-lbre il was carefully scaniiL'd by Googlu as parl of a projccl 

to makc thc world's books discovcrablc onlinc. 

Il has survivcd long L-nough for llu- copyrighl lo cspirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is onc that was ncvcr subjccl 

to copyrighl or whosc lcgal copyrighl Urrn has cxpircd. Whcthcr abook is in thc public dornaiii may vary country tocountry. Publicdomain books 

arc our gatcways to thc past. rcprcscnting a wcalth of history. culturc and knowlcdgc thafs oftcn dillicult to discovcr. 

Marks. notations and othcr margiiialia prcscnt in thc original volumc will appcar in this lilc - a rcmindcr of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and linally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with librariL-s u> digili/L- public doniain niaUTials and niakL- Uiltii widcly acccssiblc. Public doniain books bclong to thc 
public and wc arc mcrcly llu-ir cuslodians. Nl-vltiIil-Il-ss. this work is cxpcnsivc. so in ordcr to kccp providing ihis rcsourcc. wc havc takcn stcps lo 
prcvcnt abusc by coninicrcial parlics. iiicIliJiiil: placing: lcchnical rcstrictions 011 automatcd qucrying. 
Wc alsoasklhat you: 

+ Make non-commerciai u.se ofthefilvs Wc JcsigncJ Googlc Book Scarch for usc by individuals. and wc rcuucst thal you usc thcsc filcs for 
pcrsonal, non-commcrcial purposcs. 

+ Refrain from mttomutvil qtterying Donot scnd autoniatcd uucrics of any sort to G(K>glc's systcni: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation. optical charactcr rccognition or othcr arcas whcrc acccss to a largc aniount of tcxt is hclpful. plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
uscofpublic domain matcrials for thcsc purposcs and may bc ablc to hclp. 

+ Maintain attribittion Thc Googlc "watcrniark" you scc on cach lilc is csscntial for inforiiiiiig pcoplc about this projcct and hclping thcm lind 
additional maturials ihrough Googk' Uook Scarch. Pk-asL- do not rcmovc it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc. rcmcmbcr that you arc rcsponsiblc for cnsuring that what you arc doing is lcgal. Do not assumc that just 
bccausc wc bclicvc a b(K>k is in thc public domain for uscrs in thc Unitcd Statcs. that thc work is also in thc public domain for uscrs in othcr 
courilrics. Whclhcr a book is slill in copyrighl varius from counlry lo counlry. and wl- can'l offcr guidancL' on wliclhcr any spucilic lisl' of 
any spccilic biK>k is allowcd. PkasL- do not assumc that a b(K>k's appL-arancL- in Googlu Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhcrc in thc world. Copyrighl iiilriiigciiicnl liability can bc quitc scvcrc. 

About Google Book Search 

GooglL-'s niission is lo organi/c thc world's information and to makc it univL-rsally accL-ssibk- and lisl-1'uI. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovLT Uil' world's books wlulc liclpniL! amhors aiid publishurs ivacli ncw audiuncus. You cau scaivli Lhrough llic liill lc\l of ihis book on llic wcb 
al |--.:. :.■■-: / / bQQkj . qooqle . com/| 






& 



tf 



o 






O 



VENERABILIS 



B E D M 



HISTORIA ECCLESIASTICA 



GENTIS ANGLORUM. 



VENERABILIS 



B E D M 



HISTORIA ECCLESIASTICA 



GENTIS ANGLORUM. 



VENERABILIS 



BEDiE 



HISTORIA ECCLESIASTICA 



GENTIS ANGLORUM. 



AD FIDEM 



CODICUM MANUSCRIPTORUM 



RECENSUIT 



JOSEPHUS STEVENSON. 




LONDINI: 
SUMPTIBUS SOCIETATIS. 



M.DCCC.XXXVIII. 




CHISWICK : 
PRINTED BY C. WHITTINGHAM. 



f J «i* 



*' 



fci* late flfajtati), »tng WHflKam IV. 



MEMBERS. 

The Viscqunt Acheson, M.P. 

The Earl of Bandon, D.C.L. 

The Duke of Bedford, K.G. 

Thomas Wentworth Beaumont, Esq. M.P. 

The Viscount Bernard. 

The Hon. Henry Boyle Bernard. 

The Lord Bexley, F.R.S. F.S.A. 

Rev. John S. Brewer, M.A. Queen's College, Oxford. 

Captain Arthur Arundel Brownb. 

Rev. John Browne, D.C.L. Bandon, Ireland. 

The Duke of Buccleuch, K.G. 

Rev. James Bulwer, M.A. 

The Lord Bishop of Chichester. 

William Nelson Clarke, Esq. M.A. 

Rev. Henry O. Coxe, M.A. British Museum. 

James T. Gibson Craig, Esq. Treasurer of the Bannatyne Club. 

The Hon. Robert Curzon. 

The Viscount Dungannon, M.P. 

The Earl of Dunmore. 

The Lord Bishop of Durham. 

The Dean and Chapter of Durham. 

Lord Francis Egerton, M.P. 

Robert Few, Esq. 

Rev. J. Forshall, M.A. F.R.S. F.S.A. British Museum. 

Dr. Franck. 

Robert Gatty, Esq. F.S.A. 



Rev. J. A. Giles, M.A. Head Master of the City of London 

School. 
Rev. William Stephen Gilly, D.D. Prebendary of Durham. 
William Grant, Esq» 
The Right Hon. Thomas Grenville, Trustee of the British 

Museum, and Commissioner of Public Records. 
The Earl Grey, K.G. 
Stacey Grimaldj, Esq. F.S.A. 
M. Guizot, Membre de 1'Institut Royal de France et de la 

Chambre des Deput&s. 
Thomas Duffus Hardy, Esq. F.S.A. Record Office, Tower. 
William Hardy, Esq. F.S. A. Duchy of Lancaster Office. 
Rev. William Harness, M.A. 
Sir George Harrison, K.C.H. Auditor of the Duchy of Lan- 

caster. 
Rev. Edward Craven Hawtrey, D.D. Head Master of Eton. 
Sir Thomas Buchan Hepburn, of Smeaton, Bart. 
John Hepburn, Esq. 
James Maitland Hog, Esq. of Newliston. 
Thomas Hog, Esq. 

John Holmes, Esq. F.S.A. British Museum. 
Alexander Beresford Hope, Esq. 
Henry Thomas Hope, Esq. M.P. 
Henry Philip Hope, Esq. 
John Mitchell Kemble, Esq. M.A. 
J(5hn Langhorne, Esq. Berwick. 
The Marquess of Lansdowne, K.G. President of the CounciJ, 

Trustee of the British Museum. 
Rev. John Lingard, D.D. 
James Loch, Esq. M.P. 

John Loch, Esq. Deputy-Chairman of the East India Company. 
William M ( Dowall, Esq. Vice-President of tlie Maitland Club. 
John Whitefoord Mackenzie, Esq. Edinburgh. 
Rev. S. R. Maitland, Librarian to the Archbishop of Canter- 

«bury. 
Rev. J. Mendham, M.A. Sutton Coldfield. 



3 

John Miller, Esq. Q.C. Stone Buildings, Lincoln's Inn. 
M . Monmerque, de Flnstitut de France. 

Rev. James Morton, B.D. Vicar of Holbeach, and Preben- 
dary of Lincoln. 

JOHN MURRAY, Esq. 

The Marquess of Northampton, F.R.S. 

The Lord Nugent, G.C.M.G. 

Antonio Panizzi, Esq. LL.D. British Museum. 

Robert Pitcairn, Esq. Edinburgh. 

Ralph Price, Esq. Treasurer of Bridewell and Bethlehem Hos- 

pitals. 
Philip Pusey, Esq. M.P. 
Rev. James Raine, M. A. Vicar of Meldon, Librarian of Durham 

Cathedral. 
Right Hon. Thomas Spring Rice, M.P. Chancellor of the Ex- 

chequer. 
Rev. William Upton Richards, B.A. British Museum. 
John Richardson, Esq. F.S.A. 
The Viscount Sandon, M.P. 
C$e Eortr dfattftfale. 
Sir Robert Smirke, R.A. F.S.A. 
John Smith Y**K Esq. Secretary of the Maitland Club. 
The Duke of Somerset, K.G. 
John Spencer Stanhope, Esq. M.A. 
Sir George Staunton, Bart. 
Joseph Stevenson, Esq. 
Patrick Maxwell Stewart, Esq. M.P. 
John Shaw Stewart, Esq. Edinburgh. 

The DUKE of SUTHERLAND. 

Clement Tudway Swanston, Esq. Q.C. F.S.A. 

The Lord Teignmouth. 

Henry Sykes Thornton, Esq. 

Rev. Dr. Thorp, Warden of the University of Durham. 

Rev. George Townsend, B.D. Prebendary of Durham. 

W. B. D. D. Turnbull, Esq. Secretary of the Abbotsford Club. 

Edward Tyrrell, Esq. Remembrancer of the City of London. 



Patrick Fraser Tytler, Esq. F.S.A.E, 

Adam Urquhart, Esq. Edinburgh. 

Edward Vernon Utterson, Esq. F.S.A. Commissioner of 

Public Records. 
The Lord Vernon. 
George Vivian, Esq. 
dtr ftatridt OHaHur. 
Robert Waltebs, Esq. F.S.A. 
9aiitt* QKeale, ffitfq. 
Robert Weddell, Esq. Berwick. 

M. Van de Weyer, Minister of the King of the Belgians. 
John Wilson, Esq. Tweed House, Berwick. 



fi 



GENERAL INTRODUCTION. 



§ 1. It is the object of The English Histo- The Engitsh 
rical society to pnnt an accurate, umform, and societyjiu 
elegant edition of the most valuable English ° w 
Chronicles, from the earliest period to the ac- 
cession of Henry the Eighth. Together with 
these, it proposes to publish, simultaneously, a 
few additional volumes, containing the most im- 
portant Lives of Saints, Letters, State Papers, 
Historical Poems, the Proceedings of Councils 
and Synods, Papal Bulls, and Decretal Epistles. 

§ 2. The English Chronicles hitherto publish- Reasons for 
ed are, for the most part, to be found only in the tion 
costly, inconvenient, and unsatisfactory collec* 
tions of Parker, Savile, Camden, Duchesne, Twys- 
den, Gale, Fell, and Hearne. The important 
treatise of Giraldus Cambrensis, * De lnstruc- 
tione Principis/ and the continuation of Hove- 
den's Annals, are printed only in Bouquet's ' Re- 
cueil des Historiens des Gaules.' The ' Gesta 
Regis Stephani* occur only in Duchesne's ' His-» 
toriae Normannorum Scriptores Antiqui ;' and 
the Chronicle of Ralph of Coggeshale is only 
to be met with in Bouquefs voluminous work, 
or in the ' Amplissima Collectio ' of Martene and 
Durand. 

§ 3. An objection still more serious than that 
above noticed is, that the texts of many of our 
Chronicles have been founded upon manuscripts 

A 



U GENERAL INTRODUCTION. 

of inferior value, and have been either carelessly 
transcribed, or injudiciously edited. The various 
readings furnished by other manuscripts of the 
same author have not been preserved ; unsettled 
chronology has not been established, nor false 
chronology corrected ; difficulties have not been 
explained ; the reader has not been guarded 
against erroneous or contradictory statements ; 
nor has any systematic attempt been made to 
assign to each Historian the relative degree of 
importance to which he is entitled. 

§ 4. The evils resulting from this state of things 
are now generally felt and regretted; and it is 
natural that those who are interested in the His- 
tory of their Country should be anxious to adopt 
measures for their removal. In order to keep 
pace with the extended and extending informa- 
tion of the times, it has become necessary to con- 
centrate these scattered materials ; to form more 
accurate and complete transcripts and collations 
of manuscripts ; to supply the requisite annota- 
tions; and to subject the authenticity of each 
writer to a closer and more rational examination 
than has hitherto been applied to him. The So- 
ciety considers itself justified in expressing a san- 
guine expectation that the arrangements which 
it contemplates, or has already concluded, will 
enable it to send forth a series of publications, 
in which all or the most of these important ends 
shall be attained. 

§ 5. Besides re-editing, with greater accuracy, 
the principal early English Historians which have 
already been published, it is intended to print for 
the first time the more valuable of those Chro- 
nicles which at present exist only in manuscript. 
The greater number of these are anonymous, and 
of no great extent, though sufficiently numerous 



GENERAL INTRODUCTION. lil 

and important to warrant the Society in stating 
that it derives no inconsiderable portion of its 
claim upon public attention from this part of its 
intended proceedings. 

§ 6. The historical works of the foUowing work» in- 
authors are intended to be printed : Gildas, Nen- puwSaSn. 
nius, Beda, Asser, Ingulfus, William of Poitiers, 
Gaimar, Eadmer, Simeon of Durham, Wace, Or- 
dericus Vitalis, Florence of Worcester, William 
of Malmesbury, Richard and John of Hexham, 
William of Jumi&ges, Henry of Huntingdon, 
Ailred of Rievaulx, Jordan Fantosme, Geoffrey 
de Vinsaulf, Benedictus Abbas, William of New- 
burgh, Ralph de Diceto, Roger de Hoveden, Gi- 
raldus Cambrensis, Gervase of Canterbury, Ralph 
de Coggeshale, Roger de Wendover, Matthew 
Paris, William de Rishanger, Nicholas Trivet, 
Peter Langtoft, John de Trokelowe, Henry de 
Blanford, Thomas de la More, Adam Murimuth, 
Walter Hemingford, John of Tynmouth, Thomas 
Elmham, Titus Livius, Robert Redman, Thomas 
de Walsingham, John Harding, together with 
others not here specified, and various historical 
works of which the authors are not ascertained. 
It is impossible to estimate with certainty the 
number of volumes which the proper execution 
of this plan will demand ; but it is presumed, 
from calculations which have been made, that 
fifty volumes will include all * which need be 
printed. 

§ 7. The following is the plan according to 
which the present edition of our Chronicles is ^ 
proposed to be conducted. 

Many of these Chronicles commence with the system of 

J pubhcation. 

Creation, the Deluge, or the Nativity of our Sa- 
viour, and contain an abridgement of the General 
History of the World, taken from the Old and 

a 2 



IV GENERAL INTRODUCTION. 

New Testaments, Josephus, Eutropius, Valerius 
Maximus, Justin, Dionysius, Eusebius, Orosius, 
and writers of less authority. In their progress 
they frequently enter into an abridgement of our' 
own history, the greater portion of which is ex- 
tracted from the romance of Geoffrey of Mon- 
mouth, Beda, Nennius, Malmesbury, Marianus 
Scotus, and other writers whose works are yet 
extant. In such cases, it is only when the chro- 
nicler arrives at the narrative of those trans- 
actions which occurred at the period when he 
wrote, that he ceases to be a mere compiler, and 
assumes the character of an original historian. 
Part of this preliminary matter it is proposed to 
retrench. On this point, the promoters of the 
present undertaking are well aware that a differ- 
ence of opinion exists, and that there are certain 
persons who think that, if our chronicles are to 
be reprinted at all, they ought to be reprinted 
without any retrenchment. But it is believed 
that the number of such persons is small, and 
that the inexpediency of the principle for which 
they contend will become more obvious the more 
narrowly it is examined. At the remote sera 
when such works were composed, knowledge 
was not communicated, as now, by the art of 
printing ; books existing in manuscript only were 
consequently scarce ; and an author acted consi- 
derately, if not judiciously, in thus gleaning from 
various quarters, probably with much trouble, an 
introductory sketch of general history. But a 
more advanced state of literature not only ob- 
viates the necessity of retaining such extraneous 
matter, but absolutely demands its removal as a 
positive incumbrance ; there being no doubt that 
the publication of a complete body of genuine 
materials for the History of England must for 



GENERAL INTRODUCTION. V 

ever supersede the crude and capricious extracts 
made from them, centuries ago, by the credulous 
and inexact annalist of a monastery. 

§ 8. It may also be remarked, that many of 
our Ghronicles are found to embrace copious ex- 
tracts from preceding English authorities, which 
authorities still exist. To such a length was this 
system of appropriation carried, that in some in- 
stances whole pages of one author were trans- 
ferred, without acknowledgment, into the nar- 
rative of another. For instance, Asser's Life of 
Alfred is included in Florence of Worcester ; con- 
siderable portions of Florence are in Simeon of 
Durham ; Simeon, in his turn, is copied by Hove- 
den; a considerable part of what is called the 
Chronicle of Benedictus Abbas is to be found in 
Hoveden and Brompton ; Knighton incorporates 
a large share of Hemingford ; and Walsingham 
is such a plagiary, that, if he were resolved into 
his component parts, scarcely a vestige of him 
would remain, instead of occupying, as he now 
does, 550 closely-printed folio pages, 

§ 9. These facts either have not been observed 
by the editors of our early Chronicles, or, if ob- 
served, have unfortunately been disregarded. Mo- 
dern Historians have a right to expect that the 
early authorities, upon which their narrative must 
be founded, should be presented to them in such 
a state of clearness and compression, as to be 
applicable, with the least possible trouble, to the 
purposes for which they are intended. But such 
facilities have not hitherto been presented ; and 
if their absence has given rise to instances of 
misapprehension in the pages of even our best 
modern writers, they may in justice be regarded 
only as the unsuspecting followers of what they 
naturally concluded to be authentic. 



VI GENERAL INTRODUCTION. 

§ 10. It is, therefore, the intention of this So- 
ciety to reject altogether tnose portions of this 
sort of preliminary compilation which are un- 
connected with the History of Britain, and to 
give others, which have evidently been copied 
by one chronicler from another, only in the au- 
thor in which they appear for the first time, or 
in the most complete form. It is to be observed, 
however, that the passages thus expunged from 
succeeding authors are still of importance for 
many reasons : they may exhibit purer readings 
of the prototype than are to be found in manu- 
scripts now existing; they may supply lacunse 
in an unique copy of a writer so incorporated ; 
and the additions, alterations, and omissions, 
which a secondary writer may make in the nar- 
rative of a primary one, are entitled to preser- 
vation, as they may originate in different views, 
or may be the result of more accurate informa- 
tion. The passages which, from the causes pre- 
viously stated, it may be considered advisable to 
remove, will, where necessary, be employed in 
furnishing Various Readings to the text of the 
original author, and the changes made in such 
extracts by the writer who has incorporated them 
will be noticed. Whilst, however, such parts of 
the narrative of our Chronicles will in general be 
given only in the author in which they first ap- 
pear, an exception will be made in favour of 
those passages which seem either to consist of 
original information, to be founded upon autho- 
rities now lost, or to be worthy of preservation 
from any other reasons. As it may be curious in 
the history of Literature to mark the kind of 
reading which was popular at each period, and 
important to notice the relative degrees of credit 
attached at intervening periods to pre-existing 



GENERAL INTRODUCTION. vii 

authorities, it will be the duty of the Editor to 
furnish an analysis of the rejected matter, and, 
where necessary, to give an exact reference to 
such passages as may thus be incorporated in 
the author upon which he is employed. Whilst 
expressing its intention of thus freeing some of 
the most valuable of the early English Chroni- 
cles from the load of extraneous matter with 
which they are encumbered, the Society must be 
distinctly understood to be decidedly opposed to 
even the slightest abridgement of the original 
narrative. How much of the compilation is to 
be rejected, and at what particular period the 
work should begin to be printed entire, must be 
left, in each instance, to the judgment of the 
Editor. Too much will be given, rather than 
too little ; the whole of the narrative for which 
the author is really answerable will be preserved, 
and not the slightest alteration permitted either 
in thought or expression. 

§ 11. The benefits resulting from the adoption i* advau- 
of the plan of publication here explained will be 
speedily felt and appreciated ; the records of our 
history will be thus reduced to their natural and 
proper form and character, the relative impor- 
tance and credibility of each historian will be 
more easily and correctly estimated, and the scat- 
tered ancT disjointed materials for our history 
will be compressed within a space considerably 
smaller than that which they at present occupy. 
These considerations have been deemed conclu- 
sive for selecting that method of republishing the 
English Chronicles which has been explained, in 
preference to any other ; and it is assumed that 
all who may become members of the Society 
concur in its adoption. 

§ 12. Althpugh the greater number of those 



Viil GENERAL INTRODUCTION. 

Transiations early translations of historical works, the origi- 
tothepiin! nals of which exist, evidently do not come with- 
in the plan of this Society, yet they will not be dis- 
regarded. For instance, in editing Bede's Ec- 
clesiastical History, the Saxon version ascribed 
to Alfred will be consulted, and its alterations 
and omissions will be noticed ; and the same 
course will be pursued in regard to Robert de 
Brunne's English translation of the French Chro- 
nicle of Peter Langtoft. A few portions of our 
early historians, likewise, although derived either 
directly or indirectly from the Saxon Chronicle, 
seem worthy of preservation, from reasons which 
will be explained in the proper place, and an ex- 
ception from the a.bove rule will be made in their 
favour. 

iiffii^u? of § ^" ^e mode of editing here proposed is so 
the pian now natural, and its utility is so apparent, that it has 
been adopted, so far as it was practicable in their 
time, by various editors of early historical writ- 
ings both in this country and on the Continent. 
Archbishop Parker, Savile, Powel, and Camden, 
who lived at, or shortly after, the period of the 
Reformation, were deterred from exercising even 
the slightest discretion upon the authors whom 
they edited, only because they knew that if they 
did so, the charge of mutilation would be brought 
against them by the advocates of the Roman Ca- 
tholic doctrines ; and so careful was Parker to 
avoid such an imputation, that in 1570 he did not 
hesitate to give to the world a second edition of 
the History of Matthew of Westminster, having 
discovered that the edition which he had publish- 
ed only three years before had been printed from 
a comparatively incomplete manuscript. We 
have no reason to be surprised that a plan such 
as the present was not adopted by men so cir- 



GENERAL INTRODUCTION. IX 

cumstanced; but that it had their approbation, 
and would, if possible, have been pursued by 
them, appears plain from a remark prefixed to 
the ' Iflnerarium Cambrise' of Giraldus Cam- 
brensis (edit. Camden, p. 818). Selden and 
Watts, the editors of the ' Decem Scriptores' 
and of Matthew Paris, were influenced, as we 
learn from the prefaces to their respective works, 
by the same considerations. Discussions upon 
ecclesiastical history and points of doctrine were 
in their time frequent between the Seminary 
Priests and the members of the Church of Eng- 
land ; and the editors acted wisely, situated as 
they were, in giving the whole of each history 
without curtailment. 

§ 14. But after the Revolution of 1688, the 
same rcasons did not exist, and accordingly we 
find that the judicious Wharton in his ' Anglia 
Sacra' systematically rejects such passages as 
did not come within the immediate scope of his 
work (vol. i. pp. 221, 265, 267, 270, 345, 358, 
361, 510 ; ii. 257, 265, 269, &c.) or were found to 
be mere copies from existing authorities (vol. i. 
pp. 225—228, 232—241, 245, 313, 342, 501— 
— 508 ; ii. 213, 217, 219, 221, 247.) Of the same 
mind was Gale, who, in his ' Viginti Scriptores/ 
had the good sense to strike out of his edition of 
Higden all passages which did not bear upon the 
history of our country. But the examples thus 
given were lost upon Hearne, who appears to 
have been incompetent to form a correct estimate 
of the relative value of any work on which he 
was employed ; and yet, in his*edition of Brunne's 
translation of Langtoft, even Hearne ' concludes 
it to be a needless piece of service to publish any 
of the first part/ finding it a mere abridgement 
of Geoffrey of Monmouth, (Pref. p. lii.) The 



X 



GENERAL INTRODUCTION. 



candid and just criticism passed by Wilkins, in 
his preface to Tanner's ' Bibliotheca Britannico- 
Hibernica/ upon the early historians edited by 
the Oxford antiquary is valuable for our present 
object, inasmuch as it shows that the low esti- 
mation in which many of these works were held 
by one whose opinion is entitled to so much re- 
spect, originated solely in the want of discretion 
which Hearne evinced in reprinting information 
which previously existed in a form equally or 
more authentic (see numbers 1, 2, 3, 4, 5, 6, 12, 
25, 27). Macpherson, too, in his admirable edi- 
tion of Wyntoun's Chronicle, tells us, € that in 
order to save his readers the labour of wander- 
ing through a wilderness of Asiatic, Greek, and 
Roman history, in search of minute notices con- 
cerning Scotland or Britain, he has carefully se- 
lected all that in any respect concerns the Bri- 
tish Islands, whether true or fabulous/ and that 
' this separation of the useful from the useless 
has had the approbation of some of the best 
judges of Scottish history/ (Pref. p. viii.) We 
have to thank the same authority for expressing 
so forcibly the wish that a future editor of For- 
dun's Scotichronicon would take the trouble of 
selecting the few sentences which are useful, and 
of suppressing the vast quantity of lumber which 
loads that work and distresses the reader. (Ibid.) 
§ 15. Continental scholars have seen the ne- 
cessity of adopting a similar process, and have 
acted accordingly. It is well known that the 
chief merit of the great national collection of 
French Historians* commenced by Bouquet, 
consists in this systematic reference of informa- 
tion to its source, and that the benefits resulting 



* Duchesnehadpreviouslyfol- 
lowed the same rule; see his 



Script. Rer. Franc. tom. v. p. 87. 



6ENERAL INTRODUCTION. XI 

from this principle are found almost to counter- 
balance the inconveniences to which those who 
consult that work are subjected by the division 
of authors into periods. 

§ 16. These authorities are conceived to be 
more than sufficient to warrant that mode of pub- 
lishing the English Chronicles which this Society 
has resolved to follow, even if a plan so obvious 
and reasonable in itself could be supposed to re- 
quire precedent to support it. 

§ 17. Having thus presented an outline of the J^ e ° f ^* 
plan, some observations upon the mode of publi- order » ' 
cation become necessary. It is proposed that 
the authors to be printed shall appear in the 
chronological order in which they wrote. The 
whole historical works of each author will be 
printed together ; but itis proposed that, wherever 
practicable, each work shall have a separate title 
and pagination, so as to admit of being bound in 
any way that may be thought desirable. As 
some members may prefer a chronological arrange- 
ment of subjects to that of authors, such an ar- 
rangement will thus be facilitated. Advantage, 
if necessary, will be taken by the Editors ap- 
pointed by the Sfociety, of the liberty allowed 
them of departing in some instances from strict 
chronological order, since this indulgence will 
enable them, by the temporary postponement of 
the publication of an author, to overcome the 
difficulties which, if they followed a different 
plan, would otherwise arise from the extent of 
the undertaking, or the scarcity or dispersion of 
the manuscript copies. Such deviations from 
chronological arrangement will proceed only from 
urgent causes, and will lead ultimately to the 
appearance of the work so delayed in a more 
complete form. 



Xll GENERAL INTRODUCTION. 

Formationof § 18. The text will be founded upon a careful 

collation of the best manuscripts and editions. 

As it is intended that our early historians shall 

appear in the purest and most correct manner, 

that system must be rejected which obliges an 

editor implicitly to follow the readings of any 

one manuscript, even when such readings are 

obviously incorrect, or may be amended from 

other sources. It frequently happens that trea- 

ties, letters, bulls, and other documents, are in- 

serted in our early Chronicles. These, when it 

is possible, it is proposed to collate with the ori- 

ginals, with enrolments, or early copies ; and, if 

necessary, to amend them upon their authority. 

Quotations will be verified ; and, while all pecu- 

liarities of diction are preserved, the orthography 

of the Latin will be reduced to its received stan- 

dard. In short, all practicable diligence shall 

be used in order to restore the text to its original 

purity, while the preservation of the Various 

and Rejected readings of the manuscripts will 

secure the reader against the possibility of being 

compelled to place unlimited confidence in the 

faith or judgment of an editor. 

The prefece, § 19. An English Preface, Notes, and Index 

etc. will accompany each work. The Preface will 

consist chiefly of observations upon the personal 

history of the author, — the period at which he 

wrote, — the importance and credibility of his 

narrative, — the sources whence it appears to 

have been compiled, — and the chronology em- 

ployed ; — upon the manuscript copies in general, 

and more particularly upon such as have been 

used in forming this new edition. Notes will be 

introduced sparingly, and rather be explanatory 

of difficulties than illustrative of established facts ; 

and the Index, in addition to the inform^tion 



GBNBRAL INTRODUCTION. XIU 

which an index generally affords, will contain an 
explanation of such obsolete words and phrases, 
allusions to customs, and other peculiarities, as 
may seem necessary. The text of such works 
as are in the Saxon language will be printed in 
the Roman character, and accompanied by an 
English translation. A Glossary of obsolete 
words will be given with such authors as wrote 
in early French or English. Marginal side- 
notes, conveying an outline, in English, of the 
narrative, will be given ; and in most instances a 
fac-simile of the more important manuscripts will 
be added. 

§ 20. AU the volumes will be printed in royal 
octavo, upon paper manufactured expressly for 
the Society, the water-mark of which will show 
them to be copies belonging to members of the 
English Historical Society. An appropriate de- 
vice and motto will appear upon the title-page, 
and such ornamental head and tail-pieces, initial 
letters, &c. shall be added as the funds of the 
Society may admit. 

Although the chief object of the English His- coiiaterai 
torical Society be to reprint our early Chronicles, Engiish Hi«- 
other classes of documents exist from which much 
important historical information may be deduced, 
and to which, therefore, its attention is naturally 
directed. These less known, although scarcely 
less valuable, materials have, for the most part, 
not only suffered from the carelessness or igno- 
rance of their editors, but labour under a mis- 
fortune more peculiarly their own. They are 
scattered through an infinity of bulky and ex- 
pensive works, of which by far the greater num- 
ber are printed on the Continent, and are seldom 
to be met with in England, except in great Public 



XIV GENERAL INTRODUCTION. 

Libraries. Supposing the modern historian has 
made himself acquainted with the titles of such 
works as he believes may contain documents con- 
nected with his researches, he will soon find that 
a proper examination of these ponderous vo- 
lumes, (which he is seldom able to consult at his 
own residence,) demands the sacrifice of more 
time and trouble than he can well bestow upon 
the collection of materials. Even had we the 
benefit of works similar to those with which Le 
Long and Br6quigny have enriched the literature 
of France, this portion of the Society's plan would 
still be worthy of the national patronage. At 
present, however, left as he is without a solitary 
guide to direct his inquiries, the investigator of 
our early history may be presumed to be doubly 
grateful for having those materials presented to 
him in a full and arranged fonn, which it would 
otherwise have cost him so much labour and 
anxiety to collect. 

§ 21. The documents which it is intended to 
print along with the Chronicles may be divided 
into Lives of Saints, Proceedings of Ecclesiasti- 
cal Councils, Letters, Charters, Bulls, State 
Papers, and Historical Poems. It may be ne- 
cessary to make a few remarks on the nature 
and importance of each of these classes, and on 
the manner in which they will be edited. 

silnt 8 ° f S^ - ^rom ^ e dawn of our history to the 

thirteenth century there is scarcely a reign upon 
which the lives of saints do not throw important 
light, and sometimes they are the only source 
whence information upon points of much moment 
can be derived. Regarded in an historical point 
of view, the individuals whose biography is re- 
corded frequently possess no inconsiderable claim 



GBNERAL INTRODUCTION. XV 

upon our attention. Many of these persons 
exercised a paramount influence over the tempo- 
ral as well as the spiritual affairs of the nation ; 
this influence was not unfrequently exercised in 
such a manner as to bring its possessor into 
violent collision with his sovereign ; and their 
historians are fortunately seldom so diffuse as 
when narrating the triumphs which their heroes 
gained over the secular power, or the constancy 
with which, if unsuccessful, they endured the 
persecutions to which they were subjected. How 
much of general history, for instance, do we not 
learn from the Legends of Dunstan ? Who can 
undertake to write a history of William Rufus 
or Henry the First without the Life of Anselm ? 
or will refuse to avail himself of the important 
information concerning Henry the Second which 
is contained in the ' Quadrilogus' ? 

§ 23. Besides furnishing materials for General 
History, Lives of Saints abound with much cu- 
rious information of another sort. They are al- 
most the only specimens of biography which the 
middle ages have produced, and in them alone 
we find those minute traces of character for which 
we search in vain in the more dignified pages of 
the professed historian. The manners and cus- 
toms, the dress, amusements, and superstitions, 
the arts and sciences, thesociety and the literature, 
of our ancestors, are here faithfully, because in- 
cidentally, depicted. If a saint takes upon him- 
self to supply the deficiency of an unproductive 
harvest, his exertions are coupled with the men- 
tion of facts which illustrate the agriculture or 
political economy of the period ; if he exerts his 
influence to procure the erection of a monastery, 
we are instructed in its architecture, paintings, 
and sculpture; from the cures which he per- 



XVI 



GENERAL INTRODUCTION. 



formed, we gain an insight into the medical 
knowledge of the day ; and it may be affirmed that 
there is scarcely a legend, however absurd, from 
which some information may not be gleaned. 

§ 24. But, while thus expressing a general 
opinion upon the value of Lives of the Saints, 
it must not be concealed that some of these 
' Acta' are not worthy of preservation, and that 
in others the information which they contain is 
hidden beneath a mass of irrelevant matter. It 
becomes necessary, therefore, to use some dis- 
cretion in the mode of editing; and ithas been 
resolved, while care shall be taken to preserve 
whatever can be useful, to reject what is obvi- 
ously useless. By omitting what is mere vcr- 
biage, it is frequently possible to retain all the 
facts recorded, without altering a single word 
which the author has written. It need scarcely 
be stated, that whatever illustrates the civil or 
ecclesiastical state of the times shall be rigidly 
preserved, and that nothing which contains any 
allusion to the subjects we have referred to shall 
be suppressed. This practice upon which, for 
obvious reasons, the Jesuits, Bollandus and his 
successors, and Mabillon* the Benedictine, did 
not venture, is not supposed to stand in need of 
any justification ; but, if necessary, we might cite 
the examples of Wharton and Bouquet to autho- 
rise its adoption. 

§ 25. These Lives being for the most part 
anonymous, it has been resolved to arrange them 
according to the period at which the subject of 
the biography lived. Such legends, however, as 
are ascertained to have been written by authors 



* Mabillon,however,didsome- 
times abridge the miracles. See 
the Preface to the first volume 



of his < Acta/ sect. xi, and 
vol. i. p. 341; ii. 149, 200; 
iii. 37, etc. Ed. Venet. ' 



GENERAL INTRODUCTION. XVU 

whose historical works occur in the series of 
Chronicles, will find a place in that series. For 
instance, the Life of David by Giraldus Cambrensis 
will not be disjoined from his other productions; 
the Legends of Ninian, Edward the Confessor, 
and David King of Scotland, written by Ailred 
of Rievaulx, will accompany his history ; the 
biographies written by Eadmer will be associated 
with the ' Historia Novorum/ although relative 
to widely different periods of history. But, as 
has been previously stated, measures will be 
adopted, where practicable, to admit of a dif- 
ferent arrangement by those who may prefer it. 

§ 26. Before leaving this division of the sub- 
ject, it may be remarked, that our literature can 
furnish us only with John of Tynmouth^s s Nova 
Legenda Anglise/ printed under the name of 
Capgrave, in 1516, by Pynson, and the second 
volume of Wharton^s * Anglia Sacra;' the first a 
mere abridgement, the second a selection. The 
great works of Surius in six volumes, of Bol- 
landus and his successors in fifty-three volumes, 
(yet incomplete,) and of Mabillon in nine vo- 
lumes, (also incomplete,) all in folio, are fearful 
additions to the numerous works to be consulted 
by the student of early English History. 

§ 27. The Proceedings of Ecclesiastical Coun- SjSSnSii. 
cils contain much which comes within the plan 
of the Society . The affairs of Church and State 
were at an early period so involved together, that 
it is impossible to understand the one without the 
other. Councils contain the most authentic re- 
cord of assemblies which legislated for the se- 
cular as well as the ecclesiastical power, and in 
their proceedings even kings took a share. Up to 
the NormanConquest theselections willbecopious, 
but from that period they will be more sparing. 

B 



XVUl GENERAL INTRODUCTION. 

Letters. § 28. Letters afford very valuable materials for 

history. Those of Boniface, Alcuin, Lanfranc, 
Anselm, Becket, John of Salisbury, and Peter 
of Blois, abound in information which is not to 
be found in the Chronicles ; and yet not a single 
edition of these letters has been printed in Eng- 
land, although they have, for the most part, gone 
through three or four on the Continent. From 
the Reports and Proceedings of the Record Com- 
mission it appears that the Tower contains a rich 
harvest of separate original letters, foreign as 
well as domestic, from the commencement of the 
thirteenth to the end of the fifteenth century. 
The Cottonian, Harleian, and Lansdowne Ma- 
nuscripts in the British Museum ; the State Pa- 
per Office ; the Shrewsbury Papers in the He- 
ralds' College; Wolsey's Correspondence in the 
Chapter House ; and the rich collections of Tan- 
ner, Clarendon, Carte, and Ballard, during the 
reigns of Elizabeth and the Stuarts, will furnish 
many highly interesting documents. 

§ 29. It appears advisable to modernise the 
orthography of letters written in English after 
the accession of Henry the Eighth ; retaining, be- 
tween inverted commas, and accompanied with 
an explanation, such words or expressions as 
have become obsolete. Since the commence- 
ment of Henry's reign, our language has sus- 
tained few alterations, except in orthography, 
and for all philological purposes sufficient speci- 
mens of early spelling have been already printed. 
There is reason to believe that the utility of such 
valuable works as ElhVs Letters, and the State 
Papers now publishing by order of Govern- 
ment, is considerably diminished by the disguised 
and repulsive orthography in which their con- 
tents are presented to the public; and this So- 



GENERAL INTRODUCTION. xix 

ciety, by pursuing a course which gives the do- 
cuments in an equally authentic, but more intel- 
ligible form, encourages rather than represses a 
spirit for historical inquiry. 

§ 30. Early Charters, especially those anterior charten. 
to the Norman Conquest, furnish much impor- 
tant information which is not to be found else- 
where. From them we gain an insight into the 
political distribution of the Island, its laws and 
institutions, the ranks into which its inhabitants 
were divided, and various other particulars of 
which no other memorials exist. They are in 
another point of view also of considerable value, 
since by the aid of those witnesses whose names 
are affixed to charters of which the date is ascer- 
tained, we obtain the surest foundation upon 
which to rear a correct system of chronology. 
It is proposed to publish a copious selection of 
such as illustrate the Saxon period of our his- 
tory ; together with those which are of most im- 
portance up to the accession of King John. 

§ 31. The influence which, during the middle Papai Buiu. 
ages, the See of Rome possessed over the civil 
and ecclesiastical affairs of England, and the 
vigilance with which that influence was exercised, 
naturally lead to the presumption that Papal 
Bulls must contain a great mass of information, 
especially upon those more important transac- 
tions in which the interference of the Pope was 
solicited or intruded. An examination of such 
of these Bulls as have been printed, leads us to 
regret that so many yet remain in manuscript. 
The Ecclesiastical Annals of Baronius and Ray- 
naldi contain frequent allusions to instruments of 
the highest importance to this country; and it 
may be stated upon the authority of an eminent 
foreign historian, who has enjoyed the rare pri- 



XX 



GENERAL INTRODUCTION. 



vilege of examining the Papal ' Regesta/ that 
they abound in letters, an acquaintance with 
which seemed to him almost indispensable to a 
correct knowledge of our early history. Means 
will be taken to obtain correct transcripts of these 
documents; if unsuccessfully, (for it must not 
be concealed that considerable difficulties inter- 
pose,*) advantage will be taken of the prior la- 
bours of Baronius, Raynaldi, Cherubini, Cocque- 
til, Baluze, D'Achery, Ruinart, LaPortdu Thiel, 
Br6quigny, and others. In editing these docu- 
ments, it is proposed to omit the laboured and un- 
instructive exordium with which each is prefaced, 
for which the Society may quote the precedent 
not only of Bouquet and his continuators, but 
even of Cardinal Baronius and Raynaldi. 
statePapew. § 32. State Papers, such as Treaties with 
Foreign Powers, Instructions to Embassadors, 
Official Reports, &c. should be included ; more 
especiaUy since the Commissioners of Public Re- 
cords have discontinued the reprint of Rymer's 
' Foedera/ the imperfections and inaccuracies of 
which are now generally acknowledged. In ad- 
dition to the materials which the Libraries and 
Record Offices of this country afford, steps have 
been taken to secure the transmission of faithful 
copies of those deposited in the French archives. 
§ 33. Historical Poems should find a place in 
this series. Although these are neither numer- 
ous nor very important, we may mention as spe- 
cimens of their value the contemporaneous poem 
upon the battle of Hastings, Serlo's poems upon 



Htstorical 
Poems. 



* The Reader is referred to 
Andrew Stuarfs Genealogical 
History of the Stewarts, (4to. 
London, 1798,) pp. 412 — 418, 
425, 426, 448, and 468, for an 



interesting account of searches 
made in the Vatican and the Cas- 
tle of St. Angelo for bulls relative 
to that family, which warrants 
the statement made in the text. 



GENERAL INTRODUCTION. XXI 

the Capture of Bayeux and the Battle of the 
Standard, Minofs poems upon the principal 
events of the reign of Edward the Third, and the 
poetical narratives by Gower and Maydstane of 
the insurrections in the time of Richard the Se- 
cond. 

§ 34. That the motives and objects of this So- 
ciety may not be misunderstood, it becomes ne- 
cessary to remark, that it neither wishes nor in- 
tends to oppose, nor to interfere with, the ' Cor- 
pus Historicum/ sanctioned by Parliament in 
1822 ; the first volume of which is understood to 
be on the eve of publication. With the highest 
opinion of the talents and acquirements of the 
gentleman to whom the editorship of that work 
has been entrusted, it is confidently expected 
that, to many, the plan of arrangement here pro- 
posed will present superior recommendations. 
The € Corpus Historicum' is stated* to be formed 
upon the plan adopted by Bouquet, and is there- 
fore liable to the same objections. lts publica- 
tion in (arge folio, the division of many of the 
authors into sections, separated sometimes from 
each other by even five intervening volumes, the 
delay which must necessarily occur in the execu- 
tion of such a plan, and the impossibility of ob- 
taining any one author in a separate form, all 
draw a strong line of distinction between it and 
the present undertaking, and absolvc the Eng- 
lish Historical Society from the imputation of in- 
truding upon a field already occupied. 

* See Cooper on the Public Records, vol. ii. pp. 147, 155, 156. 



INTRODUCTION. 



§ 1. It is to be regretted that, although the »«*»'» wo- 
reputation of Beda was acknowledged by his con- 
temporaries, and he was regarded as ' the teacher, 
not only of the English, but the universal church/- 1 
there are few writers of whose personal history 
so little is known. The scanty and isolated 
notices regarding himself which are scattered 
through his voluminous writings form the ground- 
work upon which authors, ancient as well as 
modern, have framed their accounts of this re- 
markable man. 

§ 2. Of these, the earliest appears to be the The anon y- 

° x * mous writer 

' Vita Venerabilis Bedae, presbyteri, et Giruensis puwished by 
monachi/ which Smith printed, for the first time, 
in the Appendix to his edition of Beda's Histo- 
rical Works. It is not easy to decide with cer- 
tainty when, or where, this life was written : but 
there seems reason to believe that it is the pro- 
duction of an author who lived on the south of 
the river Humber, who wrote before Beda's re- 
mains were translated at Durham in A.D. 1104, 2 
and before Malmesbury^s erroneous interpreta- 
tion of the letter of Sergius to Ceolfrith (see 
section 11) was known ; no allusion being made 
to either of these circumstances. The informa- 



1 Chron. Melros.p. 3. edit. 1835. | a Acta SS. Mart. iii. 189. 

b 



VI 



INTRODUCTION. 



Simeon of 
Durham. 



tion which it furnishes is of little value, since it 
merely retails, in inflated language, the particu- 
lars mentioned by Beda regarding himself, and 
the monastic establishments with which he was 
connected. 

§ 3. Simeon of Durham, notwithstanding' his 
local advantages, contents himself with inserting 
in the first book of the Ecclesiastical History 
of that see, 1 almost in Beda's own words, an 
account of the erection of the monastery of 
Jarrow, an extract from his introduction to 
the Historia Ecclesiastica, a list of his writ- 
ings, and, lastly, a copy of Cuthberht's letter to 
Cuthwine, descriptive of Beda's last moments. 
Simeon mentions incidentally the translation of 
Beda's remains at Durham, (of which we know, 
from other authority, that he was an eye-wit- 
ness, 2 ) and that the portico of a church at Jar- 
row had been dedicated to him. From this wri- 
ter we also learn that there existed in his day 
a ' mansiuncula' of stone, in which report said 
that the Saint had been accustomed to study 
and to meditate. 3 

§ 4. Mabillon 4 has given, from a manuscript 
S?abuion d ^ preserved at Cheminon, in France, a short life 
of Beda, which professes to be written by one 
Anthony, his disciple. This life agrees .very 
closely, in facts, arrangement, and diction, with 
the production of Simeon ; and, as it also contains 
an allusion to Beda's translation at Durham, it 
must have been written, or at least interpolated, 
during, or after, the twelfth century. 



The anony- 
mous life 



1^<«l • • • • • • • 

Ch. vui. xm. xiv. 

3 Reginald de Miraculis S. 

Cuthberti, p. 84 ; edit. Raine, 

Durham, 1835. 



3 S. thmelm. ch. xiv. 

4 Acta SS. Ord. S. Bened. 
Sec. iii. p. i. p. 501. 



INTRODUCTION. Vll 

§ 5. The compilers of the Acta Sanctorum Th« »nony- 
have inserted in that work 1 a life of Beda, which Se U Acu* 

i ,, , •*•*.* Sanctorum 

is only, as they remark, a senes of extracts and in c*p- 
from Simeon of Durham and Beda himself; ap- 8 "™* 
pended to which is Cuthberht's letter to Ceol- 
frith. They refer to another account, which they 
did not think it advisable to print, in conse- 
quence of the fables with which it was inter- 
spersed. The same character may be given to 
the legend inserted in the compilation of John 
Capgrave. 2 Beyond these maiterials we have no 
other information regarding the life of Beda, ex- 
cept a few particulars which will be noticed in 
the following memoir. 

§ 6. The Venerable Beda was born in the year gedVs in- 

« . J fancy. 

674/ in the district which then belonged to the 
Benedictine monasteries of Wearmouth and Jar- 
row, 4 now forming part of the county of Durham. 
Of the name, condition, or history of his parents, 
nothing is known ; but it may be inferred that 
he was left an orphan in his childhood, since he 
tells us that, when only seven years old, he was 
placed * cura propinquorum/ under the care of 
Abbot Benedict, who then appears to have 
presided over the monastery of Wearmouth. 
How long he remained in that situation is 
uncertain. The neighbouring establishment of 
Jarrow was founded by the same individual, go- 
verned by the same Rule, and placed under the 
same abbot as Wearmouth ; the monks were in- 
timately connected with each other, and lived 
upon terms of the most perfect harmony. Jar- 



1 Mai. tom. vi. p. 721 . 

9 Nova Legenda Angliae, fol. 
Lond. 1516. 

3 According to Mabillon, in 
his Life of Beda, § 2, he was 



born in 673 ; but the reasoning of 
Pagi (Critic. in Annal. Baron. 
A.D. 693, § 8,) seems conclusive 
in this point, and has been fol- 
lowed. 4 H. E. § 454. 

b2 



Vlll 



INTRODUCTION. 



row, for some reason which we cannot now spe- 
cify, became the residence of Beda, and there he 
spent the remainder of his life. 
a monk of & 7. The institutions of the monastery in which 

Jarrow. J 

Beda was educated, must have tended in an emi- 
nent degree to supply him with that learning 
for which he was so eminently distinguished. 
Belonging to the order of St. Benedict, which, 
beyond all others, was calculated to promote at- 
tachment to literature, 1 and possessing, as may 
be presumed, a natural taste for study, he was for- 
tunate in having access to a library of more than 
ordinary extent and value. Benedict Biscop, the 
first abbot of Wearmouth and Jarrow, had paid 
at least four visits to the Papal Court, and had 
each time returned to England laden with the 
choicest manuscripts and works of art which 
Rome could furnish. 2 The dying abbot gave 
particular instructions as to the preservation of 
his collection of books ; 3 and not only were 
these instructions attended to, but additions were 
made to the monastic library by his successors. 4 
A Benedictine monastery consisting of more than 
six hundred 5 monks, endowed with princely re- 
yenues, 6 and governed by an abbot who was 
interested in the promotion of literature, must, 
in all probability, have produced many eminent 
men, whose studies and example were likely to 
have an influence on a young and enthusiastic 
scholar. 

§ 8. Here Beda spent his youthful years, 



1 Mabill. Annal. Ord. S. Be- 
ned. iii. § viii. 

* Vita S. Bened. Bisc. ap. Ma- 
bill. Act. SS. Ord. S. Bened. ii. 
067, § 9. 

3 Id. § 11. 4 Id. § 15. 



4 Vita S. Ceolfridi, § 33. 

6 Ibid. It is there stated that 
Jarrow, at the time of Ceolfrith's 
death, had land belonging to it 
which was nearly equal to the 
support of one hundred and fifty 



INTRODUCTION. 



IX 



occupied, as he himself tells us, in studying theB«da'iifi- 
Scriptures, in observing 1 the duties required by 
the monastic rules, and in joining in the psalmody 
which formed part of the daily services of the 
church. It is not improbable that he profited by 
the instructions of John, abbot of St. Martin's, 
who had attended Benedict Biscop from Rome 
to England ; and it has also been conjectured 
that he may have been educated by some of those 
disciples of Theodore and Hadrian of Canterbury, 
whose intimate acquaintance with the Greek and 
Latin languages he mentions in terms of the 
highest admiration. 1 It is certain, for we have 
it upon Beda's own authority, 2 that one of his 
instructors was Trumberht, who had studied un- 
der Ceadda, bishop of Litchfield. 

§ 9. ' In my nineteenth year/ says Beda, * I He i» admit- 
received deacon's orders : and in my thirtieth, I «m , « and 

' J - Prieafg ox- 

entered into the office of priesthood 3 ;' circum- d«*. 
stances which show, not only that he had 
made considerable progress in his studies, but 
that his piety was well known to his abbot, 
who presented him for ordination, and to the 
bishop of his diocese, by whom that sacrament 
of the church was conferred. For it had been 
decreed by several Councils, 4 the authority of 
which was acknowledged in England, that dea- 
cons should not be admitted to ordination if 
under the age of twenty-five years ; and the few 



families ; a mode of expression 
which, when employed in Beda's 
H. E. is rendered in the Saxon 
paraphrase by ' hides/ The term 
' hide' is, it is true, indefinite ; 
but it signifies at least as much 
land as one plough could cul- 
tivate in a year, which, at the 
lowest calculation of the early 



glossarists, is one hundred acres. 
Thus, then, it appears, that Jar- 
row possessed 15,000 acres of 
land. 

1 H. E. § 256. 

3 Id. § 263. 3 Id. § 454. 

4 Edm. Martene, De Antiq. 
Eccl. Ritibus,ii. 7 ; edit. Bassan. 
1788. 



\ INTRODUCTION. 

exceptions which had been made to this rule were 
always in favour of individuals of peculiar attain- 
ments and sanctity. It may be added, that 
priesthood was conferred upon Beda as soon as 
he could canonically receive it ; and that he was 
ordained both as deacon and priest by the ce- 
lebrated John of Beverley, bishop of Hexham, 
within whose diocese, and not that of Lindis- 
farn, the monastery of Jarrow must have been 
situated. 
umted j££ § -^* ^e historian Malmesbury informs us, 
wytoRome. that so widely had Beda's rcputation extended, 
that Pope Sergius was anxious to have the 
advice of our countryman in the decision of 
certain questions of more than ordinary import- 
ance and difficulty. In confirmation of this 
statement he cites portions of a letter addressed 
by that pontiflF to Ceolfrith, abbot of Jarrow, in 
which he is requested to lose no time in sending 
Beda to Rome. We have, however, his own 
authority for asserting that he was not one of 
the monks of Jarrow who visited Rome in 701, 1 
and for stating that the Letters which he inserted 
in his Historia Ecclesiastica were procured for 
him from the Papal Regesta by the kindness 
of Nothhebn, whose services would not have been 
required had Beda himself been upon the spot. 2 
He also tells us distinctly that the whole of his 
life was spent within the neighbourhood of Jarrow. 
These conflicting statements have given rise to 
much difference of opinion respecting the authen- 
ticity of the letter introduced by Malmesbury : 
some writers rejecting it at once as a palpable 
forgery; 8 others being inclined to receive it as 
true, upon the supposition that Beda's stay in the 



1 De Natura Rerum, xlvii. 

2 H. E. % 2. 



3 Acta SS. Mai. tom. vi. p. 
719, § 8. 



INTRODUCTION. 



XI 



Papal Court was too short to be regarded as any 
interruption to his residence in his own monas- 
tery. 1 

§ 11. Amidst such contradictory evidence upon Theorigin ot 
a point so materially connected with the life inSicated. 
of our historian, it is satisfactory to be able to 
show, for the first time, not only that the whole 
story of Beda's summons to Rome is founded 
upon an error committed by Malmesbury, but 
also how that error has originated. 

Besides the copy of the letter of Sergius to 
Ceolfrith which Malmesbury has inserted in his 
History, another is contained in one of the Cot- 
tonian MSS. (Tiberius, A xv. fol. 6, b,) a volume 
written in the early part of the eleventh cen- 
tary, and therefore much earlier and of better 
authority than Malmesbury. In that manuscript 
the letter stands as follows. 2 

§ 12. ' Sergius episcopus, servus servorum co P y of the 
Dei, Ceolfrido religioso abbati presbyteroque, 8 auuded to. 
salutem.' 

' Quibus verbis et modis clementiam Dei nostri 
atque inenarrabilem providentiam possumus effari, 
et dignas gratiarum actiones 4 pro immensis circa 
nos ejus beneficiis persolvere, qui in tenebris et 
umbra mortis positos ad lumen suse scientiae pro- 

ducit Benedictionis interea gratiam, quam 

nobis per praesentem portitorem tua misit devota 
religio, libenti et hilari animo, sicuti ab ea directa 
est, nos suscepisse cognosce, 6 et pro ejus nimirum 



1 MabiUon, Vit. Bedse, § 10 ; 
Annal. Ord. S. Bened. xviii. § 2. 

8 The various readings of 
Malmesbury's text are given be- 
low. Baronius, A.D. 701, § 2, 
prints the same letter, apparently 
from a MS. copy of Malmes- 
bury ; but the variations are un- 



important. 

8 ' P^e8byteroque, , omitted by 
Malmesbury. 

4 Dignis . . . actionibus. MS, 
Cott. 

6 From this passage to the end 
of the sentence is omitted by 
Malmesbury. 



Xll 



INTRODUCTION. 



Interpolated 
by Malmes- 
bury. 



conscientiae puritate Dominum ejusque Aposto- 
los deprecamur, ut per cujus praedicationem ad 
lumen veritatis accessimus, tribuat pro parvis 
magna, et ccelestis regni perpetua beneficia con- 
donari concedat/ 

' Opportunis ergo ac dignis amplectendae tuae 
sollicitudinis petitionibus arctissima devotione fa- 
ventes, hortamur Deo dilectam bonitatis tuae reli- 
giositatem, ut quia, exortis quibusdam ecclesias- 
ticarum causarum capitulis non sine examina- 
tione longius innotescendis, opus nobis sunt ad 
conferendum artium literatura 1 imbuti, sicut decet 
Deo devotum auxiliatorem sanctae matris univer- 
salis ecclesiae obedientem devotionem 2 huic nostrae 
hortationi non desistas accommodare, sed absque 
aliqua remoratione religiosum Dei nostri famulum 3 
venerabilis tui monasterii 4 ad veneranda limina 
Apostolorum principum dominorum meoftim Petri 
et Pauli, amatorum tuorum ac protectorum, ad 
nostrae mediocritatis conspectum non moraris di- 
rigere ; quem, favente Deo tuisque sanctis pre- 
cibus, non diffidas prospere ad te redire, peracta 
praemissorum capitulorum, cum auxilio Dei, de- 
siderata sollemnitate. Erit enim, ut confidimus, 
etiam cunctis tibi creditis profuturum, quidquid 
ecclesiae generali, devoto sancto collegio, 5 claruerit 
praestantissime 6 impertitum.' 

§ 13. It appears, then, that Malmesbury, hav- 
ing met with a letter in which the Pope requested 
Ceolfrith to send one of his monks to Rome, con- 
cluded that Beda must have been that individual ; 
and without adverting to the chronological diffi- 
culties which attend such a supposition, most 



1 Arte literaturae, M, 

2 Devotioni, Af. 

3 Famulum Bedam, M. 

4 Malmesbury here inserts 



' presbyterum.' 

6 These three words are omit- 
ted by Malmesbury. 

6 Per ejus prsestantiam, M. 



INTRODUCTION. XIU 

unjustifiably inserted Beda's name in the text, 
aud also designated him as 'presbyter/ which 
rank, as we have seen, he did not attain until 
some time after the death of Sergius. Thus 
arose the error respecting Beda's mission to 
Rome, which, after the lapse of seven centuries, 
we are now able satisfactorily to dissipate. 

§ 14. It is not difficult to imagine that Beda's *«?»'• **■■ 
reputation as a scholar and divine would draw 
around him a crowd of disciples. The names of 
some of his more favoured pupils are preserved 
by himself, in the dedications to such of his 
works as were undertaken at their suggestion, 
or for their especial benefit. Amongst these we 
may notice Huaetberht, afterwards abbot of 
Wearmouth, to whom he dedicated his treatise 
De Ratione Temporum, 1 and his Exposition upon 
the Revelations ; 2 Cuthberht, the successor of 
Huaetberht, for whom he wrote his Liber de Arte 
Metrica ; 3 Constantine, 4 for whose use he edited a 
dissertation concerning the division of Numbers ; 
and, lastly, Nothhelm, presbyter of London, and 
afterwards archbishop of Canterbury, at whose 
request he propounded thirty questions upon the 
Books of Kings. 5 Although there were probably 
other disciples, whose names he does not specify, 
yet we can by no means agree with Vincent of 
Beauvais (Spec. Histor. xxiii. 173) in including 
amongst the number Rhabanus Maurus, who was 
not born until fifty years after Beda's death ; nor 
the more celebrated Alcuin, as some writers er- 
roneously have done, a subject for the discussion 
of which we shall have a more appropriate op- 



1 Tom. ii. p. 43. 
8 Tom. v. p. 701. 
3 Tom. i. p. 25. 



4 Tom. i p. 111. 

5 Tom. iv. p. 333. 



XIV 



INTRODUCTION. 



portunity when tracing the history of that emi- 
nent scholar. 
S!l dcathT § 15. Beyond the few circumstances which 
have now been mentioned, there is nothing of 
any moment to add respecting the history of 
Beda. His life seems to have glided on in the 
undisturbed tranquillity of monastic seclusion, 
occupied alternately in the duties of religion and 
in the service of literature, and consequently di- 
versified by none of those changes of scene or 
occupation which furnish the materials for bio- 
graphy. His death 1 was as quiet and holy as 
his life ; and we cannot refrain from laying before 
our readers the affecting picture which has been 
drawn by one of his disciples who was present 
at his decease. 

§ 16. 'Dilectissimo 2 in Christo Collectori, Cuth- 
uuino, Cuthberth 8 Condiscipulus, in Deo aeternam 

Bedasdcath. sa J utem / 

' Munusculum, quod misisti, multum libenter 
accepi ; multumque gratanter literas tuse devotae 



Cuthberhfs 
letter to 
Cuthwine, 
concerning 



• l He died 27 May, A. D. 735. 
Baronius (A. D. 731, § 24),misled 
by an erroneous copy of this 
letter, and by an interpolated 
MS. of Beda's treatise concern- 
ing the Vernal Equhiox, imagines 
that he attained the age of 105 
years; and Chifflet, in the Dis- 
sertation prefixed to his edition 
of the Historia Ecclesiastica, as- 
serts that its author lived until 
A. D. 762. These theories, 
founded upon corrupted read- 
ings, and supported by insuffi- 
cient arguments, are so satisfac- 
torily refuted by Pagi (A. D. 
731, § 4, 5,) and by Froben, (Vit. 
Alcuini, § 9, 18,) that any fur- 
ther examination of them is here 
unnecessary. 



3 This letter is here printed 
from the following MSS., Burney, 
297 ; Harl. 3680 ; and from copies 
inserted in Simeon of Durham, 
p. 8 ; Leland's Collectanea, iii. 
84 ; Mabillon, Act. SS. Ord. 
S. Bened. III. i. 503 ; in the Pre- 
face to Wheloc's Beda ; Baronii 
Annal. A.D. 731, § 20; ActaSS. 
Mai. tom. yi. p. 721 : collated, in 
part, with the nearly contempora- 
neous manuscript belonging to the 
monastery of St. Gallen, in Swit- 
zerland, for extracts fromwhich 
the Editor is indebted to the kind- 
ness of John M. Kemble, Esq. 
by whom it was examined. 

* Cuthberht, the writer of this 
epistle, succeeded Huaetberht as 
abbot of Jarrow. 



INTRODUCTION. XV 

eruditionis legi, in quibus, quod maxime deside- 
rabam, missas, videlicet, et orationes sacrosanctas 
pro Deo dilecto patre ac nostro magistro Beda, 
a vobis diligenter celebrari reperi. Unde delectat 
magis pro ejus caritate, quantum fruor ingenio, 
paucis sermonibus dicere, quo ordine migrarit e 
seculo, cum etiam hoc te desiderasse et poscere 
intellexi.' 

§ 17. ' Gravatus quidem estinfirmitatemaxima 
creberrimi anhelitus, sine dolore tamen, ante 
diem Resurrectionis Dominicae [8 April.], id est, 
fere duabus hebdomadibus ; et sic postea laetus 
et gaudens, gratiasque agens Omnipotenti Deo, 
omni die et nocte, imo horis omnibus, usque 
ad diem Ascensionis Dominicae, id est, septimo 
kalendas Junii [26 Mai.], vitam ducebat, et nobis 
suis discipulis quotidie lectiones dabat, et quid- 
quid reliquum erat diei in Psalmorum cantu 
occupabat; totam quoque noctem in lsetitia et 
gratiarum actione pervigil ducebat, nisi quan- 
tum modicus somnus impediret. Evigilans au- 
tem statim consueta repetivit, et expansis mani- 
bus Deo gratias agere non desivit. O vere 
beatus vir ! Canebat sententiam Beati Pauli 
Apostoli, " Horrendum est incidere in manus Dei 
viventis," [Hebr. x. 31.] et multa alia de Sancta 
Scriptura, in quibus nos a somno animae exsur- 
gere praecogitando ultimam horam admonebat. 
Et in nostra quoque lingua, ut erat doctus in 
nostris carminibus, dicens de terribili exitu ani- 
marum e corpore. 

* Fore the neid-faerae 
Naenig uuiurthit 
Thonc-snotturra 
Than him tharf sie 
To ymbhycgannae 
Aer his hin-iongae 



XVI 



INTRODUCTION. 



Huaet his gastae 
Godaes aeththa yflaes 
JEfter deoth-daege 
Doemid uuieorthae.' * 

' Quod ita Latine sonat, " Ante necessarium ex- 
itum prudentior quam opus fuerit nemo exsistit ad 
cogitandum ; videlicet, antequam hic proficiscatur 
anima, quid boni vel mali egerit, qualiter post 
exitum judicanda fuerit." * 

§ 18. ' Cantabat etiam antiphonas ob nostram 
consolationem et sui, quarum una est. " O rex 
glorise, Domine virtutum, qui triumphator hodie 
super omnes coelos ascendisti, ne derelinquas 
nos orphanos, sed mitte promissum Patris in nos 
Spiritum veritatis, Alleluiah !" 2 Et cum venisset 
ad illud verbum, " Ne derelinquas nos orphanos," 
prorupit in lacrimas, et multum flevit, et post 
horam coepit repetere, quae inchoaverat; et nos 
haec audientes luximus cum illo. Altera vice 
legimus, altera ploravimus, imo semper cum fletu 
legimus. In tali lsetitia quinquegesimales dies 
usque ad diem praefatum deduximus, et ille mul- 
tum gaudebat, Deoque gratias agebat, quia sic 
meruisset infirmari. Referebat et saepe dicebat, 
" Flagellat Deus omnem filium, quem recipit," et 
multa alia de Sancta Scriptura ; sententiam 



1 In the History of Simeon 
the lines stand thus : 

* For tham neod-fere 
Nenig wyrtheth 
Thances snottra 
Thonne him thearf sy 
To gehiggene 
JEr his heonen-gange 
Hwet his gaste 
Godes oththe yveles 



JERer deathe heonen 

Demed wurthe.' 
The dialect of the St. Gallen ma- 
nuscript is peculiar, and is con- 
sidered by Mr. Kemble to indi- 
cate its Northumbrian origin. 
This metrical passage is omitted 
in most of the manuscripts. 

8 This antiphon appears to 
have formed a portion of the 
stated service for the day. 



JNTRODUCTION. XVII 

quoque Sancti Ambrosii, 1 " Non sic vixi, ut me 
pudeat inter vos vivere ; sed nec mori timeo, 
quia bonum Deum habemus." ' 

§ 19. ' In istis autem diebus duo opuscula mul- 
tum memoria digna, (exceptis Lectionibus, quas 
accepimus ab eo, et cantu Psalmorum,) facere 
studebat, Evangelium, scilicet, Sancti Johannis 
in nostram linguam ad utilitatem ecclesiae con- 
vertit; et de libris rotarum Isidori episcopi ex- 
cerptiones quasdam, dicens, " Nolo, ut pueri 
mei mendacium legant, et in hoc post obitum 
meum sine fructu laborent." Cum venisset 
autem tertia feria ante Ascensionem Domini, coepit 
vehementius aegTotari in anhelitu, et modicus 
tumor in pedibus apparuit. Totum autem illum 
diem docebat, et hilariter dictabat, et nonnun- 
quam inter alia dixit, " Discite cum festinatione, 
nescio quamdiu subsistam, et si post modicum 
tollat me Factor meus." Nobis autem videbatur 
quod suum exitum bene sciret, et sic noctem in 
gratiarum actione pervigil duxit.' 

§ 20. ' Et mane illucescente, id est, quarta feria, 
praecepit diligenter scribi, quae coeperamus; et 
hoc facto usque ad tertiam horam. A tertia au- 
tem hora ambulavimus cum reliquiis sanctorum, ut 
consuetudo illius diei poscebat. Unus vero erat 
ex nobis cum illo, qui dixit illi, "Adhuc, ma- 
gister dilectissime, capitulum unum deest ; et vi- 
detur tibi difficile esse plus te interrogare." At 
ille, "Facile est," inquit. "Accipe tuum cala- 
mum, et tempera, et festinanter scribe;" quod 
ille fecit. Ad nonam autem horam dixit mihi, 
" Quaedam preciosa in mea capsella habeo, id est, 
piperem, oraria, et incensa ; sed curre velociter et 
presbyteros nostri monasterii adduc ad me, ut et 

1 Paulin. in Vita S. Ambrosii. 



XVIU INTRODUCTION. 

ego munuscula, qualia Deus donavit, illis distri- 
buam. Divites autem in hoc seculo aurum, ar- 
gentum, et alia quaeque preciosa, dare student; 
ego autem cum multa caritate et gaudio fratribus 
meis dabo, quod Deus dederat ;" et hoc cum tre- 
more feci. Et ailocutus est unumquemque mo- 
nens et obsecrans pro eo missas et orationes dili- 
genter facere ; quod illi libenter spoponderunt/ 

§ 21. ' Lugebant autem et flebant omnes, max- 
ime quod dixerat quia amplius faciem suam in 
hoc seculo non essent visuri ; gaudebant autem 
quia dixit, " Tempus est, ut revertar ad Eum, qui 
me fecit, qui me creavit, qui me ex nihilo for- 
mavit. Multum tempus vixi, bene mihi pius 
Judex vitam meam praevidit, tempus resolutionis 
meae instat, quia cupio dissolvi et esse cum 
Christo," — sic et alia multa locutus, in laetitia 
diem usque ad vesperum duxit. Et praefatus 
puer dixit, " Adhuc una sententia, magister di- 
lecte, non est descripta." At inquit, "Scribe, 
cito." Post modicum dixit puer, "Modo sen- 
tentia descripta est." At ille, "Bene," inquit, 
" veritatem dixisti, consummatum est. Accipe 
meum caput in manus tuas, quia multum me de- 
lectat sedere ex adverso loco sancto meo, in quo 
orare solebam, ut et ego sedens Patrem meum 
possim invocare." Et sic in pavimento suae ca- 
sulae decantans, " Gloria Patri, et Filio, et Spi- 
ritui Sancto," cum Spiritum Sanctum nominasset, 
spiritum e corpore exhalavit ultimum; et sic 
regna migravit ad coelestia.' 

§ 22. 'Omnes autem, qui audiere vel videre 
beati patris obitum, nunquam se vidisse ullum 
alium tam magna devotione atque tranquillitate 
vitam finisse dicebant. Quia, sicut audisti, 
quousque anima in corpore fuit, Gloria Patri 
et alia spiritualia quaedam cecinit, et expansis 



INTRODUCTION. 



XIX 



manibus Deo vivo et vero gratias agere non 
cessabat. Scito autem, frater carissime, quod 
multa narrare possem de eo, sed brevitatem ser- 
monis ineruditio linguae facit/ l 

§ 23. Beda's remains were interred at Jarrow, E P ita pt» 

J ' upon him. 

and, according to Malmesbury, 2 the following 
lines were placed over his tomb. 

' Presbyter hic Beda requiescit carae sepultus. 
Dona, Christe, animam in coelis gaudere per aevum ; 
Daque illi sophiae debriari fonte, cui jam 
Suspiravit ovans intento semper amore.' 

Besides this epitaph, Mabillon has printed an- 
other, from a manuscript formerly belonging to 
De Thou, which runs thus : 

' Chrystallus patriae, gregis astrum, lumen avorum, 

Laus juris, bajulus legis honorque jacet, 
Beda datus sacris, gravitate senex, puer annis, 

Devotae mentis aethera thure replet. 
Discit, scrutatur divina, docet, meditatur ; 

Hujus cura Deo reddere vota fuit. 
Justitiae sedes, virtutum regia, casus 

Illecebrae, gladius lubrica carnis arans. 
Ense pio verbi confratrum castra tuetur, 

Ne Christi miles, hoste ruente, ruat. 
Non invisit, eo praesente, penuria mentes ; 

Esurie laesis pascua laeta fuit. 
Hujus in ecclesia nardus respirat odorem, 

Et circumfusos mulcet odore bono. 
Hic dum subtrahitur caeco carbunculus orbi, 

Orbis damna ferens munere lucis eget. 
Vellere deposito, superum comitatur ovile, 

Cui merces operis vita beata Deus.' 

§ 24. The relics of such a man as Beda soon §JJ oniza " 



1 Some of the editions here 
add, 'Attamen cogito, Deo ad- 
juvante, ex tempore plenius de eo 



scribere, quae oculis vidi et au- 
ribus audivi/ 

3 De gestis Regum Anglorum, 
fol, 12. 



XX 



INTRODUCTION. 



Hi« reiicf became of the greatest importance, even in a pe- 

removedto ° r r 

Durham. cuniary point of view, to the establishment in 
which they were preserved, by attracting to his 
' shrine a crowd of visitors with offerings. The 
cupidity, or jealousy, of the neighbouring church 
of Durham was excited ; and a presbyter, named 
^Elfred, the son of Weston, actually stole the 
bones of our historian, and deposited them in 
the cathedral church in which they now re- 
main. 1 When the relics of St. Cuthberht were 
translated, in the year 1104, the bones of Beda 
were discovered in the same coffin, 2 from which 
they were then removed, 3 and were, some few 
years afterwards, placed by Hugh Pudsey, bishop 
of Durham, in a casket of gold and silver, in that 
part of the cathedral erected by him, still called 
the Galilee, 4 who caused the following lines to 
be inscribed over them. 5 

* Continet haec theca Bedae Venerabilis ossa ; 
Sensum factori Christus dedit, aesque datori. 
Petrus opus fecit, praesul dedit hoc Hugo donum ; 
Sic in utroque suum veneratus utrumque patronum.' 

In November 1541, the bones of Beda were 
removed with other relics from the Cathedral 
Church of Durham. The fate of the rich casket 
of Bishop Pudsey may easily be imagined ; but 
the stone on which it rested is still existing, 
transferred to the south side of the nave of the 
church. 6 



1 This theft was performed be- 
tween the years 1021 and 1041, 
and is confirmed as well by a 
writer of considerable antiquity 
and authority, (Acta SS. Mart. 
tom. iii. p. 133; Mai. tom. vi. 
p. 723,) as by the received tra- 
dition of many centuries. 

2 Acta SS. ut supra, p. 139. 



8 Id. pp. 139, 140. 

4 Godwin De Praesulibus An- 
gliae, p. 736. 

5 From a copy in the hand- 
writing of Stowe, the antiquary, 
in the Harleian MS. 367, fol. 76. 

6 See Raine's St. Cuthbert. 
Durham, 1828, 4to. pp. 98, 178. 
See also pp. 60, 94, 168. 



INTRODUCTION. xxi 

§ 25. Beda's reputation speedily extended opinion of 
itself over Europe. Boniface, the Apostle of reg*rdin§ * 
Germany, Beda's contemporary, designated him m ' 
as the candle sent by God for the spiritual illu- 
mination of the church, and requested to have 
copies of some of his works for his own spi- 
ritual edification. 1 The like request was fre- 
quently urged by Lullus, the suGcessor of Boni- 
face in the see of Mentz, who presented to Cuth- 
berht, abbot of Jarrow, (the author of the letter 
given at § 16,) a cloth of silk, in which to place 
the relics of his sainted master. 2 Towards the 
end of the same century in which Beda died, 
his praises were frequently and warmly cele- 
brated by Alcuin, and his sanctity was supposed 
to be established by the miracles which were 
believed to be performed by his relics. 3 It is 
unnecessary to cite the testimonies to that effect 
which might be collected from the writings of 
Benedict of Anagni (A.D. 821), Hildewin (A.D. 
842), Walafrid Strabo (A.D. 849), Paschasius 
Radbertus (A.D. 851), Lupus (A.D. 861), Hinc- 
mar of Rheims (A.D. 882), and others. The 
epithet of ' Venerable/ by which he has been so c«h«* the 
universally distinguished, and which is alone suf- 
ficient to testify the estimation in which he was 
held, appears first to have been bestowed upon 
him in the ninth century, and is frequently em- 
ployed by Amalarius of Trfeves (A.D. 814), Jo- 
nas, bishop of Orleans (A.D. 843), and other 
authors of the same period. 

§26. Beda's high reputation was not unme- hu merits 
rited, for the writings, both published and un- 
published, which he has left behind him, show 



1 Epp. 37, 88, 54. 

2 Epp. 124, 127, 131, 13». 



3 Poema de Pontif. Eccl. Ebor. 
1. 1315. 

C 



XXII INTRODUCTION. 

him to have been alike distinguished for diversi- 
fied genius, extensiye reading, and sincere piety. 
He has left commentaries upon many of the books 
of the Old and New Testaments, exhibiting an 
intimate acquaintance with the Scriptures and 
early Fathers, and of great value in showing 
both the doctrine and discipline of the Anglo- 
Saxon church. His treatises upon Chronology 
and Astronomy are more clear, comprehensive, 
and accurate, than those of his contemporaries 
or immediate successors ; he was skilled in the 
theory as well as the practice of Music, and 
was no mean adept in the Arithmetic and Ma- 
thematics of his age. But we are concerned 
more particularly in ascertaining his qualifica- 
tions as the author of the historical work now 
laid before the public. 

§ 27. The scope of the Historia Ecclesias- 
tica Gentis Anglorum is sufficiently indicated 
by its title. After some observations upon the 
position, inhabitants, and natural productions of 
Britain, the author gives a rapid sketch of its 
history from the earliest period until the arrival 
of Augustine in A.D. 597, at which aera, in his 
opinion, the ecclesiastical history of our nation 
had its commencement. After that event, he 
treats, as was to be expected, for a time ex- 
clusively of the circumstances which occurred in 
Kent ; but, as Christianity extended itself over 
the other kingdoms into which England was then 
divided, he gradually includes their history in his 
narrative, until he reaches the year 731. Here 
he concludes his work, which embraces a space 
of one hundred and thirty-four years, with a 
general outline of the ecclesiastical state of the 
island. 

§ 28. The introduction, which extends from 



INTRODUCTION. XXitf 

the commencement of the work to the conver- 
sion of the Saxons to Christianity (§ 4 — 51), is 
gleaned, as Beda himself informs ns (§ 2), from 
various writers. The chief sources for the de- 
scription of Britain (§ 4 — 9) are Pliny, Solinus, 
Orosius, and Gildas ; St. Basil is also cited (§ 5) ; 
and the traditions which were current in Beda's 
own day are occasionally introduced (9, 29 ; 10, 
3.) The history of the Romans in Britain (§ 9 — 
34) is founded chiefly upon Orosius, Eutropius, 
and Gildas, corrected, however, in some places 
by the author, apparently from tradition or 
local information (§9, 13, 28, 29, 30), and aug- 
mented by an account of the introduction of 
Christianity under Lucius (§ 12), of the martyr- 
dom of St. Alban, copied apparently from some 
legend (§ 16 — 20), and of the origin of the Pela- 
gian heresy (§25), — all of them circumstances inti- 
mately connected with the ecclesiastical history of 
the island. The mention of Hengist and Horsa, 
and the allusion to the tomb of the latter at Hor- 
stead, renders it probable that the account which 
Beda gives of the arrival of the Teutonic tribes, 
and their settlement in England (§35, 36), was 
communicated by Albinus and Nothhelm. It is 
purely fabulous, being, in fact, not the history, 
but the tradition, of the Jutish kingdom of Kent, 
as appears from circumstances mentioned else- 
where in this work (§ 44), as well as from the 
authorities there quoted. The two visits of Ger- 
manus to England (§ 39—49), so important in 
the history of its religion, are introduced in the 
very words of Constantius Lugdunensis, and must 
therefore have been copied from that author. The 
ante-Augustine portion of the history is termin- 
ated by extracts from Gildas, relative to the con- 
flicts between the Saxons and Britons (§ 39, 50). 

c 2 



XXIV INTRODUCTION. 



sourcetofin- § 29. As the mission of Augustine in A.D. 596 



formation. 



(§ 51), is the period at which Beda ceases to 
speak of himself as a compiler, and assumes the 
character of an Historian, it becomes incumbent 
upon us to examine into the sources upon which 
he has founded this, by far the most interesting 
portion of his History. The materials which he 
employed seem to have consisted of (i.) written 
documents, and (n.) verbal information. (i.) 
The written materials may be divided into (1.) 
Historical information drawn up and communi- 
cated by his correspondents for the express pur- 
pose of being employed in his work, (2.) docu- 
ments pre-existing in a narrative form, and (3.) 
transcripts of official documents. 
written ma- ^ qq qj That Be d a > s correspondents drew 

up and communicated to him information which 
he used when writing this history, is certain 
from what he states in its Prologue (3, 2; 
4, 25) ; and it is highly probable that to them 
we are indebted for many particulars connected 
with the history of kingdoms situated to the 
south of the river Humber, with which a monk 
of Jarrow, from his local position, was pro- 
bably unacquainted. Traces of the assistance 
which he derived from Canterbury are percep- 
tible in the minute acquaintance which he ex- 
hibits not only with the topography of Kent (§ 54), 
but with its condition at the time when he wrote 
(§ 148, 449, &c.) ; and the same remark is appli- 
cable, although in a more limited degree, to most 
of the other southern kingdoms (§ 289, 298, 299, 
300, 314, &c.) 

(2.) Documents pre-existing in an historical 
form are seldom quoted : amongst those of 
which use has been made may be numbered the 
Life of Gregory the Great, written by Paulus 



INTRODUCTION. XXV 

Diaconus (§ 82) ; the miracles of Ethelburg, 
abbess of Barking (§ 275 — 282); the Life of 
Sebbi, king of East Saxony (§ 283) ; the Legend 
of Fursey (§ 204, 208) ; and that of Cuthberht of 
Lindisfarn (§ 346), formerly written by Beda, 
but now augmented by himself, with additional 
facts. These, together with some extracts from 
the Treatise of Arcuulf De locis sanctis (§ 404 — 
407), are all the written documents to which 
the author refers. 

§ 31. That other narratives, however, were in 
Beda's possession, of which he has made liberal 
use, is certain from his express words (4, 21), 
and may also be inferred from internal evidence. 
Albinus and Nothhelm appear to have furnished 
him with Chronicles, in which he fourid accurate 
and full information upon the pedigrees (§ 101), 
accessions (§ 172, 252, 271, 342), marriages (§ 54, 
102), exploits (§ 55 — 57, 104, 105, &c), descend- 
ants (§ 111, 172), deaths (§ 101, 172, 252, 342), 
and burials (§ 101, &c.) of the kings of Kent. 
,From the same source he derived his valuable 
account of the archbishops of Canterbury, both 
before and after ordination (§ 375, &c), the place 
and date of consecration (§ 140, 209, 375) even 
though it took place abroad (§ 58, 254), the days 
on which they severally took possession of that 
see (§ 256, 375), the duration of their episcopate 
(§ 209, 256, 374), their deaths (§ 106, 140, 209, 
252, 374), burial-places (§ 107, 374), and the in- 
tervals which elapsed before the election of a 
successor (§ 209). It is evident that the mi- 
nuteness and accuracy of this information could 
have been preserved only by means of contem- 
porary written memoranda. That such records 
existed in the time of the Saxons cannot be 
doubted, for Beda introduces a story, by which 



XXVi INTRODUCTION. 

it appears (§ 294, 295) that the abbey of Selsey 
possessed a volume in which were entered the 
obits of eminent individuals ; and the same cus- 
tom probably prevailed throughout the other 
monastic establishments of England. 

§ 32. The history of the diocese of Rochester 
was communicated by Albinus and Nothhelm. It 
is exceedingly barren of particulars (§ 209, 287, 
375) ; and probably would have been even more 
so, had it not been connected with the life of 
Paulinus of York (§ 149, 187), concerning whom 
Beda appears to have obtained information from 
other quarters. 

The early annals of East Anglia are equally 
scanty, as we have little more than a short pe- 
digree of its kings (§ 134), an account of its 
conversion to Christianity (§ 134, 135), the his- 
tory of Sigiberct and Anna (§ 199, 201), and a 
few particulars regarding its bishops, Felix, Tho- 
mas, Berctgils, and Bisi (§ 209, 271), which de- 
tails were communicated in part by Albinus and 
Nothhelm (4, 1). 

The history of the West Saxons was derived 
partly from the same authorities (4, 1), and partly 
from the information of Daniel, bishop of Win- 
chester (4, 6). It relates to their conversion by 
Birinus (§ 167 — 171), the reigns of Caedualla and 
of Ini (§ 372, 373), and the pontificate of Vine 
(§ 243), Aldhelm and Daniel (§ 410). To this last 
named bishop we are indebted for a portion of 
the little of what is known as to the early history 
of the South Saxons and the Isle of Wight (4, 10), 
the last of the Saxon kingdoms which embraced 
the Christian faith. It relates to the conver- 
sion of those districts by the agency of Wilfrith. 
(§ 289—291). A few unimportant additions are 
afterwards made in a hurried and incidental 



INTRODUCTION. XXVH 

manner (§ 342, 411), evidently showing that 
Beda's information upon this head was neither 
copious nor definite. 

§ 33. The monks of Laestingaeu furnished ma- 
terials relative to the ministry of Cedd and 
Ceadda, by whose preaching the Mercians were 
induced to renounce Paganism (4, 13). The 
history of this kingdom is obscure, and consists 
of an account of its conversion (§ 211), the suc- 
cession of its sovereigns (§ 180, 224, 287, 397, 
412), and its bishops (§ 219, 220, 223, 258— 
265, 272). The neighbouring state of Middle 
Anglia, which, if ever independent of Mercia, 
soon merged in it, is similarly circumstanced, 
and we are perhaps indebted to its connexion 
with the princes and bishops of Northumbria 
for what is known of its early history (§ 210 — 
212). 

§ 34. Lindissi, part of Lincolnshire, although 
situated so near to the kingdom of Northumbria, 
was both politically and ecclesiastically inde- 
pendent of it, and Beda was as ignorant of the 
transactions of that province as of those which 
were much more remote from Jarrow. He re- 
ceived some materials from bishop Cyniberct 
(4, 26), but they appear to have been scanty, 
for the circumstances which relate to Lincolnshire 
are generally derived from the information of 
other witnesses (5, 1 ; § 136, 180 — 183). 

§ 35. The history of East Saxony is more 
copious, and is derived partly from the com- 
munications of Albinus and Nothhelm (4, 1), and 
partly from the monks of Laestingaeu (4, 15). 
To the first of these two sources we must pro- 
bably refer the account of the pontificate of 
Mellitus (§ 95, 99, 105), and the apostacy of the 
sons of Saeberct (§ 103) ; circumstances too in- 



XXVUl INTRODUCTION. 

timately connected with the see of Canterbury 
to be omitted in its annals. To the latter we 
are indebted for the history of the reconversion 
of East Saxony (§ 213 — 216), an event in which 
the monks of Laestingaeu were interested, as it 
was accomplished by their founder Cedd (§ 217 
— 219). From them Beda also received an ac- 
connt of the ministry of Ceadda (§ 220, 244, 
258, 259). Some further details respecting its 
civil and ecclesiastical affairs (§ 250, 251), the 
life of Erconuuald, bishop of London (§ 273), and 
the journey of Offa to Rome (§ 412), conclude the 
information which we have respecting this king- 
dom. 

§ 36. In the history of Northumbria, Beda, 
as a native, was particularlyinterested, and would 
probably exert himself to procure the most co- 
pious and authentic information regarding it. 
Although he gives no intimation of having had 
access to previous historical documents when 
speaking of his sources of information (5, 1), 
yet there seems reason to believe that he has 
made use of such materials. We may infer from 
what he says of the mode in which OswahTs 
reign was generally calculated (§ 151, 175), that 
in this king's time there existed Annals, or Chro- 
nological Tables, in which events were inserted 
as they occurred, the regnal year of the monarch 
who then filled the throne being at the same 
time specified. ' These annals appear to have 
extended beyond the period of the conversion of 
Northumbria to Christianity (§ 80, 94), although 
it is difficult to imagine how any chronological 
calculation or record of events could be pre- 
served before the use of letters had become known. 
But the history of Eadwine, with its interesting 
details (§ 110 — 139), shows that Beda must 



INTRODUCTION. 

have had access to highly valuable materials 
which reached back to the very earliest aera of 
authentic history ; and we need not be surprised 
at finding information of a similar character 
throughout the remainder of his history of North- 
umbria. Accordingly we have minute accounts 
of the pedigrees of its kings (§ 133, 146, 148, 
150, 180, 187, 188, 322, 323, 327, &c), their 
accession (§ 187, 267, 340, 341, 409, &c), ex- 
ploite (§ 150, 151, &c 187, 188, &c), anec- 
dotes of them and sketches of their character 
(§ 152, 156, 165, 166, 189, &c), their deaths, 
and the duration of their reigns (§ 151, 175, 188, 
&c) ; details too minute in themselves, and too 
accurately defined by Beda, to have been derived 
by him from tradition. Siinilar proofs might, 
if necessary, be drawn from the history of its 
bishops. 

§ 37. (3.) The Historia Ecclesiastica contains 
various transcripts of important official docu- 
ments. These are of two classes; either such 
as were sent from the Papal Court to the princes 
and ecclesiastics of England, or were the pro- 
duction of native writers. The first were tran- 
scribed from the Papal Regesta by Nothhelm of 
London, during a residence at Rome, and were 
sent to Beda by the advice of his friend Albinus 
of Canterbury (3, 5). They relate to the his- 
tory of the kingdoms of Kent (§ 52, 53, 59—73, 
74, 75, 76, 108, 141), and Northumbria (§ 115, 
120, 139, 246). The letters of archbishops Lau- 
rentius and Honorius ($ 98, 143), concerning the 
proper time for celebrating Easter, were pro- 
bably furnished by the same individual. The 
proceedings of the Councils of Herutford (§ 268), 
and Haethfeld (§ 302), may have been derived 
from the archives of Beda's own monastery ; since 



XXX INTRODUCTION. 

it was customary in the early ages of the Church 
for each ecclesiastical establishinent to have a 
' tabularium , in which were deposited the syn- 
odal decrees by which its members were go- 
verned. 1 
vcrbai com- § 38. (n.) A considerable portion of the His- 
empioyed in toria Ecclesiastica, especially that partof it which 
Ecciesiast. relates to the kingdom of Northumberland, is 
founded upon local information which its au- 
thor derived from various individuals. On al- 
most every occasion, Beda gives the name and 
designation of his informant ; being anxious, ap- 
parently, to show that nothing is inserted for 
which he had not the testimony of some respect- 
able witness. Some of these persons are credi- 
ble from having been present at the event which 
they related (§ 183, 363, &c.) ; others, from the 
high rank which they held in the Church, such as 
Aecci, bishop of Hexham (§ 185), Guthfrith, ab- 
bot of Lindisfarn (§ 359), Bercthun, abbot of Be- 
verley (§ 362, 364), and Pecthelm, bishop of Whit- 
hern (§ 399). The author received secondary 
evidence with caution, for he distinguishes be- 
tween the statements which he received from 
eye-witnesses, and those which reached him 
through a succession of informants. In the last 
of these instances, the channel of information is 
always pointed out with scrupulous exactness, 
whatever opinion we may entertain, as in the 
case of some visions and miracles, of the credi- 
bility of the facts themselves. 
Beda^wsto- § 39. if it be important to inquire into the 
sources of Beda's information, it is no less ne- 
cessary to endeavour to ascertain how far he 
employed them with judgment and fidelity. That 

1 Augusti, Handbuch der Christl. Archaologie, iii. 699 ; edit. 1837. 



rical fidellty. 



INTRODUCTION. 



XXXI 



he wrote candidly and conscientiously appears 
obvious from the following considerations. 

The work was undertaken at the suggestion 
of Albinus and Nothhelm, from whom he could 
expect no political or ecclesiastical advantages. 
His History, although inscribed to Ceolwulf, king 
of Northumbria, is remarkably free from flattery. 1 
He lays it down as a fundamental maxim, that 
it was incumbent upon him as an Historian sim- 
ply to recount those circumstances which he had 
received upon credible authority (5, 19), and he 
more than once reminds his readers that he con- 
tinued to act upon this principle (195, 1 ; 368, 28). 
It is also observable, that although a firm ad- 
herent to the Church of Rome in regard to the 
warmly disputed questions concerning the observ- 
ance of Easter and Tonsure, yet he does ample 
justice to the merits of those who embraced the 
opposite doctrines (§ 155, 162, 163, 191, 197, &c.) 
Upon all occasions he appears to have been dili- 
gent in collecting and faithful in employing his 
materials, both written and oral; and although 
he is sparing in his observations on the causes of 
events, and the motives of the actors, the narra- 
tive of the events themselves is generally clear, 
temperate, and impartial. 

§ 40. It is unnecessary to give a bibliogra- Mtkmi^r 
phical list of the various editions of the present Ecciesiaat. 
history . The earliest is without name of place or 
printer, 6r date, but it issued apparently from the 
press of Eggesteyn at Strasbourg about the year 



1 Had Beda intended to give 
a partial account in favour of his 
native kingdom, he certainly 
would have been less just in his 
character of Ecgfrith (§ 340), the 



king by whom the monasteries of 
Jarrow and Wearmouth were 
founded and endowed, Vita S. 
Ceolfridi, § 7, 11. 



XXXll 



INTRODUCTION. 



1473. Stroth 1 mentions editions printed at the 
same place in 1483, and at Spire in 1493, the 
existence of which is doubtful, although the state- 
ment is repeated by Heinichen, in his accurate 
edition of Eusebius. 2 The edition of Strasbourg" 
of 1600, which Smith considered to be the first, 
is a reprint of that of Eggesteyn, as is also that 
printed in 1506 at Hagenau. The Antwerp edi- 
tion of 1550 is carefully revised by good manu- 
scripts, and forms the basis of the editions of 
Louvain, 1566; Basle, 1563; Cologne, 1601, 
1612, and 1688, and others. None of these de- 
serve particular notice. 

§ 41. It was not until the year 1643 that an 
edition of the Historia Ecclesiastica appeared in 
England, having been undertaken by the learned 
Abraham Wheloc, Professor of the Arabic and 
Anglo-Saxon Languages in the University of 
Cambridge, who added the Saxon Version, 
usually ascribed to Alfred, and a valuable body 
of notes. This was succeeded by an edition given 
by Francis Chifflet ; 8 which has since been super- 



1 In his edition of Eusebius, 
Praef. p. xxix. Hallae, 1779. 

3 Praef. p. xxx. Leips. 1827. 

8 As this edition is of consider- 
able rarity, its title may be here 
inserted. ( Bedae Presbyteri et 
Fridegarii Scholastici concordia 
• . . in duas partes divisa, qua- 
rum prior continet Historiam Ec- 
clesiasticam gentis Anglorum, 
cum notis et dissertatione de auc- 
tore hujus historiae ; posterior, 
dissertationem de annis Dago- 
berti Francorum regis, eo no- 
mine primi, .... auctore Petro 
Francisco Chiffleto, Societatis 
Jesu Presbytero/ 4, Paris., 1681. 
In this preface, the Editor thus 



speaks of the MS. which he used. 
' Nactus ab aliquot annis e S. Max- 
imini Trevirensis bibliotheca co- 
dicem adorandae vetustatis opti- 
maeque notae, qui mihi hanc histo- 
riam representabat, et in ea va- 
riantes plurimas lectiones ad fir- 
mandam historiam etiam Galli- 
canam necessarias, non dubitavi 
quin haud exiguo reipublicse li- 
terariae bono hoc opus ex iUo ex- 
emplari integritati suae restitutum 
lucem aspecturus esset.' The 
Editor has been informed that this 
manuscript, which is not older 
than the eleventh century, is now 
in the possession of Sir Thomas 
Phillipps, Bart. 



INTRODUCTION. 



XXXlll 



seded by the admirable edition of Smith, 1 the na- 
ture and merits of which it may be proper to 
explain somewhat fully. 

§ 42. The text of the Historia Ecclesiastica g* 1 * •**- 
is founded upon a manuscript formerly belong- 
ing to More, bishop of Ely, and now deposited in 
the Public Library at Cambridge (K. k, 5, 16). 
Smith infers, from a short chronological memo- 
randum affixed to the manuscript, that it was 
written in the year 737, consequently within two 
years of Beda's death ; but whether this be 
strictly correct or not, More's manuscript is 
certainly the most valuable copy of Beda in ex- 
istence. Smith also collated two manuscripts in 
the Cottonian library (Tiber. C. n. and A. xiv.), 
and one in the Royal Library, and had referred 
to at least forty others (see his Appendix, p. 660). 
The notes to this edition are frequently copied 
from Archbishop Usher's Primordia, 2 and many 
of the remainder were written by Gale, who had 
made preparations for a new edition of the His- 
toria Ecclesiastica , 3 but enough remain to show 
the learning, industry, and judgement of the two 
Editors. 

S 43. The present edition, like Smith's, isThepreaent 

s r 7 ' Edition; 

founded upon the text of More's Manuscript T«t. 

(see § 42), and the following additional MS. 

copies have, where necessary, been collated. 

A. The Cotton MS., Tiber. C. n., written, 
probably, in the eighth century. It is a large 
quarto, in double columns, of great beauty 



1 This work was undertaken 
by John Smith, Treasurer of Dur- 
ham Cathedral, who dying in the 
year 1715, it was finished by his 
son George, and published at 
Cambridge in folio, 1722. 



3 4, Dublin, 1639. 

3 Gale'8 Collections for this 
intended work may be seen 
amongst his other MSS. in the 
Library of Trinity College, Cam- 
bridge. 



XXXIV 



INTRODUCTION. 



and accuracy, as may be seen by reference to 
the Fac-simile. It varies in the division 
of the Chapters of the Fourth Book, from 
the Cambridge MS. omitting Ch. xiv., but in 
other respects they agTee very closely. 

B. The Cotton MS., Tiber. A. xiv., of equal 
antiquity, beauty, and accuracy with the last 
(see the Fac-simile), but unfortunately much 
damaged by the fire which happened in the year 
1731; the Prologue, the commencement of the 
third Book, the passages from § 303 to § 340, 
and from § 427 to the end, being destroyed ; 
nor is the remainder everywhere legible. It 
contains Ch. xiv. of Book iv. 

C. The Harleian MS. 4978, written in 
France probably about the commencement of 
the tenth century. It also contains the Chap- 
ter regarding the miracle of St. Oswald. 

D. The Royal MS. 13 C. v. written in 
the eleventh century, and formerly belong- 
ing to the monastery of St. Peter's at Glou- 
cester. It also contains Book iv. Ch. xiv. 
which it appends to the preceding chapter. 
The following MSS., subsequent in date to the 

Norman Conquest, are in every respect inferior to 
those above specified, and do not seem to require 
any description. E, Harleian MS.4124; F, Har- 
leian MS. 3680 ; G, Burney MS. 310 ; H, Royal 
MS. 14 C. vii ; I, Royal MS. 13 B. xviii ; K, 
Addit. MS. 10,949; and L, Burney MS. 297. 
All these MSS. are in the British Museum. 1 



1 There are several MSS. of 
the Historia Ecclesiastica in fo- 
reign Libraries which are of con- 
siderable antiquity, and of which 
a collation would be desirable. 
The copy at St. Gallen, men- 



tioned at § 16 note s , is said 
to be nearly as old as that at 
Cambridge ; a specimen from one 
of the ninth century is engraved 
in Walther^s Lexicon Diploma- 
ticum, pl. iv. (fol. Gottingfe, 



INTRODUCTION. 



XXXV 



They 1 have been occasionally consulted, as well 
as the editions prior to Smith's, but always with- 
ont conferring any important benefit. With sach 
guides as the Cambridge and the two Cottonian 
manuscripts, it has been thought wholly unneces- 
sary to insert the readings of MSS. of a character 
decidedly inferior. 

S 44. The Anglo-Saxon version of this His- saxon v«- 

J sion. 

tory, usually ascribed to King Alfred, has been 
compared with the original, and the variations 
between the two texts have been noticed. The 
Translator has omitted some passages (§ 22, 24 
—26, &c), amplified others (§ 23, 27, 30, 172, 
&c), and sometimes wholly departed from our 
present Latin text (§ 175), perhaps upon good 
authority. It was thought that these variations 
were worthy of being pointed out to the Reader. 

§ 45. Of the Notes subjoined to the present Notes, &c. 
edition it does not become the Editor to speak. 
They contain the whole of what seemed valuable 
in Smith's excellent Annotations, to which nu- 
merous . additions have been made from other 
sources, which the researches of the last century 
have laid open for the illustration of early Eng- 
lish history. The Chronology adopted in his 
edition has frequently been altered in this, but 
seldom or never without giving the reasons for 
such alteration. Upon the whole, it is hoped 
that the present Edition will be found to be 
more correct, ample, and convenient, than any 
which has yet been given to the Public 



1745), and another, of the tenth 
century, is described by Mone, 
Quellen and Forschungen, p. 
443 (8vo. Leipzig, 1830). The 
Royal Library at Paris contains 
thirteen MSS. of different ages. 



1 The readings to which the 
mark t is affixed have been al» 
tered by a later hand ; those writ- 
ten over an erasure are distin- 
guished by ||. 



PROLOGUS. 



GLORIOSISSIMO REGI CEOLUULPHO, 

BAEDA, 

Famulus Christi et Presbyter. 

HlSTORIAM GENTIS ANGLORUM ECCLE- Dediciion. 

sSIASTTCAM, quam nuper edideram, libentissime 
tibi desideranti, rex, et prius ad legendum ac 
probandum transmisi, et nunc ad transscribendum 
ac plenius ex tempore meditandum retransmitto ; 
satisque studium tuse sinceritatis amplector, quo 

lonon solum audiendis Scripturae sanctae verbis 
aurem sedulus accommodas, verum etiam noscen- 
dis priorum gestis sive dictis, et maxime nostrae 
gentis virorum illustrium, curam vigilanter impen- 



NOTES AND VARIOUS READING8. 



1 Ceohvolpko,'] Ceolwolf king 
of Northumbria succeeded Osric 
9 May in the year 729 (not in 
728), and in 737 resigned his 
crown and became a monk in the 
monastery of Lindisfarne. The 
year of his death is uncertain, be- 
ing ascribed to 739 by M. West- 
minster,to 758 by Henry of Hun- 



tingdon, to 760 by the Saxon 
Chronicle and Florence of Wor- 
cester, and to 764 by Symeon of 
Durham and Hoveden. He was 
canonized, and is placed in the 
Calendar upon 1 5 January ; see 
Mabillon, Acta Sanctor. Ord. S . 
Bened.&ec. m. p. ii. p. 158, edit. 
Venet. 

B 



PROLOGUS. 



Sources of in- 
formation. 



dis. Sive enim historia de bonis bona referat, ad 
imitandum bonum auditor sollicitus instigatur; 
seu mala commemoret de pravis, nibilominus reli- 
giosus ac pius auditor sive lector, devitando 
quod noxium est ac perversum, ipse sollertius ad 5 
exsequenda ea, quae bona ac Deo digna esse cog- 
noverit, accenditur. Quod ipsum tu quoque vigi- 
lantissime deprehendens, historiam memoratam in 
notitiam tibi simulque eis, quibus te regendis 
Divina praefecit auctoritas, ob generalis curam 10 
salutis latius propalari desideras. 

§ 2. Ut autem in his quae scripsi, vel tibi, vel 
ceteris auditoribus sive lectoribus hujus historiae, 
occasionem dubitandi subtraham, quibus haec max- 
ime auctoribus didicerim breviter intimare curabo. 15 
Auctor ante omnes atque adjutor opusculi hujus 
Albinus abba reverentissimus vir per omnia doc- 
tissimus exstitit ; qui in ecclesia Cantuariorum a 
beatae memoriae Theodoro archiepiscopo et Hadri- 
ano abbate, viris venerabilibus atque eruditissimis, 20 
institutus, diligenter omnia, quae in ipsa Cantuari- 
orum provincia, vel etiam in contiguis eidem regio- 
nibus, a discipulis beati papae Gregorii gesta fuere, 
vel monimentis literarum vel seniorum traditione 
cognoverat ; et ea mihi de his, quae memoria digna 25 



A 



17 Albinus.'] Leland, Baronius, 
Reyner, Cave, and others con- 
found the Albinus here men- 
tioned, who died in the year 
732, with the roore celebrated 
Flaccus Albinus, or Alcuin, who 
died in 804. Mabiilon has printed 
in his Vetera Analecta a letter 



addressed by Beda to this Albi- 
nus, thanking him for the trans- 
mission of documents to be in- 
serted in his Ecclesiastical His- 
tory. The Sax. here adds, — se 
waes wide gefaren and gelaered ; 
' he had travelled far, and was 
learneoV 



PROLOGUS. 



3 



videbantur, per religiosum Lundoniensis ecclesise 
presbyterum Nothelmum, sive literis mandata, 
sive ipsius Nothelmi viva voce referenda, trans- 
misit. Qui videlicit Nothelmus postea Romam 

5 veniens, nonnullas ibi beati Gregorii papee simul 
et aliorum pontificum epistolas, perscrutato ejus- 
dem sanctae ecclesiae Romanae scrinio, permissu 
ejus, qui nunc ipsi ecclesiae praeest, Gregorii pon- 
tificis, invenit, reversusque nobis nostrae historiae 

10 inserendas, cum consilio praefati Albini reverentis- 
simi patris, attulit. A principio itaque voluminis 
hujus usque ad tempus quo gens Anglorum fidem 
Christi percepit, ex priorum maxime scriptis hinc 
inde collectis ea, quae promeremus, didicimus. Ex- 

15 inde autem usque ad tempora praesentia, quae in 
ecclesia Cantuariorum per discipulos beati papae 
Gregorii, sive successores eorum, vel sub quibus 
regibus gesta sint, memorati abbatis Albini indus- 
tria, Nothelmo, ut diximus, perferente, cognovimus. 

20 Qui etiam provinciae Orientalium simul et Occi- 



3 Presbyterum Nothelmum.~\ 
Nothelmus, presbyter of Lon- 
don, succeeded Tatwin as arch- 
bishop of Canterbury, and died 
in the year 739, or 741. 

4 Qui—attulit.~\ Omitted in 
the Saxon version. 

4 Postea.] Postquam, A. 

8 GregorU pontificis.] Gregory 
the Third ascended the papal 
throne on 18 March, 7S1 ; and as 
Beda alludes to events which 
occurred on 10 June ensuing, 
and as some little interval may 
be supposed to have elapsed be- 
tween the completion of tbis 
work and its circulation, it is 



generally presumed tbat refer- 
ence is here made to the Third, 
not the Second, pope Gregory . It 
is by no means improbable, how- 
ever, that the access to the Papal 
Registers, of which Nothelmus 
availed himself, was granted by 
Gregory the Second, who, before 
his accession to the papal see, 19 
May, 715, was Librarian to the 
Church of Rome ; and that this 
portion of the preface — the au- 
thorities, namely, upon which 
the work was compiled — accom- 
panied it when sent, in its un- 
finished state, for the inspection 
of Ceolfrid. 

B2 



4 PROLOGUS. 

dentalium Saxonum, nec non et Orientalium An- 
glorum atque Nordanhyinbrorum, a quibus praesu- 
libus vel quorum tempore regum gratiam Evangelii 
perceperint, nonnulla mihi ex parte prodiderunt. 
Denique, hortatu praecipue ipsius Albini, ut hoc 5 
opus aggredi auderem, provocatus sum. Sed et 
Danihel, reverentissimus Occidentalium Saxonum 
episcopus, qui nunc usque superest, nonnulla mihi 
de historia ecclesiastica provinciae ipsius, simul 
et proxima illi Australium Saxonum, nec non et 10 
Vectae insulse, literis mandata declaravit. Quali- 
ter vero per ministerium Ceddi et Ceadda, religio- 
sorum Christi sacerdotum. vel provincia Merciorum 
ad fidem Christi, quam non noverat, pervenerit, 
vel provincia Orientalium Saxonum fidera, quam 15 
olim exsufflaverat, recuperaverit, qualis etiam ip- 
sorum patrum vita vel obitus exstiterit, diligenter 
a fratribus monasterii, quod ab ipsis conditum 
Laestingaeu cognominatur, agnovimus. Porro in 
provincia Orientalium Anglorum quae fuerint gesta 20 
ecclesiastica, partim ex scriptis vel traditione pri- 
orum, partim reverentissimi abbatis Esi relatione, 
comperimus. At vero in provincia Lindissi, quae 
sint gesta erga fidem Christi, quseve successio 
sacerdotalis exstiterit, vel literis reverentissimi an- 25 
tistitis Cynibercti, vel aliorum fidelium virorum 



7 Danihel.~\ BishopoftheWest 
Saxons and of the Isle of Wight ; 
he resigned his see in 744, and 
died in that year, or, according 
to others, in 745 or 746. Some 
of his letters will be found in 
the Correspondence of Boniface. 



19 Lcestingaeu.'] The locality 
of this monastery is uncertain ; 
it is generally believed that it 
was situated near Whitby. 

26 Cynibercti.] Very little in- 
formation regarding this bishop 
of Lindissi (or Lincoln) has 



PROLOGUS. 5 

viva voce, didicimus. Quae autem in Nordanhym- 
brorum provincia, ex quo tempore fidem Christi 
perceperunt usque ad praesens, per diversas regi- 
ones in ecclesia sint acta, non uno quolibet auctore, 
5 sed fideli innumerorum testium, qui hsec scire vcl 
meminisse poterant, assertione cognovi, exceptis 
his quae per meipsum nosse poteram. Inter quae 
notandum, quod ea quae de sanctissimo patre et 
antistite Cudbercto vel in hoc volumine vel in 

lolibello gestorum ipsius conscripsi, partim ex eis 
quse de illo prius a fratribus ecclesiae Lindisfar- 
nensis scripta reperi, assumsi, simpliciter fidem 
historiae, quam legebam, accommodans; partim 
vero ea, quae certissima fidelium virorum attesta- 

15 tione per me ipse cognoscere potui, sollerter adji- 
cere curavi. Lectoremque suppliciter obsecro ut, 
si qua in his quae scripsimus aliter quam se veritas 
habet posita repererit, non hoc nobis imputet, qui, 
quod vera lex historiae est, simpliciter ea quae, 

20 fama vulgante, collegimus, ad instructionem poste- 
ritatis literis mandare studuimus. 

§ 3. Praeterea omnes ad quos haec eadem histo- 
ria pervenire poterit nostrae nationis legentes sive 
audientes suppliciter precor, ut pro meis infirmita- 

25 tibus et mentis et corporis apud Supernam Cle- 



reached us. There is reason to 
believe that his death is men- 
tioned in the Epitome affixed to 
Beda's Hist. a. i>. 732, under 
tbe erroneous designation of 
bishop of Lindisfarne, a see then 
filled by Ethelwold, who sat 



8 Patre.] Patre nostro, A. 
33 Tbe greater number of the 
MSS. place this paragraph at 
the end of the History, in which 
they are followed by the Saxon 
version. The present arrange- 
ment is sanctioned by More's 



from 724 to 740. MS. and C, /, F,L; a and 6. 



6 PROLOGUS. 

mentiam saepius intervenire meminerint ; et in suis 
quique provinciis hanc mihi suae remunerationis 
vicem rependant, ut, qui de singulis provinciis 
sive locis sublimioribus, quae meraoratu digna 
atque incolis grata credideram, diligenter annotare 5 
curavi, apud omnes fructum piae intercessionis 
inveniam. 



HISTORI^E ECCLESIASTICjE 



GENTIS ANGLORUM 



LIBER PRIMUS. 



CAPUT I. 

5 De situ BrittanicB vel Hibernia, et priscis earum incolis. 

§ 4. Brittania oceani insula, cui quondam Albion Briuin,it« 
nomen fuit, inter septentrionem et occidentem "^* 1011 ' 
locata est, Germanise, Galliae, Hispanise, maximis 
Europse partibus, multo intervallo adversa; quge 

loper millia passuum octingenta in boream longa, 
latitudinis habet millia ducenta, exceptis dumtaxat 
prolixioribus diversorum promontoriorum tracti- 
bus, quibus efficitur ut circuitus ejus quadragies 
octies septuaginta quinque millia compleat. Habet 

15 a meridie Galliam Belgicant, cujus proximum litus 
transmeantibus aperit civitas quae dicitur Rutubi 
Portus, a gente Anglorum nunc corrupte Repta- 
caestir vocata, interposito mari a Gessoriaco Mori- 
norum gentis litore proximo, trajectu millium quin- 

20 quaginta, sive, ut quidam scripsere, stadiorum 



NOTES AND VARIOU8 ReADINGS. 



4 Caput I. This chapter is a | 
compilation, chiefly from Pliny, 
Solinus, Orosius, and Gildas. 

13 Quadragies octies septuaginta 



quinque.] Three thousand six 
hundred and seventy-five miles. 
30 Quidam seripsere.'] Namely, 
Dio Cassius and Antoninus. 



8 



HISTORIA ECCLESIAS TICA [LIB. I. 



quadringentorum quinquaginta. A tergo autem, 
unde oceano infinito patet, Orcadas insulas habet. 
productions, § 5. Opima frugibus atque arboribus insula, et 
alendis apta pecoribus ac jumentis ; vineas etiam 
quibusdam in locis germinans ; sed et avium ferax 5 
terra marique generis diversi. Fluviis quoque 
multum piscosis ac fontibus praeclara copiosis, 
et quidem praecipue issicio abundat et anguilla. 
Capiuntur autem saepissime et vituli marini et 
delphines, necnon et balaenae ; exceptis variorum 10 
generibus conchyliorum, in quibus sunt et musculae, 
quibus inclusam saepe margaritam omnis quidem 
coloris optimam inveniunt, id est, et rubicundi, et 
purpurei, et jacintini, et prasini, sed maxime can- 
didi. Sunt et cochleae satis superque abundantes, 15 
quibus tinctura coccinei coloris conficitur, cujus 
rubor pulcherrimus nullo unquam solis ardore, 
nulla valet pluviarum injuria pallescere ; sed quo 
vetustior est eo solet esse venustior. Habet fontes 
salinarum, habet et fontes calidos, et ex eis fluvios 20 
balinearum calidarum, omni aetati et sexui per dis- 
tinctaloca juxta suum cuique modum accommodos. 
Aqua enim, ut sanctus Basilius dicit, fervidam 
qualitatem recipit, quum per certa quaedam me- 
talla transcurrit, et fit non solum calida sed et25 
ardens. Quae etiam venis metallorum, aeris, ferri, 
et plumbi, et argenti, fecunda, gignit et lapidem 
gagatem plurimum optimumque ; est autem nigro- 
gemmeus et ardens igni admotus, incensus ser- 
pentes fugat, attritu calefactus applicita detinet30 
aeque ut succinum. Erat et civitatibus quondam 



1 Quadringentorum quinquagin- 
ta.] Or tifty-six miles. 

83 S. Basilius.] "R8 V dk Kai 
SepfioTspaQ £jc fier6Xku>v Troiorn- 
toq Kara tt)v dik%odov irpoakafiov- 



aa, Ik rijQ avTtjc rov kivovvtoq 
airiaQ £&ov<ra yivtraiy Chq rd iro\- 
Xd, Kai irvpiadnQ* — In Hexaemer. 
Hom. 4. Tom. i. p. 39. edit. Par. 
1721. 



CAP. I.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



9 



viginti et octo nobilissimis ihsignita praeter cas- 
tella innumera, quae et ipsa muris, turribus, portis, 
ac seris erant instructa firmissimis. 

§ 6. Et quia prope sub ipso septentrionali vertice <uy« ; 

5 mundi jacet, lucidas aestate noctes habet, ita ut 
medio ssepe tempore noctis in quaestionem veniat 
intuentibus, utrum crepusculum adhuc permaneat 
vespertinum, an jam advenerit matutinum, utpote 
nocturno sole non longe sub terris ad orientem 

10 boreales per plagas redeunte ; unde etiam plurimae 
longitudinis habet dies aestate, sicut et noctes con- 
tra in bruma, sole nimirum tunc Lybicas in partes 
secedente, id est, horarum decem et octo. Plurimae 
item brevitatis noctes aestate et dies habet in 

i5bruma, hoc est, sex solummodo aequinoctialium 
horarum; cum in Armenia, Macedonia, Italia, 
ceterisque ejusdem lineae regionibus, longissima 
dies sive nox quindecim, brevissima novem com- 
pleat horas. 

20 § 7. Haec in praesenti, juxta numerum librorum inhabitants, 
quibus Lex Divina scripta est, quinque gentium namely ' 
linguis unam eamdemque summae veritatis et verae 
sublimitatis scientiam scrutatur et confitetur ; An- 
glorum videlicet, Brittonum, Scottorum, Pictorum, 

25 et Latinorum, quae meditatione Scripturarum ce- 
teris omnibus est facta communis. In primis 
autem haec insula Brittones solum, a quibus nomen BrUons, 
accepit, incolas habuit ; qui de tractu Armoricano, 
ut fertur, Brittaniam advecti, australes sibi partes 



1 Civitatibus viginti et octo.'] 
Concerning these, see the uote at 
Gildas § 3. 

38 Tractu Armoricano.'] Smith 
assumes that by the words ' trac- 
tu Armoricano' Beda means mo- 
dern Bretagne, but this is by no 
means clear when we remember 
the statement of Caesar, De Bello 



Gall. vii. 75, ' universae civi- 
tates quae oceanum attingunt, 
Gallorum consuetudine Armo- 
ricae appellantur/ The word 
Armorica, being compounded of 
are, before, and more, the sea, is 
consequently eapable of a much 
wider interpretation than has 
been assigned to it. 



10 



HISTORIA KCCLESJASTICA [lib. I. 



Picts, 



illius vindicarunt. Et cum plurimam insulse par- 
tem, incipientes ab austro, possedissent, contigit 
gentem Pictorum de Scythia, ut perhibent, longis 
navibus non multis oceanum ingressam, circum- 
agente flatu ventorum, extra fines omnes Brittanise 5 
Hiberniam pervenisse, ejusque septentrionales 
oras intrasse, atque, inventa ibi gente Scottorum, 
sibi quoque in partibus illius sedes petisse, nec 
impetrare potuisse. Est autem Hibernia insula 
omnium post Brittaniam maxima, ad occidentem 10 
quidem Brittanise sita ; sed sicut contra aquilonem 
ea brevior, ita in meridiem se trans illius fines 
plurimum protendens, usque contra Hispaniae sep- 
tentrionalia, quamvis magno aequore interjacente, 
pervenit. Ad hanc ergo usque pervenientes navigio 15 
Picti, ut diximus, petierunt in ea sibi quoque sedes 
et habitationem donari ; respondebant Scotti, quia 
non ambos eos caperet insula, " sed possumus," 
inquiunt, " salubre vobis dare consilium quid agere 
valeatis. Novimus insulam esse aliam non procul 20 
a nostra contra ortum solis, quam ssepe lucidi- 
oribus diebus de longe aspicere solemus. Hanc 
adire si vultis, habitabilem vobis facere valetis; 
vel, si qui restiterit, nobis auxiliariis utimini." 
Itaque petentes Brittaniam Picti habitare per sep- 25 
tentrionales insulse partes cceperunt, nam austrinst 
Brittones occupaverant. Cumque uxores Picti 
non habentes peterent a Scottis, ea solum condi- 
tione dare consenserunt, ut ubi res perveniret in 



1 Et — donari.~\ In the Saxon 
version the passage is consider- 
ably abridged. It may be re- 
marked that in this translation 
* Hibernia' is always rendered 
by 'Scotland/ 

3 Gentem Pictorutn] The con- 
flicting theories upon the origin 
of this people may be seen in 



Usher's Primordia, cap. xv., 
Pinkerton'8 Enquiry, p. lii. ch. 
3, and Chalmers's Caledonia, 
vol. i. p. 198. The Pictish dy- 
nasty prevailed in Scotland from 
the abdication of the Romans in 
a. d. 446 (see § 32) to the over- 
throw of Wred by Kenneth, in 
843. 



CAP. I.] 



GENTIS ANGLORUM. 



11 



dubium, magis de feminea regum prosapia quam de 
masculina regem sibi eligerent; quod usque hodie 
apud Pictos constat esse servatum. 

§ 8. Procedente autem tempore, Brittania, post 

5 Brittones et Pictos, tertiam Scottorum nationem in scot*. 
Pictorum parte recepit ; qui, duce Reuda, de Hi- 
bernia progressi, vel amicitia vel ferro sibimet inter 
eos sedes, quas hactenus habent, vindicarunt; a 
quo videlicet duce usque hodie Dalreudini vocantur, 

10 nam lingua eorum ' daal ' partem significat. Hiber- 
nia autem et latitudine sui status, et salubritate ac 
serenitate aerum, multum Brittaniae praestat, ita ut 
raro ibi nix plus quam triduana remaneat ; nemo 
propter hiemem aut fena secet aestate, aut stabula 

15 fabricet jumentis ; nullum ibi reptile videri soleat, 
nullus vivere serpens valeat; nam ssepe illo de 
Brittania allati serpentes, mox ut, proximante terris 
navigio, odore aeris illius attacti fuerint, intereunt ; 
quin potius omnia pene, quae de eadem insula sunt, 

20 contra venenum valent. Denique vidimus, quibus- 
dam a serpente percussis, rasa folia codicum, qui 
de Hibernia fuerant, et ipsam rasuram aquas im- 



4 Procedente autem tempore."] 
The period of the arrival of the 
Scots in Britain is uncertain; 
Beda, judging by his arrange- 
ment, appears to place it before 
the comingof the Romans, Usher 
and Chalmersconcur in believing 
that it happened a. d. 503, Pink- 
erton about a. d. 258. 

4 Posf] Prae C, praeter edd. 

6 Reuda.~\ Reuda is called in 
the Irish Genealogies referred to 
by Usher, Cairbri Rieda, or Eo- 
chaig Rieda. He is stated in 
these authorities to have been 
the*Bonof Chonar II., who, dying 
about A. d. 216, left the district 
of Dalriada to his son here men- 
tioned. 

6 Hibemia.] Hibernia, Scotta 



ealonde ; — ' Hibernia, the island 
of the Scots.' The Saxon version 
makes the same addition at l. 
10. 

9 Dalreudini.] Dalreadingas, 
Sax. According to Usher and 
Smith, Dalrieda was a district in 
the county of Antrim, afterwards 
called Rout, situated opposite to 
modern Scotland. The settle- 
ments which the Dalreadings ob- 
tained in Scotland, consisted of 
the present districts of Kintire, 
Knapdale, Lorn, Argyll, Braid- 
alban, and the adjacent isles ; to 
these they also gave the name 
Dalrieda. 

80 VidimusJ] Sume menn ge- 
sawon ; ( some men have seen.' 
Sax, 



12 



HISTORIA ECCLESIASTICA [l!B. I. 



missam ac potui datam, talibus protinus totam 
vim veneni grassantis, totum inflati corporis ab- 
sumsisse ac sedasse tumorem. Dives lactis ac 
mellis insula, nec vinearum expers, piscium volu- 
crumque, sed et cervorum caprearumque venatu 5 
insignis. Haec autem ptoprie patria Scottorum 
est ; ab hac egressi, ut diximus, tertiam in Brittania 
Brittonibus et Pictis gentem addiderunt. Est 
autem sinus maris permaximus, qui antiquitus 
gentem Brittonum a Pictis secernebat, qui ab 10 
occidente in terras longo spatio erumpit, ubi est 
civitas Brittonum munitissima usque hodie, quae 
vocatur Alcluith, ad cujus videlicet sinus partem 
septentrionalem Scotti, quos diximus, advenientes, 
sibi locum patriae fecerunt. 15 



tion iuto Bri 
tain. 



CAPUT II. 

Ut Brittaniam primus Romanorum Caius Julius adierit. 

B. c. 55. §9. Verum eadem Brittania Romanis usque ad 
J«t a «^* Caium Julium Caesarem inaccessa atque incognita 

fuit ; qui, anno ab Urbe condita sexcentesimo non- 20 
agesimo tertio, ante vero incarnationis Dominicae 
tempus anno sexagesimo, functus gradu consulatus 
cum Lucio Bibulo, dum contra Germanorum Gallo- 
rumque gentes, qui Rheno tantum flumine dirime- 
bantur, bellum gereret, venit ad Morinos, unde in 25 
Brittaniam proximus et brevissimus transitus est ; 
et, navibus onerariis atque actuariis circiter octo- 



8 Est.~\ The remainder of this 
chapter is omitted in the Saxon 
version. 

13 Alcluiih ] Now Dunbarton. 

16 Caput II.] This chapter is 
with a very few alterations, 
taken from Orosius, vi. 9 ; and 
is omitted in the Saxon transla- 
tion. 



30 SexcentenmoJ] Thisdatere- 
fers to the consulate of Caesar 
with Bibulus, not to his entry 
into Britain. In his first expe- 
dition he landed 26 Aug. B. c. 55, 
and remained about 23 days ; his 
second extended froin about 18 
August to about 19 September, 
b. c. 54. 



CAP. 11.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



13 



ginta prasparatis, in Brittaniam transvehitur, ubi B. c. 55. 
acerba primum pugna fatigatus, deinde adversa 
tempestate correptus, plurimam classis partem et 
non parvum numerum militum, equitum vero pene 

5 omnem, disperdidit. Regressus in Galliam legiones 
in hiberna dimisit, ac sexcentas naves utriusque 
commodi fieri imperavit; quibus iterum in Britta- 
niam primo vere transvectus, dum ipse in hostem b. c. 54. 
cum exercitu pergit, naves in ancoris stantes SjJSSSf. 

10 tempestate correptae vel collisae inter se, vel arenis 
illisae ac dissolutae sunt; ex quibus quadraginta 
perierunt, ceterae cum magna difficultate reparatae 
sunt. Caesaris equitatus primo congressu a Brit- 
tanis victus, ibique Labienus tribunus oocisus 

15 est ; secundo proelio cum magno suorum discrimine 
victos Brittanos in fugam vertit. Inde ad flumen 
Tamesim profectus, in hujus ulteriore ripa, Casso- 
bellauno duce, immensa hostium multitudo conse- 
derat, ripamque fluminis ac pene totum sub aqua 

20 vadum acutissimis sudibus praestruxerat, quarum 
vestigia sudium ibidem usque hodie visuntur, et 
videtur inspectantibus quod singulae earum ad 
modum humani femoris grossae et circumfusae 
plumbo immobiliter erant in profundum fluminis 



* Legumes.] Legiones sex vel 
duodecim Af, tres vel duodecim 
JE, G. 

6 Hiberna.] Hibernia, A\\ 9 C, 
&c, Hyberniam /. 

14 Labiemu.] Not Labienus 
who was sain at the battle of 
Munda, but Laberius Durus. It 
is pretended that he was buried 
near Chilham, on the river Stour, 
in Kent, and his tomb is there 
pointed out. Hasted's Kent, iii. 
140. Leland quotes a chronicle 
which states that Labienus (La- 
berius) fell near Chestenwood,in 
the neighbourhood of Rochester. 



17 Profectiu.'] Profectus est, 
quem uno tantum loco vadis 
transmeabilem ferunt c, f; see 
the following note. 

90 Sudibus.] Orosiusherestates 
that the Thames is fordable at 
only one place, an error which 
Beda has omitted. The exact 
point at which Caesar crossed the 
Thames has not yet been settled, 
although much has been written 
upon the subject. See Archaeo- 
logia, i, 183; ii. 134,141. 

90 Quarum.] The words from 
' quarura' to * infixae' are added 
by Beda to Orosius. 



14 



HISTORIA ECCLESIA8TICA [UB. 1. 



B. C. 54. infixae. Quod ubi a Romanis deprehensum ac 
vitatum est, Barbari, legionum impetum non fe- 
rentes, silvis sese obdidere, unde crebris irrup- 
tionibus Romanos graviter ac saepe lacerabant. 
Interea Trinovantum firmissima civitas, cum An- 5 
drogio duce, datis quadraginta obsidibus, Caesari 
sese dedit; quod exemplum secutae urbes aliae 
complures in fcedus Romanorum venerunt. Iisdem 
demonstrantibus, Caesar oppidum Cassobellauni 
inter duas paludes situm, obtentu insuper silvarum 10 
munitum, omnibusque rebus confertissimum, tan- 
dem gravi pugna cepit. Exin Caesar a Brittania 
reversus in Galliam, postquam legiones in hiberna 
misit, repentinis bellorum tumultibus undique cir- 
cumventus et conflictatus est. 15 



A. D. 46. 

Britain in- 
vaded by 
Clandius, 



CAPUT III. 

Ut eamdem secundus Romanorum Claudius adiens, Orcadas 
etiam insulas Romano adjecerit imperio; sed et Vespa&ianus 
ab eo missus Vectam quoque insulam Romanis subdiderit. 

§ 10. Anno autem ab Urbe condita septingentesi- 20 
mo nonagesimo octavo, Claudius imperator, ab Au- 
gusto quartus, cupiens utilem reipublicae ostentare 
principem, bellum ubique et victoriam undecumque 
quaesivit ; itaque expeditionem in Brittaniam mo- 
vit, quae excitata in tumultum propter non redhi- 25 
bitos transfugas videbatur. Transvectus in in- 



6 Trinovantum.~\ Probably Lon- 
don. 

6 Androgio.~\ Andragio A, E, 
G; Andragia b, Androgorio c; 
Mandubratio, Cces. 

9 Oppidum CassobeUauniJ] It 
is presnmed that St. Albans is 
here meant. 

13 Hibema.~\ Hibernia A. 

18 Caput III.] This chapter 
also is taken from Orosius, vii. vi. 



81 Octavo.] Chifflet endeavours 
to establish the accuracy of his 
MS. which here reads * nono/ 
in which it differs from all 
MSS. ; but Smith satisfactorily 
proves that ' octavo' is correct. 
The edd. b and c have * sep- 
timo/ 

36 Transfugas.'] In Dio, book 
Ix, is a minute account of this 
expedition. 



CAP. 111.] 



6ENTIS ANGLORUM. 



15 



sulam est, quam neque ante Julium Csesarem A. D. 46. 
neque post eum quisquam adire ausus fuerat, 
ibique, sine ullo proelio ac sanguine, intra paucis- 
simos dies plurimam insulae partem in deditionem 

5 recepit. Orcadas etiam insulas, ultra Brittaniam 
in oceano positas, Romano adjecit imperio, ac 
sexto quam profectus erat mense Romam rediit, 
filioque suo Brittanici nomen imposuit. Hoc au- 
tem bellum quarto imperii sui anno complevit, qui 

10 est annus ab incarnatione Domini quadragesimus 
sextus ; quo etiam anno fames gravissima per Sy- 
riam facta est, quae in Actibus Apostolorum per 
prophetam Agabum proedicta esse memoratur. 

§11. Ab eodem Claudio Vespasianus, qui post «ndbyVos- 

15 Neronem imperavit, in Brittaniam missus, etiam 
Vectam insulam, Brittaniae proximam a meridie, 
Romanorum ditioni subjugavit; quse habet ab 
oriente in occasum triginta circiter millia passuum, 
ab austro in boream duodecim, in orientalibus suis 

20 partibus mari sex millium, in occidentalibus trium, 
a meridiano Brittaniae litore distans. Succedens 
autem Claudio in imperium Nero nihil omnino in 
re militari ausus est; unde, inter alia Romani 
regni detrimenta innumera, Brittaniam pene ami- 

25 sit, nam duo sub eo nobilissima oppida illic capta 
atque subversa sunt. 



pasian. 



5 Orcada8.~\ Tacitus asserts 
tbat these islands were first sub- 
dued by Agricola. 



95 Duo nobilissima oppida.] Ca- 
malodunum and Verolamium ; 
now Maldon and St. Alban*s. 



16 



IIISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



king of the 
Brltons. 



CAPUT IV. 

Ut Lucius Brittanorum rex, missis ad Eleutherum papam 
literis, Christianum sefieri petierit. 

A. D. 156. § 12. Anno ab incarnatione Domini centesimo 
^•tChrStun quinquagesimo sexto, Marcus Antoninus Verus, 5 
decimusquartus ab Augusto, regnum cum Aurelio 
Commodo fratre suscepit ; quorum temporibus cum 
Eleutherus vir sanctus pontificatui Romanae eccle- 
siae praeesset, misit ad eum Lucius Brittaniarum 
rex epistolam, obsecrans ut per ejus mandatum 10 
Christianus efficeretur, et mox effectum pise postu- 
lationis consecutus est ; susceptamque fidem Brit- 
tani usque in tempora Diocletiani principis invio- 
latam integramque quieta in pace servabant. 



CAPUT V. 15 

Ut Severus receptam Brittania partem vallo a cetera 

distinxerit, 

A. D. 189. § 13. Anno ab incarnatione Domini centesimo oc- 
sevems. togesimo nono, Severus, genere Afer, Tripolitanus, 

ab oppido Lepti, decimusseptimus ab Augusto, 20 
imperium adeptus, decem et septem annis tenuit. 
Hic natura saevus, multis semper bellis lacessitus, 
fortissime quidem rempublicam sed laboriosissime 
rexit. Victor ergo civilium bellorum, quae ei gra- 



1 Caput IV.] As far as the 
word * quorum,' this chapter is 
copied from Orosius. 

9 Lucius.'] The date of this 
event is by no means clear, nor 
is Beda's chronology without 
difficulty. The reader may con- 
sult Usher'8 Primord. capp. iii. 



and iv. for the different state- 
ments which have been made 
upon the subject. 

15 CaputV.] With the excep- 
tion of a short addition concern- 
ing the 'murus' and ' vallum,' 
this chapter is taken from Oro- 
sius. In the Saxon it is abridged. 



CAP. V.] GENTIS ANGLORUM. 17 

vissima occurrerant, in Brittanias defectu pene A. D. 180. 
omnium sociorum trahitur, ubi magnis gravibusque 
prceliis ssepe gestis, receptam partem insulae a 
ceteris indotnitis gentibus, non muro, ut quidam 

5 aestimant, sed vallo distinguendam putavit. Mu- 
rus etenim de lapidibus, vallum vero, quo ad 
repellendam vim hostium castra muniuntur, fit de 
cespitibus, quibus circumcisis e terra, velut murus 
exstruittir altus supra terram, ita ut in ante sit 

lofossa, de qua levati sunt cespites, supra quam 
sudes de lignis fortissimis praefiguntur. Itaque 
Severus magnam fossam firmissimumque vallum, 
crebris insuper turribus communitum, a mari ad 
mare duxit; ibique apud Eboracum oppidum morbo 

15 obiit. Reliquit duos filios, Bassianum et Getam ; 
quortim Geta hostis publicus judicatus interiit, 
Bassianus, Antonini cognomine assumpto, regno 
potitus est. 

CAPUT VI. 
20 De imperio Diocleiiani, el ut Christianos persecutus sit. 

% 14. Anno incarnationis Dominicae ducentesimo A. D. 286. 
octogesimo sexto, Diocletianus, tricesimus tertius anTMnimi- 
ab Augusto, Imperator ab exercitu electus, annis 
viginti fuit x Maximianumque cognomento Hercu- 

25lium socium creavit imperii. Quorum tempore 
Carausius quidam, genere quidem infimus sed con- 
silio et manu promtus, cum ad observanda oceani 
litora, quae tunc Franci et Saxones infestabant, 
positus, plus in perniciem quam in provectum 

30 reipublicae ageret, ereptam praedonibus praedam 



an. 



3 Mwms.'] Beda explains him- 
self more fully concerning the 
wall at § 29. 

19 Caput VI.] The whole of 



this chapter is taken from Oro- 
sius, vii. 25, who had it from 
Eutropius. In the Saxon version 
it is mnch abridged. 

C 



18 



HISTORIA ECGLESIASTICA 



[LIB. I. 



Alectns. 



A. D. 286. nulla ex parte restituendo dominis, sed sibi soli 
vindicando ; accedens suspicionem, quia ipsos 
quoque hostes ad incursandos fines artifici negli- 
gentia permitteret. Quam ob rem a Maximiano 
jussus occidi purpuram sumsit, ac Brittatiias oc- 5 
cupavit ; quibus sibi per septem annos fortissime 
vindicatis ac retentis, tandem fraude Alecti socii 
sui interfectus est. Alectus postea ereptam Ca- 
rausio insulam per triennium tenuit, quem Ascle- 
piodotus praefectus Praetorio oppressit, Brittani-10 
amque post decem annos recepit. 

§ 15. Interea Diocletianus in oriente, Maximi- 
anus Herculius in occidente, vastari ecclesias, 
affiigi interficique Christianos, decimo post Nero- 
nem loco, praeceperunt ; quae persecutio omnibus 15 
fere ante actis diuturnior atque immanior fuit, nam 
per decem annos incendiis ecclesiarum, proscrip- 
tionibus innocentum, caedibus martyrum, incessa- 
biliter acta est. Denique etiam Brittaniam tum 
plurima confessionis Deo devotae gloria subli-20 
mavit. 



A. D. 304. 

Persecotion 
in Britain. 



CAPUT VII. 

Passio sancti Albani et sociorum ejus, qui eodem tempore pro 

Domino sanguinem fuderunt. 

A. D. 305. § 16. Siquidem in ea passus est sanctus Albanus, 25 
Jf st^Aiban, de quo presbyter Fortunatus in Laude Virginum, 
cum beatorum martyrum, qui de toto orbe ad Do- 
minum venirent, mentionem faceret, ait ; 

Albanum egregium fecunda Britania profert. 
Qui videlicet Albanus paganus adhuc, cum perfi- 30 



17 Decem annos.'] Namely, frora 
A. D. 304 to 313, within which 
period the events recorded in 
this and the following chapter 
must have occurred. 



25 Albanus.] See the notes to 
Gildas § 10, and the Lives of the 
Saints in a subsequent volume. 

26 Fortunatus.'] Fortunatus, De 
Laude Virg. p. 190, edit. 1617. 



CAP. VII.] GENTIS ANGLORUM. 19 

dorum principum mandata adversum Cbristianos A. D. 305. 
saevirent,clericum quendam persecutores fugientem 
hospitio recepit ; quem dum orationibus continuis 
ac vigiliis die noctuque studere conspiceret, subito 
5 Divina gratia respectus, exemplum fidei ac pietatis 
illius coepit aemulari, ac salutaribus ejus exhor- 
tationibus paulatim edoctus, relictis idololatriae 
tenebris, Christianus integro ex corde factus est. 
Cumque praefatus clericus aliquot diebus apud 

10 eum hospitaretur, pervenit ad aures nefandi prin- 
cipis confessorem Christi, cui necdum fuerat locus 
martyrii deputatus, penes Albanum latere. Unde 
statim jussit milites eum diligentius inquirere ; qui 
cum ad tugurium martyris pervenissent, mox se 

lasanctus Albanus pro hospite ac magistro suo, 

ipsius habitu, id est, caracalla, qua vestiebatur 

indutus, militibus exhibuit, atque ad judicem vinc- 

tus perductus est. 

§ 17. Contigit autem judicem ea hora, qua ad 

20 eum Albanus adducebatur, aris assistere ac daemo- 
nibus hostias offerre; cumque vidisset Albanum, 
mox ira succensus nimia quod se ille ultro pro 
hospite, quem susceperat, militibus offerre ac dis- 
crimini dare praesumsisset, ad simulacra daemo- 

25 num, quibus assistebat, eum jussit pertrahi ; " Quia 
rebellem," inquiens, u ac sacrilegum celare quam 
militibus reddere maluisti, ut contemtor divum 
meritam blasphemiae suae pcenam lueret, quaecum- 
que illi debebantur supplicia tu solvere habes, si a 

30 cultunostraereligionisdiscederetentas." Atsanctus 
Albanus, qui se ultro persecutoribus fidei Christi- 
anum esse prodiderat, nequaquam minas principis 
metuit; sed accinctus armis militiae spiritalis pa- 
lam jussis illius parere nolle pronunciabat. Tum 

35 judex, " Cujus," inquit, " familiae vel generis es?" 
Albanus respondit, " Quid ad te pertinet qua sim 
stirpe genitus? sed si veritatem religionis audire 

c2 



20 HISTORIA KCCLESIASTICA [LIB. I. 

A. D. 305. desideras, Christianum jam me esse Christianisque 
officiis vacare cognosce." Ait judex, " Nomen 
tuum quaero, quod sine mora mihi insinua." Et 
ille, " Albanus," inquit, " a parentibus vocor, et 
Deum verum ac vivum, qui universa creavit, adoro s 
semper et colo." Tum judex repletus iracundia 
dixit, " Si vis perennis vitae felicitate perfrui, diis 
ihagnis sacrificare ne differas." Albanus respondit, 
" Sacrificia haec, quae a vobis redduntur daemonibus, 
nec auxiliari subjectis possunt, nec supplicantium 10 
sibi desideria vel vota complere ; quin immo, qui- 
cumque his sacrificia simulacris obtulerit aeternas 
infemi poenas pro mercede recipiet." 

§ 18. His auditis, judex nimio furore commotus, 
caedi sanctum Dei confessorem a tortoribus prae- 15 
cepit, autumans se verberibus, quam verbis non 
poterat, cordis ejus emollire constantiam ; qui cum 
tormentis afficeretur acerrimis, patienter haec pro 
Domino, immo gaudenter, ferebat. At ubi judex 
tormentis illum superari, vel a cultu Christianae 20 
religionis revocari, non posse persensit, capite eum 
plecti jussit. Cumque ad mortem duceretur, per- 
venit ad flumen quod muro et arena, ubi feriendus 
erat, meatu rapidissimo dividebatur; viditque ibi 
non parvam hominum multitudinem utriusque25 
sexus, conditionis diversae et aetatis, quae, sine 
dubio, Divinitatis instinctu ad obsequium beatis- 
simi confessori$ ac martyris vocabatur, et ita 
fluminis ipsius occupabat pontem, ut intra vespe- 
ram transire vix posset; denique, cunctis pene 30 
egressis, judex sine obsequio in civitate substiterat. 
Igitur sanctus Albanus, cui ardens inerat devotio 
mentis ad martyrium ocius pervenire, accessit ad 
torrentem, et dirigens ad coelum oculos, illico 



23 Afuro.] Seo flowetb neah thsere ceastre wealle ; ' it flows near 
the wall of the city.' Sax. 



CAP. VII.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



21 



siccato alveo, vidit undam suis cessisse ac viam A. D. S05. 
dedisse vestigiis. Quod cum inter alios etiam ipse 
carnifex, qui eum percussurus erat, vidisset, festi- 
navit ei, ubi ad locum destinatum morti venerat, 
5 occurrere ; Divino nimirum admonitus instinctu, 
projectoque ense, quem strictum tenuerat, pedibus 
ejus advolvitur, multum desiderans ut cum mar- 
tyre, vel pro martyre, quem percutere jubebatur, 
ipse potius mereretur percuti. 

10 § 19. Dum ergo is ex persecutore factus esset 
collega veritatis et fidei, ac, jacente ferro, esset 
inter carnifices justa cunctatio, montem cum turbis 
reverentissimus Dei confessor ascendit ; qui oppor- 
tune laetus, gratia decentissima, quingentis fere 

15 passibus ab arena situs est, variis herbarum flori- 
bus depictus, immo usque quaque vestitus ; in quo 
nihil repente arduum, nihil prseceps, nihil abrup- 
tum, quem lateribus longe. lateque deductum in 
modum sequoris natura complanat, dignum vide- 

20 licet eum, pro insita sibi specie venustatis, jam 
olim reddens, qui beati martyris cruore dicaretur. 
In hujus ergo vertice sanctus Albanus dari sibi 
a Deo aquam rogavit, statimque, incluso meatu, 
ante pedes ejus fons perennis exortus est, ut omnes 

25 agnoscerent etiam torrentem martyri obsequium 
detulisse; neque enim fieri poterat ut in arduo 
montis cacumine martyr aquam, quam in fluvio 
non reliquerat, peteret, si hoc opportunum esse non 
videret. Qui videlicet fluvius, ministerio perso- 

30 luto, devotione completa, officii testimonium relin- 
quens, reversus est ad naturam. Decollatus itaque 
martyr fortissimus ibidem accepit coronam vitae, 



31 Naturam.~\ The Saxon ver- 
sion here adds; Waes stow 
hwaet hwogu on healfere mile 
fram thaore ceastre wealle, and 
fram thaere burnan, the he ajr 



drignm fotum ofer eode ; ' the 
place was somewhat about half 
a mile from the city wall and 
from the brook which he had 
before passed over dry-foot/ 



22 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 305. quam repromisit Deus diligentibus se ; sed ille, qui 
piis cervicibus impias intulit manus, gaudere super 
mortuum non est permissus, namque oculi ejus in 
terram una cum beati martyris capite deciderunt. 

§ 20. Decollatus est ibi tum etiam miles ille, qui 5 
antea, superno nutu correptus, sanctum Dei con- 
fessorem ferire recusavit ; de quo nimirum constat, 
quia etsi fonte baptismatis non est ablutus, sui 
tamen est sanguinis lavacro mundatus, ac regni 
coelestis dignus factus est ingressu. Tum judex, 10 
tanta miraculorum coelestium novitate perculsus, 
cessari mox a persecutione praecepit, honorem 
referre incipiens caedi sanctorum, per quam eos 
opinabatur prius a Christianae fidei posse devo- 
tione cessare. Passus est autem beatus Albanus 15 
die decimo kalendarum Juliarum [Jun. 22], juxta 
civitatem Verolamium, quae nunc a gente Anglorum 
Verlamacaestir sive Vaetlingacaestir appellatur, 
ubi postea, redeunte temporum Christianorum sere- 
nitate, ecclesia est mirandi operis atque ejus mar- 20 
tyrio condigna exstructa. In quo videlicet loco 
usque ad hanc diem curatio infirmorum et frequen- 
tium operatio virtutum celebrari non desinit. 

§ 21. Passi sunt ea tempestate Aaron et Julius, 
Legionum Urbis cives, aliique utriusque sexus2& 
diversis in locis perplures, qui diversis cruciatibus 
torti et inaudita membrorum discerptione lacerati 
animas ad supernse civitatis gaudia, perfecto agone, 
miserunt. 



and of Aaron 
and Jolins. 



84 AaronetJulius.~\Seethenote 
to Gildas § 10, from whom tbe 
renminder of this cbapter is co- 
pied. 



45 Legionum Urbis.] On Lege- 
ceastre. S<tx. ; situated on the 
river Usk, in Monmouthshire. 



CAP. Vlli.] GENTIS ANGLORUM. 



23 



CAPIJT VIII. 

Ut, hac cessante persecutione, ecclesia in Brittaniis aliquan- 
tulum usque ad tempora Arriana vesania pacem habuerit. 

% 22. At ubi turbo persecutionis quievit, progressi A. D. si3. 

5in publicum fideles Christi, qui se tempore dis- 
criminis silvis ac desertis abditisve speluncis oc- 
culerant, renovant ecclesias ad solum usque de- 
structas; basilicas sanctorum martyrum fundant, 
construunt, perficiunt, ac veluti victricia signa 

lopassim propalant; dies festos celebrant; sacra 
mundo corde atque ore conficiunt. Mansitque 
haec in ecclesiis Christi, quse erant in Brittania, 
pax usque ad tempora Arrianae vesaniae, quae, 
corrupto orbe toto, hanc etiam insulam extra orbem 

15 tam longe remotam veneno sui infecit erroris ; et 
hac quasi via pestilentiae trans oceanum patefacta, 
non mora, omnis se lues haereseos cujusque, insulae, 
novi semper aliquid audire gaudenti et nihil certi 
firmiter obtinenti, infudit. 

20 § 23. His temporibus Constantius qui, vivente a.d.407. 
Diocletiano, Galham Hispamamque regebat, vir 
summae mansuetudinis et civilitatis, in Brittania 
morte obiit. Hic Constantinum filium ex concu- constantinos. 
bina Helena creatum imperatorem Galliarum reli- 

25 quit ; scribit autem Eutropius, quod Constantinus 
in Brittania creatus imperator, patri in regnum 
successerit. Cujus temporibus Arriana haeresis 



1 Caput VIII.] Although 
Beda cites only Eutropius, yet 
§ 22 of this chapter is borrowed 
from Gildas, aiid § 23 from Oro- 
sius. 

12 QtuB — t»t/t<(tif.]Thesewords 



are omitted in the Saxon ver- 
sion. 

34 CreatumJ] Chiffletherereads 
' procreatuim' The Saxon ver- 
sion adds that Constantine was 
born in Britain. 



24 HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. I. 

A, d. 407. exortaet in Nicaena synodo detecta atque dainnata, 
nihilominus exitiabile perfidiae suse virus, ut dixi- 
raus, non solum orbis totius, sed et insularum 
ecclesiis, aspersit. 



CAPUT IX. 5 

Ut, regnante Gratiano, Maximus in Brittania imperator 
creatus, cum magno exercitu Galliam redierit. 

A.D. 377. §24. Anno ab incarnatione Domini trecentesimo 

Events uuder septuagesimo septimo, Gratianus, quadragesimus 

r * t,an ' ab Augusto, post mortem Valentis sex annis im- 10 

perium tenuit; quamvis jamdudum antea cum 

patruo Valente et cum Valentiniano fratre regna- 

ret ; qui, cum afflictum et pene collapsum reipub- 

Weodouns i, licae statum videret, Theodosium Hispanum virum, 

restituendas reipublicae necessitate, apud Syrmium 15 
purpura induit, Orientisque et Thraciae simul 

Maximnf, praefecit imperio. Qua tempestate Maximus, vir 
quidem strenuus et probus atque Augusto dignus, 
nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emer- 

A. D. 383. sisset, in Brittania invitus propemodum ab exercitu 20 
imperator creatus, in Galliam transiit. Ibi Gra- 
tianum Augustum, subita incursione perterritum 
atque in Italiam transire meditantem, dolis cir- 

andvaienti- cumventum interfecit, fratremque ejus Valentini- 
anum Augustum Italia expulit. Valentinianus in 25 
orientem refugiens, a Theodosio paterna pietate 
susceptus, mox etiam imperio restitutus est ; 
clauso, videlicet, intra muros Aquileiae, capto 
atque occiso ab eis Maximo tyranno. 



5 Caput IX.] The title only of this chapter is given in the 
Saxon. 



niao. 



CAP. X.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



25 



Hereiy. 



CAPUT X. 

Ut, Arcadio regnante, Pelagius Britto contra gratiam Dei 

superba bella susceperit. 

§25. Anno ab incaraatione Domini trecentesimo a.d. »94. 

5 nonagesimo quarto, Arcadius filius Theodosii cum 
fratre Honorio, quadragesimus tertius ab Augusto, 
regnum suscipiens, tenuit annos tredecim. Cujus 
temporibus Pelagius Britto contra auxilium gratiae The PeUgi.n 
supernae venena suse perfidiae longe lateque dis- 

lopersit, utens cooperatore Juliano de Campania, 
quem dudum amissi episcopatus intemperans cu- 
pido exagitabat. Quibus sanctus Augustinus, 
sicut et ceteri patres orthodoxi, multis senten- 
tfarum catholicarum millibus responderunt, nec 

15 eorum tamen dementiam corrigere valebant ; sed, 
quod gravius est, correpta eorum vesania magis 
augescere contradicendo quam favendo veritati 
voluit emundari. Quod pulcre versibus heroicis 
Prosper Rhetor insimiat, cum ait, 

20 " Contra Augustinum narratur serpere quidam 
Scriptor, quem dudum livor adurit edax. 
Quis caput, obscuris contectum utcumque cavernis, 

Tollere humo miserum propulit anguiculum ? 
Aut hunc fruge sua aequorei pavere Britanni, 
25 Aut hic Campano gramine Corda tumet." 



1 Caput X.] The title only 
of this chapter is given in the 
Saxon. 

5 Nonagesimo quartoJ] Nona- 
agesimo septimo. 

10 Jidiano de Campania.~\ The 
history and writings of this Ju- 
lian de Campania are very fully 
illustrated by Pagi, Crit in Ann. 
Eccl. Baronii, a. d. 419, § 4 — 19. 



30 Contra Augustinum,'] lnthis 
poem allusion is probably in- 
tended to be made to Pelagius, 
whose British name was Mor- 
gan, that is, aequoreus, under the 
term * sequorei Britanni,' and to 
Julian of Campania by * Campa- 
num gramen/ The whole poem 
is given in Prosper's Works, p. 
194, edit. Paris, 1711, from 



2G 



IHSTORIA ECCLESIASTICA [liB. I. 



CAPUT XI. 

Ut, regnante Honorio, Gratianus et Constantinus in Brittar 
nia tyranni creati, et mox prior in Brittania, secundus in 
Gallia sint interempti. 

a.d. 407. §26. Anno ab incarnatione Domini quadringen- 5 
cXnand tesimo septimo, tenente imperium Honorio Au- 
constantme. g^g^ fiij Theodosii minore, loco ab Augusto 

quadragesimo quarto, (ante biennium Romanse 
irruptionis, quae per Alaricum regem Gothorum 
facta est, cum gentes Alanorum, Suevorum, Van- 10 
dalorum, multaeque cum his aliae, protritis Francis, 
transito Hreno, totas per Gallias ssevirent,) apud 
Brittanias Gratianus municeps tyrannus creatur 
et occiditur. Hujus loco Constantinus ex infima 
militia, propter solam spem nominis sine merito 15 
virtutis, eligitur ; qui continuo ut invasit imperium 
in Gallias transiit, ibi saepe a barbaris incertis 
foederibus illusus detrimento magis reipublicse fuit. 
A. D. 409. Unde mox, jubente Honorio, Constantius comes 

in Galliam cum exercitu profectus, apud Arelatem 20 
civitatem eum clausit, cepit, occidit; Constan- 
temque filium ejus, quem ex monacho Caesarem 
fecerat, Gerontius comes suus apud Viennam in- 
terfecit. 



which the following various 
readings have been selected ; /. 
21, adussit; 22, qui ; 23, per- 
pulit ; 25, huic, tument. 

1 Caput XI.] In this chapter 
the passage from ' ante bien- 
nium ' to the end of § 26 is copied 
from Orosius, vii. 40, 42. 

6 Atrno ab t. D. 407.] Ymb 
(about) 407. Sax. 

7 Minore.'] The MSS. univer- 
sally read * minoris,' the correc- 
tion in the text has been adopted 



from a comparison with § 32, and 
Beda's own words in the Chroni- 
cle, under the year 4337, besides 
being supported by history. The 
Saxon version omits the doubtful 
passage; of the editions, some 
have ' junioris,' some ' majoris.' 

10 Facta est.] Facta est — in- 
terfecit, om. Sax. 

19 Mox.'] In the following 
year, according to Zosimus, as 
quoted by Usher, Primord. p. 
599. 



CAP. XI.] 



GENTIS ANGLORUM. 



27 



§ 27. Fracta est autem Roma a Gothis anno A. D. 409. 
millesimo sexagesimo quarto suae conditionis, ex a^byX 
quo tempore Romani in Brittania regnare cessa- Golb, ' 
runt, post annos ferme quadringentos septuaginta 

5 ex quo Caius Julius Caesar eandem insulam adiit. 
Habitabant autem intra vallum quod Severum trans 
insulam fecisse commemoravimus, ad plagam meri- 
dianam, quod civitates, pharus, pontes, et stratae 
ibidem factse usque hodie testantur ; ceterum 

loulteriores Brittaniee partes, vel eas etiam quae 
ultra Brittaniam sunt insulas, jure dominandi pos- 
sidebant. 

CAPUT XII. 

Ut Britlones a Scottis vastati Pictisque Romanorum auxilia 
15 qucesicrint, qui secundo venientes tnurum trans insulam 
fecerint ; sed hoc confestim a prafatis hostibus interrupto, 
majore sint calamitate depressi. 

%2S. Exin Brittania in parte Brittonum omniA.D. 393. 
armato milite, militaribus copiis universis, tota iruain! 

20 floridae juventutis alacritate, spoliata, quse tyran- 
norum temeritate abducta nusquam ultra domum 
rediit, praedae tantum patuit, utpote omnis bellici 
usus prorsus ignara ; denique subito duabus genti- 
bus transmarinis vehementer saevis, Scottorum a 

25 circio, Pictorum ab aquilone, multos stupet gemit- 
que per annos. Transmarinas autem dicimus has 



6 Habitabant.'] Eardaedon Bryt- 
tas ; * the Britons dwelt.' Sax. 

8 Pharu8.~\ Fana; fores; fa- 
nus. In the Saxon it is ex- 
pressed by ' torras/ towers. 

10 Ulteriores Brittania? partes.'] 
Beda, according to the opinion 
of Usher, here refers to the dis- 
tricts between the wall of Seve- 
rus and Caledonia; Primord. 
pp. 664, 1032. 



13 Caput XII.] Except in its 
description of the friths and the 
wall, added by Beda, this chap- 
ter is extracted from Gildas, § 
14—20. 

18 Brittania.'] Britannia omni 
armato. MSS. and Edd. 

96 Transmarinas.] ltisSmith's 
opinion that, however opposed 
to the statements of classic ao- 
thors, Beda believed that during 



28 



IIISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



10 



gentes, non quod extra Brittaniam essent positae, 
sed quia a parte Brittonum erant remotae, duobus 
sinibus maris interjacentibus, quorum unus ab 
orientali mari, alter ab occidentali, Brittanise terras 
longe lateque irrumpit, quamvis ad se invicem 5 
pertingere non possint. Orientalis habet in medio 
sui urbem Giudi ; occidentalis supra se, hoc est, ad 
dexteram sui, habet urbem Alcluith, quod lingua 
eorum significat ' Petram Cluith/ est enim juxta 
fluvium nominis illius. 10 

A. D. 4U. § 29. Ob harum ergo infestationem gentium 
io Romt^ My Brittones legatos Romam cum epistolis mittentes, 
lacrimosis precibus auxilia flagitabant, subjec- 
tionemque continuam, dummodo hostis imminens 
longius arceretur, promittebant. Quibus mox legio 15 
destinatur armata, quae, ubi in insulam advecta et 
congressa est cum hostibus, magnam eorum multi- 
tudinem sternens, ceteros sociorum finibus expu- 
lit, eosque interim a dirissima depressione libe- 
ratos hortata est instruere inter duo maria trans 20 
insulam murum, qui arcendis hostibus posset esse 
praesidio; sicque domum cum triumpho magno 
reversa est. At insulani murum, quem jussi fue- 
rant, non tam lapidibus quam cespitibus constru- 
entes, utpote nullum tanti operis artificem habentes, 25 
ad nihil utilem statuunt. Fecerunt autem eum 
inter duo freta vel sinus, de quibus diximus, maris, 



his time, and long before then, 
the Scots and Picts had settled 
in the districts beyond the friths 
of Forth and Clyde. 

9 Sinibusmaris ] Finibus mari. 

7 Giudi.] Iudi \\ A ; « an an- 
oient town or monastery upon 
Insh-Keth, probably built of 
wood, as no vestige of it has 
been seen for many ages.' Mac- 
Pherson'B Geograph. IUustr. of 
Soott. Hist. 



8 Alcluith.] Alcuit A t Alcuith 
C, Alcuit D; now Dumbarton. 

9 Cluith.] Cluit^i; theClyde. 
13 LegatosJ] Concerning these 

embassies see the note to Gildas, 
§ 15. 

33 At insulani.] The remainder 
of the section, commencing with 
these words, is omitted in the 
Saxon version. 

37 Freta.] The friths of Forth 
and Clyde. 



CAP. XII.] GENTIS ANGLORUM. 



29 



per millia passuum plurima ; ut ubi aquarum mu- A. D. 414. 
nitio deerat, ibi praesidio valli fines suos ab hostium 
irruptione defenderent. Cujus operis ibidem facti, 
id est, valli latissimi et altissimi, usque hodie 

5 certissima vestigia cernere licet. Incipit autem 
duorum ferme millium spatio a monasterio Aeber- 
curnig ad occidentem, in loco qui sermone Pictorum 
Peanfahel, lingua autem Anglorum Penneltun, 
appellatur ; et tendens contra occidentem termina- 

10 tur juxta urbem Alcluith. 

§ 30. Verum priores inimici, ut Romanum mili- a. d. 416. 
tem abisse conspexerant, mox advecti navibus b£ i y D ? ein " 
irrumpunt terminos caeduntque omnia, et quasi *° mt ' 
maturam segetem obvia quaeque metunt, calcant, 

15 transeunt ; unde rursum mittuntur Romam legati, 
flebili voce auxilium implorantes, ne penitus misera 
patria deleretur, ne nomen Romanae provinciae, 
quod apud eos tam diu claruerat, exterarum gen- 
tium improbitate obrutum vilesceret. Rursum 

2omittitur legio, quae inopinata tempore autumni 
adveniens magnas hostium strages dedit eosque, 
qui evadere poterant, omnes trans maria fugavit, 
qui prius anniversarias praedas trans maria, nullo 
obsistente, cogere solebant. Tum Romani denun- 

25ciavere.Brittonibus, non se ultra ob eorum defen- 
sionem tam laboriosis expeditionibus posse fatigari; 
ipsos potius monent arma corripere et certandi cum 
hostibus studium subire, qui non aliam ob causam, 
quam si ipsi inertia solverentur, eis possent esse 

3ofortiores. Quin etiam, quod et hoc sociis, quos 



6 Aebercurnig.~\ Now Aber- 
corn, situated upoo the river 
Carron. 

6 Peanfahel.~\ Peanuahel * Pe- 
anwel' D. 

8 Penneltun.~\ Called by the 
Durham interpolator of Nennius 
Cenail, now Kinell. 



90 Tempore autumni.] Beda ap- 
pears here to have misunderstood 
the meaning of Gildas. 

33 Trans maria.'] ln the Saxon 
paraphrase the passage stands 
thus ; Ofer thone sae north aflym- 
de ; ' drove northward over the 
sea.' 



30 HISTORIA EOCLESIASTICA [LIB. I. 

A. d.416. derelinquere cogebantur, aliquid commodi allatu- 
rum putabant, murum a mari ad mare recto tramite 
inter urbes, quae ibidem ob metum bostium factse 
fuerant, ubi et Severus quondam vallum fecerat, 
firmo de lapide collocarunt ; quem videlicet murum 5 
hactenus famosum atque conspicuum, sumtu pub- 
lico privatoque, adjuncta secum Brittanorum manu, 
construebant, octo pedes latum et duodecim altum, 
recta ab oriente in occasum linea, ut usque hodie 
intuentibus clarum est; quo mox condito, dantio 
fortia segni populo monita, praebent instituendorum 

TheRomans exemplaria armorum. Sed et in litore oceani ad 

forsake Bri- . , . , , , , . 

tain. mendiem, quo naves eorum habebantur, quia et 

inde barbarorum irruptio timebatur, turres per 
intervalla ad prospectum maris collocant, et vale- 15 
dicunt sociis tanquam ultra non reversuri. 
imiptionof § 31. Quibus ad sua remeantibus, cognita Scotti 
pict». 0018 an Pictique reditus denegatione redeunt confestim 
ipsi, et solito confidentiores facti omnem aquilona- 
leBU extremamque insulae partem pro indigenis ad 20 
murum usque capessunt. Statuitur ad haec in 
edito arcis acies segnis, ubi trementi corde stupida 
die noctuque marcebat; at contra non cessant 
uncinata hostium tela, ignavi propugnatores miser- 
rime de muris tracti solo allidebantur. Quid25 
plura? relictis civitatibus ac muro, fugiunt, dis- 
perguntur; insequitur hostis, accelerantur strages 
cunctis crudeliores prioribus. Sicut enim agni a 
feris, ita miseri cives discerpuntur ab hostibus; 
unde a mansionibus ac possessiunculis suis ejecti 30 
imminens sibi famis periculum latrocinio ac rapa- 
citate mutua temperabant, augentes externas do- 
mesticis motibus clades, donec omnis regio totius 
cibi sustentaculo, excepto venandi solatio, vacua- 
retur. 35 

7 Brittanorum.] Romanorum. 



CAP. XIII.] GENTIS ANGLORUM. 



31 



CAPUT XIII. 

Ut, regnante Theodosio minore, cujus tempore Palladius ad 
Scottos in Christum credentes missus est, Brittones ab 
Aetio consule auxitium flagitantes non impetraverint. 

5 § 32. Anno Dominicae incarnationis quadringen- A. D. 423. 
tesimo vigesimo tertio, Theodosius junior post 
Honorium quadragesimus quintus ab Augusto, 
regnum suscipiens viginti et sex annos tenuit; 
cujus anno imperii octavo, Palladius ad Scottos 

10 in Christum credentes a pontifice Romanae ecclesiae 
Celestino primus mittitur episcopus. Anno autem A. D.446. 
regni ejus vigesimo tertio, Aetius vir illustris, qui 
et patricius fuit, tertio cum Symmacho gessit con- 
sulatum. Ad hunc pauperculse Brittonum reliquiae The third 

. . , . ' a i • i ... , embassy of 

i5mittunt epistolam, cujus hoc principium est ; the Britons. 
" Aetio ter consuli, gemitus Brittanorum ;" et in 
processu epistolas ita suas calamitates explicant ; 
" Repellunt barbari ad mare, repellit mare ad bar- 
baros ; inter haec oriuntur duo genera funerum, aut 

20 jugulamur, aut mergunur/' Neque hsec tamen agen- 
tes quicquam ab illo auxilii impetrare quiverunt, 
utpote qui gravissimis eo tempore bellis cum 
Blaedla et Attila, regibus Hunnorum, erat occu- 



9 Octavo.~\ Baronius, a. d. 
429, § 7, not observing that Beda 
-commences the regnal years of 
Theodosius from 423 (when he 
succeeded Honorius in the West- 
ern Empire), imagines, but with- 
out reason, that this date is erro- 
neous. 

9 PaUadius.'] Palladius was 
sent into Ireland a. d. 431, and 
appears to have died about the 
end of that year. 

11 Anno . . . vicesimo tertio.'] I 



have not hesitated to ascribe the 
third embassy of the Britons to the 
year 446, thereby differing from 
Smith, who believes that it hap- 
pened in 445. The reasons are 
decisive. Reckoning from a. d. 
423 (see the note on l. 9, above) 
the twenty-third regnal year of 
Theodosius falls in 446 ; and it 
appears from incontrovertible 
authority that in this year, and 
in tbis year only, were Aetius 
and Symmachus consuls. 



32 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 

A. D.446. patus. Et quamvis, anno ante hunc proximo, 
Bledla Attilae fratris sui sit interemtus insidiis, 
Attila tamen ipse adeo intolerabilis reipublicae 
remansit hostis, ut totam pene Europam, excisis 
invasisque civitatibus atque castellis, corroderet. 5 
Quin et iisdem temporibus fames Constantinopolim 
invasit, nec mora pestis secuta est, sed et plurimi 
ejusdem urbis muri cum quinquaginta septem 
turribus corruerunt; multis quoque civitatibus 
collapsis, fames et aerum pestifer odor plura homi- 10 
num millia jumentorumque delevit. 



CAPUT XIV. 

Ut Brittones, fame famosa coacti, barbaros suis e Jtnibus 
pepulerint ; nec mora, frugum copia, luxuria, pestileniia, 
et exterminium gentis secutum sit. 15 

Wr«tched § 33. Interea Brittones fames sua praefata magis 

Briu£. magisque afficiens, ac famam suae malitiae posteris 

diuturnam relinquens, multos eorum coegit victas 

infestis prsedonibus dare manus, alios vero nun- 

quam; quin potius confidentes in Divinum ubi20 

humanum cessabat auxilium, de ipsis montibus, 

speluncis ac saltibus continue rebellabant ; et tum 

primum inimicis, qui per multos annos praedas in 

terra agebant, strages dare cceperunt. Revertun- 

tur ergo impudentes grassatores Hiberni domum, 25 

post non longum tempus reversuri; Picti in ex- 

trema parte insulae tunc primum et deinceps quie- 

TOrant, praedas tamen nonnunquam exinde et 

«»tiitiones de Brittonum gente agere non cessa- 

30 

^Si. Cessante autem vastatione hostili, tantis 




1 Domus. This is I but has been rejected as appa- 
jf^gttrliestMSS., | rently faulty. Hibernii domi C. 



CAP. XIV.] GENTIS ANGLORIM, 



33 



frugum copiis insula, quantas nulla retro aetas A. D. 446. 
meminit, affluere coepit; cum quibus et luxuria 
crescere, et hanc continuo omnium lues scelerum 
comitari acceleravit; crudelitas praecipue, et odium 

5 veritatis amorque mendacii, ita ut, si quis eorura 
mitior et veritati aliquatenus propior videretur, in 
hunc, quasi Brittanise subversorem, omnium odia 
telaque sine respectu contorquerentur. Et non 
solum haec seculares viri, sed etiam ipse grex 

10 Domini ejusque pastores, egerunt ; ebrietati, ani- 
mositati, litigio, contentioni, invidiae, ceterisque 
hujusmodi facinoribus, sua colla, abjecto levi jugo 
Christi, subdentes. Interea subito corruptae mentis 
homines acerba pestis corripuit, quae in brevi tan- 

15 tam ejus multitudinem stravit, ut ne sepeliendis 
quidem mortuis vivi sufficerent ; sed ne morte qui- 
dem suorum nec timore mortis hi, qui supererant, a 
morte animae, qua peccando sternebantur, revocari 
poterant ; unde non multo post acrior gentem pec- 

20catricem ultio diri sceleris secuta est. Initum 
namque est consilium quid agendum, ubi quaeren- 
dum esset praesidium ad evitandas vel repellendas 
tam feras tamque creberrimas gentium aquilona- 
lium irruptiones, placuitque omnibus cum suo rege 

25 Vurtigerno, ut Saxonum gentem de transmarinis A.D. 447. 
partibus in auxilium vocarent ; quod Doraini nutu S5Stfd* on " 
dispositum esse constat, ut veniret contra improbos 
malum, sicut evidentius rerum exitus probavit. 



85 Saxonum gentem."] Consi- 
derable uocertainty attends the 
exact date of the arrival of the 
Saxons in England. Pagi at- 
tempts to show that Beda, when 



calculating dates from that event, 
reckons from 447, when they 
were invited, and not from 449, 
when they actually arrived ; Cri- 
tic. ad Baron. a. d. 447, § 10, 11. 



D 



34 



HISTORIA ECCLKSIASTICA [LIB. I. 



CAPUT XV. 

Ut invitata Brittaniam gens Anglorum primo quidem adver- 
sarios longius ejecerit ; sed non multo post, juncto cum his 
fctdere, in socios arma verterit. 

A. D. 449. §35. Anno ab incarnatione Domini quadringen- * 

Arrivalofthe . . . j • ■*■- -* r , 

saxons. . tisimo quadragesimo nono, Marcianus cum Valen- 
tiniano, quadragesimus sextus ab Augusto, regnum 
adeptus, septem annis tenuit. Tunc Anglorum 
sive Saxonum gens, invitata a rege praefato, in 
Brittaniam tribus longis navibus advehitur, et in 10 
orientali parte insulae, jubente eodem rege, locum 
manendi, quasi pro patria pugnatura, re autem 
vera hanc expugnatura, suscipit. Inito ergo cer- 
tamine cum hostibus, qui ab aquilone ad aciem 
venerant, victoriam sumsere Saxones. Quod ubi is 
domi nunciatum est, simul et insulae fertilitas ac 
segnitia Brittonum, mittitur confestim illo classis 
prolixior armatorum ferens manum fortiorem, quse 
praemissae adjuncta cohorti invincibilem fecit ex- 
ercitum. Susceperunt ergo qui advenerunt, donan- 20 
tibus Brittanis, locum habitationis inter eos, ea 
conditione ut, hi pro patrise pace et salute contra 
adversarios militarent, illi militantibus debita sti- 
pendia conferrent. 



5 Quadringentisimo.~\ Quadrin- 
gentesimo nono. 

6 Marcianus.~\ If Beda'8 chro- 

nology be affected by hi9 refer- 

ence to the accession of this em- 

peror, which I do not assert, the 

date of the arrival of the Saxons 

is rendered more doubtful, since 

Marcian succeeded Theodosius 

28 July, 450, and died in 457, 

not 456. Usher has collected the 

\arious dates which have been 



assigned by our early historians 
to Hengist'8 arrival, Primord. 
pp. 1005, 404, and concludes that 
it took place in 450, p. 1107. 

11 Orientaliparte.'] The Saxon 
Chronicle, and from it Ethelward 
and others, state that Hengist 
and Horsa landed at Hypwines 
fleet, now Ebsfleet, in Thanet. 

13 Certamine.] According to 
Huntingdon, at Stamford in Lin- 
colnshire. 



CAP. XV.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



35 



§ 36. Advenerant autem de tribus Germaniae A. D. 440. 
populis fortioribus, id est, Saxonibus, Anglis, Jutis. try! r eo,,n " 
De Jutarum origine sunt Cantuarii et Victuarii, 
hoc est, ea gens quae Vectam tenet insulam, et ea 

5 quse usque hodie in provincia Occidentalium Sax- 
onum Jutarum natio nominatur, posita contra 
ipsam insulam Vectam. De Saxonibus, id est, 
ea regione, quae nunc Antiquorum Saxonum cog- 
nominatur, venere Orientales Saxones, Meridiani 

10 Saxones, Occidui Saxones. Porro de Anglis, hoc 
est, de illa patria quae Angulus dicitur, et ab eo 
tempore usque hodie manere desertus inter pro- 
vincias Jutarum et Saxonum perhibetur, Orientales 
Angli, Mediterranei Angli, Merci, tota Nordan- 

15 hymbrorum progenies, id est, illarum gentium quae 
ad boream Humbri fluminis inhabitant, ceterique 
Anglorum populi, sunt orti. Duces fuisse perhi- icadcr», 
bentur eorum primi duo fratres Hengist et Horsa ; 
e quibus Horsa, postea occisus in bello a Brit- 

20 tonibus, hactenus in orientalibus Cantise partibus 
monumentum habet suo nomine insigne. Erant 
autem filii Victgilsi, cujus pater Vitta, cujus pater 
Vecta, cujus pater Voden, de cujus stirpe multa- 
rum provinciarum regium genus originem duxit. 

25 § 37. Non mora ergo, confluentibus certatim in and proceed- 

. . , ingsagainst 

msulam gentium memoratarum catervis, grandes- the Briioni. 
cere populus coepit advenarum, ita ut ipsis quoque, 
qui eos advocaverant, indigenis essent terrori. 



1 Tribus Germanue popidis.] 
Thecontinental districts tenanted 
by the Saxons, Angles, and 
Jutes, bave been accurately de- 
fined by Turner in his History of 
tbe Saxons. 

19 Belk.] The battle is said 
to have happened in the year 445 
at vEglesthrep, or JEglesford, 
now Aylesford, on the Medway ; 



the tomb is at Horsted, in the 
same neighbourhood ; see Arch- 
seologia, ii. 107, Hasted's Kent, 
ii. 177. 

The words from ' e quibus' to 
6 insigne ' are omitted in the 
Saxon. 

22 VictgiUiJ Uictgisli A. 

23 Vecta.'] Wihta. Sax.; this 
name is omitted in some editions. 

d2 



36 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 440. Tum subito inito ad tempus foedere cum Pictis, 
quos longius jam bellando pepulerant, in socios 
arma vertere incipiunt ; et primum quidem annonas 
sibi eos affluentius ministrare cogunt, quaerentes- 
que occasionem divortii, protestantur, nisi profu- 5 
sior sibi alimentorum copia daretur, se cuncta 
insulae loca, rupto foedere, vastaturos; neque 
aliquanto segnius minas effectibus prosequuntur. 
Siquidem, ut breviter dicam, accensus manibus 
paganorum ignis, justas de scelerihus populi Dei 10 
ultiones expetiit, non illius impar qui quondam a 
Chaldaeis succensus Hierosolymorum moenia, immo 
aedificia cuncta, consumsit. Sic enim et hic agente 
impio victore, immo disponente justo Judice, prox- 
imas quasque civitates agrosque depopulans, ab 15 
orientali mari usque ad occidentale, nullo prohi- 
bente, suum continuavit incendium, totamque 
prope insulae pereuntis superficiem obtexit. Rue- 
bant aedificia publica simul et privata, passim 
sacerdotes inter altaria trucidabantur, praesules20 
cum populis, sine ullo respectu honoris, ferro 
pariter et flammis absumebantur ; nec erat qui 
crudeliter interemtos sepulturae traderet. Itaque 
nonnulli de miserandis reliquiis in montibus com- 
prehensi acervatim jugulabantur ; alii fame con- 25 
fecti procedentes manus hostibus dabant, pro 
accipiendis alimentorum subsidiis aeternum subi- 
turi servitium, si tamen non continuo trucidarentur ; 
alii transmarinas regiones dolentes petebant ; alii 
perstantes in patria trepidi pauperem vitam in 30 
montibus, silvis, vel rupibus arduis, suspecta sem- 
per mente, agebant. 



39 Transmarinas regiones.] Prin- 
cipally Armorica ; concerning the 
colonization of which by the 



Britons see Usher's Primord. 
pp. 421 and 1008, Bouquet, Rer. 
Gall. Script. i. 785, note c . 



CAP. XVI.] GKNTIS ANGL0RUM. 



37 



CAPUT XVI. 

Ut Britiones primam de gente Anglorum victoriam, duce 
Ambrosio Romano homine, sumserint. 

§ 38. At ubi hostilis exercitus, exterminatis dis- A. D. 466. 

5 persisque insulse indigenis, domum reversus est, 2S53TJ 
cceperunt et illi paulatim vires animosque resumere, Amiunul 
emergentes de latibulis, quibus abditi fuerant, et 
unanimo consensu auxilium cceleste precantes, 

. ne usque ad internecionem usquequaque deleren- 

10 tur. Utebantur eo tempore duce Ambrosio Aure- 
liano, viro modesto, qui solus forte Romanse gentis 
praefatae tempestati superfuerat, occisis in eadem 
parentibus regium nomen et insigne ferentibus. 
Hoc ergo duce, vires capessunt Brittones, et victo- 

15 res provocantes ad prcelium victoriam ipsi, Deo 
favente, suscipiunt ; et ex eo tempore nunc cives 
nunc bostes vincebant, usque ad annum obsessionis 
Badonici montis, quando non minimas eisdem 
hostibus strages dabant, quadragesimo circiter et 

20 quarto anno adventus eorum in Brittaniam. Sed 
haec postmodum. 



1 CapcjtXVI.] Compare Gil- 
das § 25 and 26. 

5 Domum reversm est.] It is 
uncertain wbether Beda here 
means to say that the Saxons 
returned to the Continent, or to 
their settlement in the Isle of 
Thanet. 



11 Quisolns.] Thepassagecom- 
mencing with these words and 
ending witb ( ferentibus ' is oniit- 
ted in tbe Saxon version. 

18 Badonici morttis.'] See tbe 
note to Gildas § 26. 

21 H<tc postmodum.~\ Namely, 
at chapter xxii, § 50. 



38 



IIISTORIA ECCLESIASTICA [lIB. I. 



CAPUT XVII. 

Ut Germanus episcopus cum Lupo Brittaniam navigans et 
primo maris et postmodum Pelagianorum tempestatem 
Divina virtute seaaverit. 

A. D. 429. § 39. Ante paucos sane adventus eorum annos 5 
uinoMiu haeresis Pelagiana, per Agricolam illata, Severiani 
Briuinl M,,t0 episcopi filium, fidem Brittaniarum fceda peste 
commaculaverat. Verum Brittani, (cum neque 
suscipere dogma perversum, gratiam Christi bla- 
sphemando, ullatenus vellent, neque versutiamio 
nefariae persuasionis refutare verbis certando suffi- 
cerent,) inveniunt salubre consilium, ut a Galli- 
canis antistitibus auxilium belli spiritalis inqui- 
rant. Quam ob causam, collecta magna synodo, 
quserebatur in commune, qui illic ad succurrendum 15 
fidei mitti deberent ; atque omnium judicio electi 
sunt apostolici sacerdotes Germanus Autissiodo- 



1 Caput XVII.] The chap- 
ters frona XVII to XXI ioclusive 
are borrowed, with some verbal 
alterations and omissions, from a 
life of Germanus, written within 
forty years after his death by 
Constantius Lugdunensis, see 
Act. SS. Jul. vii. 213. Itsmore 
important variations from Beda's 
text are noticed below. 

The Saxon paraphrase is here 
suspended, and is not resumed 
until the commencement of Cap. 
XXIII. 

6 Ante paucos.'] Prosper as- 
cribes this mission to the spring 
of a. d. 429, with whom agree 
Usher, Pagi, Bosch, the authors 
of the Gallia Christiana, Lap- 
penberg, and the best authori- 
ties; Sirmond places it under 
the year 446, a position which is 



ably refuted by Dubois, Hist. 
Eccl. Paris., i. 54. The corres- 
pondingpassageintheLegend by 
Cbnstantius stands thus, ' Eodem 
tempore ex Britanniis directa le- 
gatio Gallicanis episcopis nun- 
ciavit Pelagianam perversitatem 
in locis suis late populos occu- 
passe, et quamprimum fidei Ca- 
tholicae debere succurri. Ob 
quam causam/ etc. 

14 Magna synodo.~] The place 
as well as the date of this Synod 
are undetermined, probably it 
was held at Troyes in 429 ; see 
note in Labbe's Conc. iii. 1508. 

17 Germanus Autwsiodorensis.] 
Germanus bishop of Auxerre 
was born about the year 378, 
consecrated bishop, 7 July 418, 
sent to Britain in 429, and again 
in 447 ; he died in 448. 



CAP. XVII.] GENTIS ANGLORUM. 



39 



rensis et Lupus Trecasense civitatis episcopi, qui A. D. 429. 
ad confirmandam fidem gratiae coelestis Brittanias 
venirent. Qui, cum promta devotione preces et 
jussa sanctse ecclesiae suscepissent, intrant ocea- 

5 num, et usque ad medium itineris, quo a Gallico 
sinu Brittanias usque tenditur, secundis flatibus 
navis tuta volabat. Tum subito occurrit pergenti- 
bus inimica vis daemonum, qui tantos talesque 
viros ad recuperandam tendere populorum salutem 

10 inviderent ; concitant procellas, coelum diemque 
nubium nocte subducunt, ventorum furores vela * 
non sustinent, cedebant ministeria victa nautarum, 
ferebatur navigium oratione non viribus ; et casu 
dux ipse vei pontifex, fractus corpore, lassitudine 

15 ac sopore resolutus est. Tum vero, quasi repug- 
natore cessante, tempestas excitata convaluit, et^ 
jam navigium superfusis fluctibus mergebatur. 
Tum beatus Lupus omnesque turbati excitant 
seniorem elementis furentibus opponendum, qui 

20 periculi immanitate constantior Christum invocat 
et, assumto in nomine Sanctae Trinitatis levi 
aquae spargine, fluctus ssevientes opprimit, colle- 
gam commonet, bortatur universos, oratio uno ore 
et clamore profunditur ; adest Divinitas, fugantur 

25inimici, tranquillitas serena subsequitur, venti e 
contrario ad itineris ministeria revertuntur, decur- 
sisque brevi spatiis pelagi, optati littoris quiete 
potiuntur. Ibi conveniens ex diversis partibus 
multitudo excepit sacerdotes, quos venturos etiam 

so vaticinatio adversa praedixerat; nunciabant enim 
sinistri spiritus quod timebant, qui imperio sacer- 



1 Liipus TrecasencB.] Lupus 
bishop of Troyes was born about 
the year 383, consecrated bishop 
about the end of the year 426, 
or 428, and died 29 July 479. 



31 Assumto.] Increpat ocea- 
num . . . , et assumto oleo, in 
nomine Trinitatis, levi aspergine 
fiuctussaevientesoppressit. Con- 
stant. § 46. 



40 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 429. dotum dum ab obsessis corporibus detruduntur, et 
tempestatis ordinem et pericula, quse intulerant, 
fatebantur, victosque se eorum meritis et imperio 
non negebant. 

Theirsoccess. §40. Interea Brittaniarum insulam apostolici 5 
sacerdotes raptim opinione, praedicatione, virtuti- 
bus, impleverunt ; divinusque per eos sermo quoti- 
die, non solum in ecclesiis verum etiam per trivia, 
per rura, praedicabatur ; ita ut passim et fideles 
catholici firmarentur, et depravati viam correctionis 10 
agnoscerent. Erat illis, Apostolorum instar, et 
gloria et auctoritas per conscientiam, doctrina per 
literas, virtutes ex meritis; itaque regionis uni- 
versitas in eorum sententiam promta transfierat. 
Latebant abditi sinistrae persuasionis auctores, et 15 
more maligni spiritus, gemebant perire sibi popu- 
los evadentes ; ad extremum, diuturna meditatione 
concepta, praesumunt inire conflictum. Procedunt 
conspicui divitiis, veste fulgentes, circumdati as- 
sentatione multorum ; discrimenque certaminis 20 
subire maluerunt, quam in populo, quem subverte- 
rant, pudorem taciturnitatis incurrere, ne videren- 
tur se ipsi silentio damnavisse. Illic plane im- 
mensa multitudo, etiam cum conjugibus ac liberis 
excita convenerat, aderat populus exspectator et25 
futurus judex, adstabant partes dispari conditione 
dissimiles ; hinc divina fides, inde humana prse- 
sumtio ; hinc pietas, inde superbia ; inde Pelagius 
auctor, hinc Christus. Primo in loco beatissimi 
sacerdotes praebuerunt adversariis copiam dispu- 30 
tandi, quae sola nuditate verborum diu inaniter et 
aures occupavit et tempora; deinde antistites 



18 Conflictum.] This meeting, 
or synod as it is styled by some, 
is said by Camden, col. 298, to 



have been held at St. Albans, in 
429, where a chapel was built 
and dedicated to Germanus. 



CAP. XVII.] GENTIS ANGLORUM. 



41 



venerandi torrentes eloquii sui cum apostolicis et A. D. 420. 
e vangelicis imbribus profuderunt, miscebatur sermo 
proprius cum divino, et assertiones molestissimas 
lectionum testimonia sequebantur. Convincitur 
5 vanitas, periidia confutatur ; ita ut ad singulas 
verborum objectiones errare se, dum respondere 
nequiit, fateretur ; populus arbiter vix manus con- 
tinet, judicium tamen clamore testatur. 



CAPUT XVIII. 

10 Ut idemfiliam Tribuni ctecam illuminaverit, ac deinde ad 
sanctum Albanum perveniens reliquias ibidem et ipsius 
acceperit, et beatorum apostolorum sive aliorum martyrum 
posuerit. 

§41. Tum subito quidam tribunitiae potestatis Amiracie. 

15 cum conjuge procedit in medium, filiam decem an- 
norum caecam curandam sacerdotibus offerens, 
quam illi adversariis ofterri praeceperunt ; sed hi, 
conscientia puniente, deterriti, jungunt cum paren- 
tibus preces et curationem parvulae a sacerdotibus 

20 deprecantur ; qui inclinatos animo adversarios 
intuentes orationem breviter fundunt, ac deinde 
Germanus plenus Spiritu Sancto invocat Trinita- 
tem. Nec mora, adhaerentem lateri suo capsulam 
cum sanctorum reliquiis collo avulsam manibus 

25 comprehendit, eamque in conspectu omnium puellae 
oculis applicavit, quos statim evacuatos tenebris 
lumen veritatis implevit. Exsultant parentes, mira- 
culum populus contremiscit ; post quam diem ita 
ex animis omnium suasio iniquia deleta est, ut 

30 sacerdotum doctrinam sitientibus desideriis secta- 
rentur. 



3 Molesti&ximas.] Violentissi- 
mas. CoDstant. § 47. 



7 Nequiit.] Nequeunt. Con- 
stant. § 47. 



42 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 429. 

They visit the 
tomb of St. 
Alban. 



§ 42. Compressa itaque perversitate damnabili, 
ejusque auctoribus confutatis, atque animis om- 
nium fidei puritate compositis, sacerdotes beatum 
Albanum martyrem, acturi Deo per ipsum gratias, 
petierunt; ubi Germanus omnium Apostolorum 5 
diversorumque martyrum secum reliquias habens, 
facta oratione, jussit revelli sepulcrum, pretiosa 
ibidem munera conditurus ; arbitrans opportunum 
ut membra sanctorum ex diversis regionibus col- 
lecta, quos pares meritis receperat coelum, sepulcri 10 
quoque unius teneret hospitium. Quibus depositis 
honorifice atque sociatis, de loco ipso, ubi beati 
martyris effusus erat sanguis, massam pulveris 
secum portaturus abstulit, in qua apparebat, cru- 
ore servato, rubuisse martyrum caedem, persecutore 15 
pallente. Quibus ita gestis, innumera hominum 
eodem die ad Dominum turba conversa est. 



CAPUT XIX. 

Ut ideni causa infirmitatis ibidem de.tentus, et incendia do- 
morum orando restinxerif, et ipse per visionem a suo sit 20 
languore curatus. 

Germanus § 43. Unde dum redeunt insidiator inimicus, casu- 
^ndi^mira- alibus laqueis prseparatis, Germani pedem lapsus 
occasione contrivit, ignorans merita illius, sicut 
Job beatissimi, afflictione corporis propaganda ; et 25 
dum aliquamdiu uno in loco infirmitatis necessitate 
teneretur, in vicina, qua manebat, casula exarsit 
incendium, quod, consumtis domibus, quae illic 
palustri arundine tegebantur, ad eum habitacu- 
lum, in quo idem jacebat, flabris stimulantibus 30 



cles. 



14 Sccum portaturus.] Germa- 
nus built a churcb in Auxerre, 
which be dedicated to St Alban, 



and there deposited tbese re- 
licks ; see Mirac. S. Germ» auc. 
Herico,§17,Act.SS.Jul.vii.258. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 



43 



ferebatur. Concursus omnium ad antistitem con- A. D. 429. 
volavit, ut elatus manibus periculum quod immi- 
nebat evaderet, quibus increpatis, moveri se fidei 
praesumtione non passus est ; at multitudo omnis 

5 desperatione perterrita obviam currit incendio. 
Sed ut Dei potentiamanifestior appareret, quicquid 
custodire tentaverat turba consumitur ; quod vero 
jacens et infirmus defenderat, reserato hospitio 
sancti viri, expavescens flamma transilivit ultra 

locitraque desaeviens, et inter globos flammantis 
incendii incolume tabernaculum, quod habitator 
inclusus servabat, emicuit. Exsultat turba mira- 
culo, et victam se divinis virtutibus gratulatur. 
Excubabat diebus ac noctibus ante tugurium pau- 

15 peris vulgus sine numero ; hi animas curare cupi- 
entes, hi corpora. Referri nequeunt, quae Christus 
operabatur in famulo, qui virtutes faciebat infirmus ; 
et cum debilitati suae nihil remedii pateretur ad- 
hiberi, quadam nocte candentem niveis vestibus 

2ovidit sibi adesse personam, quae, manu extensa, 
jacentem videretur attollere, eumque consistere 
firmis vestigiis imperabat. Post quam boram ita, 
fugatis doloribus, recepit pristinam sanitatem, ut, 
die reddito, itineris laborem subiret intrepidus. 



25 CAPUT XX. 

Ut iidem episcopi Brittonibus in pugna auxilium cceleste 
tulerint, sicque domum reversi sint. 

% 44. Interea Saxones Pictique bellum adversum hi» victory 

Tfc . ...... i overthe 

Bnttones junctis vinbus susceperunt, quos eadem saxomand 

. . • i • Picts. 

3onecessitas m castra contraxerat; et cum trepidi 



3 Elatus.] Elevatis. Coostant. 
$50. 

8 Dtfenderat.] Defenderat,re- 



servatur. Hospitium sancti viri. 
Constant. § 50. 

28 Saxones.] The mention of 



44 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A.D.429. partes suas pene impares judicarent, sanctorum 
antistitum auxilium petierunt, qui, promissum 
maturantes adventum, tantum paventibus fiduciae 
contulerunt, ut accessisse maximus crederetur ex- 
ercitus. Itaque apostolicis ducibus Christus mili- 5 
tabat in castris. Aderant etiam Quadragesimae 
venerabiles dies, quos religiosiores reddebat prae- 
sentia sacerdotum, in tantum, ut quotidianis prae- 
dicationibus instituti certatim populi ad gratiam 
baptismatis convolarent; nam maxima exercitusio 
multitudo undam lavacri salutaris expetiit, et ec- 
clesia ad diem resurrectionis Dominicae frondibus 
contexta componitur, atque in expeditione cam- 
pestri instar civitatis aptatur. Madidus baptis- 
mate procedit exercitus, fides fervet in populo, et, 15 
conterrito armorum praesidio, divinitatis exspecta- 
tur auxilium. Institutio vel forma castitatis hos- 
tibus nunciatur, qui victoriam quasi de inermi 
exercitu praesumentes, assumta alacritate festi- 
nant; quorum tamen adventus exploratione cog-20 
noscitur. 

§ 45. Cumque emensa sollennitate paschali, 
recens de lavacro pars nmjor exercitus arma ca- 
pere et bellum parare temtaret, Germanus ducem 
se proelii profitetur, eligit expeditos, circumjecta 25 
percurrit, et e regione, qua hostium sperabatur 
adventus, vallem circumdatam mediis montibus 
intuetur; quoin loco novum componit exercitum 
ipse dux agminis. Et jam aderat ferox hostium 



Saxons in Britain as early as 
A. d. 429 lias raised some diffi- 
culty in the minds of commenta- 
tors, but it has been satisfactorily 
proved by Usher, p. 335, Pagi 
ad an. 429 § 8, and Alford ad 
an. 458 § 3, that long before the 
time of Hengist, the Britonshad 
been exposed to frequent incur- 
sions from the Saxons. 



37 Mediis.] Editis. Constant. 
$51. 

88 Quo in loco.~\ Usher states 
that in the neighbourhood of 
Mold, in Flintshire, is a place 
called * Maes Garmon,' (i. e. the 
field of Germain) where this 
battle was fought, and that the 
converts were baptized in the 
river Allan. Primord. p. 333. 



CAP. XX.] 



GENTIS ANGLORUM. 



45 



multitudo, quam appropinquare intuebantur in A. D. 429. 
insidiis constituti. Tum subito Germanus signifer 
universos admonet et praedicat ut voci suse uno 
clamore respondeant; securisque hostibus, qui se 

sinsperatos adesse confiderent, ' Alleluiam' tertio 
repetitam sacerdotes exclamant. Sequitur una 
vox omnium, et elatum clamorem, repercusso aere, 
montium conclusa multiplicant ; hostile agmen 
terrore prosternitur, ut super se non solum rupes 

10 circumdatas sed etiam ipsam coeli machinam con- 
tremiscunt, trepidationique injectae vix sufficere 
pedum pernicitas credebatur. Passim fugiunt, 
arma projiciunt, gaudentes vel nuda corpora eri- 
puisse discrimini, plures etiam timore praecipites 

loflumen, quod transierant, devoravit. Ultionem 
suam innocens exercitus intuetur et victoriae con- 
cessae otiosus spectator efficitur ; spolia colliguntur 
exposita, et ccelestis palmae gaudia miles religiosus 
amplectitur ; triumphant pontifices, hostibus fusis 

20sine sanguine; triumphant victoria fide obtenta, 
non viribus. 

§ 46. Composita itaque insula securitate multi- Germam» 
plici, superatisque hostibus vel invisibilibus vel retorn"hoie. 
carne conspicuis, reditum moliuntur pontifices. 

25 Quibus tranquillam navigationem et merita pro- 
pria et intercessio beati martyris Albani parave- 
runt, quietosque eos suorum desideriis felix carina 
restituit. 



4 Alleluia.~\ Gregory the Great 
etidently refers to this victory 
in his Commentary upon Job 
xxvii. 11 ; although Beda, H. £. 
ii. 1, and after him Johannes 
Diaconus, believe that he allud- 
ed to the conversion of the Sax- 
ons by Augustine, an event 
which, however, had not oc- 
curred when Gregory wrote. 



See S. Gregorii Opera, edit. Be- 
nedict. i. 862. 

23 Insula.] Opulentissima in- 
sula. Constant. § 52. 

24 Conspicuis.] Conspicuis, 
quippe qui vicissent Pelagianis- 
tas et Saxones, cum totius nu- 
mero regionis reditum moliun- 
tur. Constant. § 52. 

98 Restituit.] Restituit. Re- 



46 



HISTORIA ECCLESIASTICA 



LIB. I. 



CAPUT XXI. 

Ut, renascentibus virgultis Pelagiana pestis, Germanus cum 
Severo Brittaniam reversus, prius claudo juveni incessum, 
deinde et populo Dei, condemnatis sive emendatis hareticis, 
gressum recuperarit Jidei, 5 

A.D.447. §47. Nec multo interposito tenipore, nunciatur ex 
Germanu eadem insula Pelagianam perversitatem iterato, 

and Severns . «•■• j»i ^ • j i_ j» • 

into firitain. paucis auctonbus, dilatan ; rursusque ad beatissi- 
mum virum preces sacerdotum omnium deferuntur, 
ut causam Dei, quam prius obtinuerat, tutaretur. 10 
Quorum petitioni festinus obtemperat; namque 
adjuncto sibi Severo totius sanctitatis viro, (qui 
erat discipulus beatissimi patris Lupi, Trecasseno- 
rum episcopi, et tunc Treviris ordinatus episcopus 
gentibus primae Germaniae verbum praedicabat,) 15 
mare conscendit, et, consentientibus elementis, 
tranquillo navigio Brittanias petiit. 

a miracie. § 48. Interea sinistri spiritus pervolantes totam 
insulam, Germanum venire invitis vaticinationibus 
nunciabant ; in tantum ut Elafius quidam, regionis 20 
illius primus, ut in occursu sanctorum sine ulla 
manifesti nuncii relatione properaret, exhibens se- 



manait autem in insula genus 
utrumque [gens utraque] hostes 
et cives, [Angli et Brittoues,] 
quorum Angli pro regno, Brit- 
tones pro vita, certabant. 

This pasaage is not in any of 
the very early MSS. but is im- 
portant as showing that at the 
time when it was added, the 
Saxons were supposed to have 
gained some considerable foot- 
ing in the island when Germa- 
nus undertook his first expedi- 
tion into Britain. 

6 Nec multo.] Here again we 



encounter a difficulty in chrono- 
logy, for if tbe first mission of 
Germanus was in a. d. 429, 
Beda is not correct in stating 
that his second voyage, which 
probably happened in 447, was 
' nec multo interposito tempore.' 
This expression, however, is not 
in Constantius, who commences 
his second book with an account 
of this expedition of Germanus 
and Severus. 

18 Severus.] Severus, arch- 
bishop of Treves, died about 
the year 455. 



CAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 



47 



cum filiuin, quem in ipso flore adolescentiae debili- A. D. 447. 
tas dolenda damnaverat, (erat enim arescentibus 
nervis contracto poplite, cui per siccitatem cruris 
usus vestigii negabatur,) hunc Elafium provincia 

5 tota subsequitur. Veniunt sacerdotes, occurrit 
inscia multitudo ; confestim benedictio et sermonis 
divini doctrina profunditur. Recognoscunt popu- 
lum in ea, qua reliquerat, credulitate durantem; 
intelligunt culpam esse paucorum, inquirunt aucto- 

10 res, inventosque condemnant. Tum subito Elafius 
pedibus advolvitur sacerdotum, offerens filium, 
cujus necessitatem ipsa debilitas etiam sine preci- 
bus allegabat. Fit communis omnium dolor, prae- 
cipue sacerdotum, qui conceptam misericordiam 

15 ad divinam clementiam contulerunt; statimque 
adolescentem beatus Germanus sedere compulit, 
attrectat poplitem debilitate curvatum, et per tota 
infirmitatis spatia medicabilis dextera percurrit, 
salubremque tactum sanitas festina subsequitur. 

20 Ariditas succum, nervi officia, receperunt ; et in 
conspectu omnium filio incolumitas, patri filius, 
restituitur. Implentur populi stupore miraculi, et 
in pectoribus omnium fides catholica inculcata 
firmatur. Praedicatio deinde ad plebem de prae- 

25 varicationis emendatione convertitur, omniumque 
sententia pravitatis auctores, qui erant expulsi 
insula, sacerdotibus adducuntur ad mediterranea 
deferendi, ut et regio absolutione et illi emenda- 
tione fruerentur. Factumque est ut in illis locis 

so multo ex eo tempore fides intemerata perduraret. 

§ 49. Itaque, compositis omnibus, beati sacer- Their remm. 
dotes ea, qua venerant, prosperitate redierunt. 
Porro Germanus post haec ad Ravennam pro pace 
Armoricanae gentis supplicaturus advenit, ibique 



39 Locis.] Locis etiam nunc 
fides intemerata perduret. Const. 
§61. 



32 Redierunt.] Here end the 
extracts from Constantius. 

33 Po»t /i<pc.] It appears from 



48 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 447. a Valentiniano et Placidia matre ipsius summa 
reverentia susceptus migravit ad Christum ; cujus 
corpus honorifico agmine, comitantibus virtutum 
operibus, suam defertur ad urbem. Nec multo 
post Valentinianus ab Aetii Patricii, quem occi- 5 
derat, satellitibus interimitur, anno imperii Mar- 
ciani sexto, cum quo simul Hesperium concidit 
regnum. 



CAPUT XXII. 



Ut Brittones, quiescentibus ad temptis exteris, civilibus sese 10 
bellis contriverint, simul et majoribus flagitiis submerse- 



rint. 



Civil wara in 
Britain. 



§ 50. Interea Brittania cessatum quidem est 
parumper ab externis, sed non a civilibus bellis. 
Manebant exterminia civitatum ab hoste diruta- 15 
rum ac desertarum ; pugnabant contra invicem, qui 
hostem evaserant, cives. Attamen, recente adhuc 
memoria calamitatis et cladis inflictae, servabant 
utcumque reges, sacerdotes, privati, et optimates 
suum quique ordinem ; at, illis decedentibus, cum 20 
successisset aetas tempestatis illius nescia, et prae- 
sentis solum serenitatis statum experta, ita cuncta 
veritatis ac justitiae moderamina concussa ac sub- 
versa sunt, ut earum, non dicam vestigium, sed ne 
memoria quidem, praeter in paucis et valde paucis 25 
ulla appareret. Qui, inter alia inenarrabilium 
scelerum facta, quae historicus eorum Gildus flebili 
sermone describit, et hoc addebant, ut nunquam 
genti Saxonum sive Anglorum, secum Brittaniam 
incolenti, verbum fidei praedicando committerent. 30 



Constantius that Germanns re- 
turned to France, and after a 
short residence there proceeded 
to Italy, where he died Sl July, 
448 ; so that whenever his se- 



cond visit to Britain was com- 
menced, it certainly terminated 
either in 447 or early in 448. 

97 Gildus.] Gildas, D; see 
the narrative of that writer. 



CAP. XXII.] GKNTIS ANGLORUM. 



49 



Sed non tamen divina pietas plebem suam, quam A. D. 447. 
praescivit, deseruit, quin multo digniores genti 
memoratae prsecones veritatis, per quos crederet, 
destinavit. 

CAPUT XXIII. 

Ut sanctus papa Gregorius, Augustinam cum monachis ad 
prcedicanaum genti Anglorum mittens, epistola quoque illos 
exhortatoria, ne a laborando cessarent, confortaverit. 



§ 51. Siquidem anno ab incarnatione Domini A. p. 582. 

... x • j •»«• • • i Miuion of 

io qumgentesimo octogesimo secundo, Mauncius, ab Angnstine in- 
Augusto quinquagesimus quartus, imperium susci- to * an " 
piens, viginti et uno annis tenuit; cujus anno 
regni decimo Gregorius, vir doctrina et actione 
praecipuus, pontificatum Romanae et Apostolicae 

15 sedis sortitus, rexit annos tredecim, menses sex, 
et dies decem. Qui divino admonitus instinctu, 
anno decimo quarto ejusdem principis, adventus 
vero Anglorum in Brittaniam anno circiter cente- A. D. 696. 
simo quinquagesimo, misit servum Dei Augusti- 

2onum, et alios plures cum eo monachos timentes 
Dominum, praedicare verbum Dei genti Anglorum. 
Qui cum, jussis pontificalibus obtemperantes, me- 
moratum opus aggredi coepissent, jamque aliquan- 



13 Decimo.'] Gregory the Great 
was consecrated pope in a. d. 
590, the ninth, not the tenth, 
year of the reign of Mauritius ; 
an error unimportant in itself, 
but worthy of notice, as it may 
perhaps affect the date here as- 
signed by Beda to the mission 
of Augustine, since he couples 
it with the regnal year of the 
emperor. 

"Circiter 150.] Circiterl54M. 

23 Aliquantulum itineris.] The 
rout of the missionaries may be 
gathered from the letters which 



passed between them and Gre- 
gory. Having reached Mar- 
seilles they proceeded by Arles, 
Vienne and Lyons to Chalons, 
the court of Theodoric, king of 
Burgundy ; thence by Autun to 
Rheims, the residence of Theod- 
bert, king of Austria. The next 
stages were Saintes and Tours, 
and after these they may have 
encountered the adventure at 
Pont-de-Ce in Anjou, mentioned 
by Gotselinus, Hist. Min. c. iii. 
where it is incorrectly printed 
( Bay/ Angl. Sacr. ii. 57. 

E 



50 



HISTORIA HCCLESIASTICA [LIB. 1. 



A. D. 596. tulam itineris confecissent, perculsi timore inerti 
redire domum (potius quam barbaram, feram, in- 
credulamque gentem, cujus ne linguam quidem 
nossent, adire,) cogitabant, et hoc esse tutius com- 
muni consilio decernebant. Nec mora, Augusti- 5 
num, quem eis episcopum ordinandum, si ab Anglis 
snsciperentur, disposuerat, domum remittunt, qui a 
beato Gregorio humili supplicatu obtineret ne tam 
peficulosam, tam laboriosam, tam incertam pere- 
grinationem adire deberent. Quibus ille exhorta- 10 
torias mittens literas, in opus eos verbi, divino 
confisos auxilio, proficisci suadet. Quarum vide- 
licet litterarum ista est forma. 

§ 52. " Gregorius, servus servorum Dei, servis 
Domini nostri. 15 

" Quia melius fuerat bona non incipere, quam 
ab his, quae coepta sunt, cogitatione retrorsum re- 
dire, summo studio, dilectissimi filii, oportet ut 
opus bonum quod, auxiliante Domino, coepistis, 
impleatis. Nec labor vos ergo itineris, nec male- 20 
dicorum hominum linguse deterreant, sed omni 
instantia omnique fervore, quae inchoastis, Deo 
auctore, peragite ; scientes quod laborem magnum 
major aeternse retributionis gloria sequitur. Re- 
meanti autem Augustino praeposito vestro, quem25 
et abbatem vobis constituimus, in omnibus humi- 
liter obedite; scientes hoc vestris animabus per 
omnia profuturum, quidquid a vobis fuerit in ejus 
admonitione completum. Omnipotens Deus sua 



Letter from 
Gregory to 
Augnttine, 



7 Domumremittunt.] Augus- 
tine 8eems to have returned to 
Rome when he had reached the 
monastery of St. Honorat de 
Lerins, a celebrated establish- 
ment of the Benedictines. 

11 Literas.] Such of Gregory's 
letters illustrating the mission of 
Augustine as are omitted by 



Beda will be given in the Ap- 
pendix to this edition. 

13 Literarum.] S. Oregorii Pa- 
pae Primi Opera; edit. Bene- 
dict. Paris., 1705, ii. 829. 

85 Prceposito.] He was Pro- 
vost of the monastery of St. An- 
drew at Rome, founded by Gre- 
gory the Great. 



CAP. XXIII.] GENTIS ANGLORUM. 



51 



vos gratia protegat, et vestri laboris fructum in a.d.goo. 
aeterna me patria videre concedat; quatenus et si 
vobiscum laborare nequeo, simul in gaudio retri- 
butionis inveniar, quia laborare scilicet volo. Deus 

5 vos incolumes custodiat, dilectissimi filii. 

" Data die decima kalendarum Augustarum, 
imperante domino nostro Mauricio Tiberio piis- 
simo Augusto anno decimo quarto, post Consula- 
tum ejusdem domini nostri anno decimo tertio, 

10 indictione decima quarta [23 Jul. 596]." 



CAPUT XXIV. 

Ut Arelatensi episcopo epistolam pro eorum susceptione 

miserit. 

§ 53. Misit etiam tunc isdem venerandus pontifex «ndtoEthe- 
15 ad Etherium, Arelatensem episcopum, ut Augusti- ofAries! >p 

num Brittaniam pergentem benigne susciperet, 

literas, quarum iste est textus. 
" Reverentissimo et sanctissimo fratri Etherio 

coepiscopo, Gregorius, servus servorum Dei. 
20 " Licet apud sacerdotes habentes Deo placitam 

caritatem religiosi viri nullius commendatione 

indigeant, quia tamen aptum scribendi se tempus 

ingessit, fraternitati vestrae nostra mittere scripta 



8 Post consulatum.~\ Baronius 
attempts to prove from tbis date 
that Beda has here committed an 
error in his chronology, but his 
accuracy is fully established by 
Pagi, a. d. 596, § iv. to whom 
the reader is referred. 

11 CaputXXIV.] Thischap- 
ter is omitted in the Saxon ver- 
sion. 

15 Etherium, Arelatensem epis- 
copum.] An error has here crept 



into the text, for Virgilius was 
archbishop of Arles, and the see 
of Lyons was filled by Etherius. 
Pagi, A. d. 596, § 5 — 12, shows 
that the mistake lies in the name 
of the archbishop, not in the 
name of the diocese over which 
he presided. In the Benedic- 
tine edition it is addressed ' Pe- 
lagio de Turnis et Sereno de 
Massilia, episcopis Galliarum a 
partibus/ ii. 830. 

e2 



52 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. T. 



A.d. 590. curavimus; insinuantes, latores praesentium Au- 
gustinum servum Dei, de cujus certi sumus studio, 
cum aliis servis Dei, iilic nos pro utilitate anima- 
rum, auxiliante Domino, direxisse ; quem necesse 
est ut sacerdotali studio sanctitas vestra adjuvare, 5 
et sua ei solatia praebere festinet. Cui etiam, ut 
promtiores ad suffragandum possitis exsistere, 
causam vobis injunximus subtiliter indicare ; sci- 
entes quod, ea cognita, tota vos propter Deum 
devotione ad solatiandum, quia res exigit, coin-10 
modetis. Candidum praeterea presbyterum, com- 
munem filium, quem ad gubernationem patrimoni- 
oli ecclesise nostrae transmisimus, caritati vestrae 
in omnibus commendamus. Deus te incolumem 
custodiat, reverentissime frater. 15 

" Data die decima kalendarum Augustarum, 
imperante domino nostro Mauricio Tiberio piissi- 
mo Augusto, anno decimo quarto, post consulatum 
ejusdem domini nostri anno decimo tertio, indic- 
tione decima quarta [23 Jul. 696]." 20 



CAPUT XXV. 

Ut veniem Brittaniam Augustinus prirno in insula Tanato 
regi Cantuariorum pr&dicaret ; et sic, accepta ab eo licen- 
tia, Cantiam pradicaturus intraverit. 

A. D. 597. $54. Roboratus ergo confirmatione beati patris25 
^rrWaihT * Gregorii Augustinus, cum famulis Cbristi qui erant 

Thsnet 

cum eo, rediit in opus verbi, pervenitque Britta- 
niam. Erat eo tempore rex ^Edilberctus in Cantia 



11 Candidum.] Candidus was 
entrusted with tbe care of the 
monastery of St. Andrew at 
Rome during Augustine'8 ab- 
sence. Gregory addressed a 
letter to him, when resident in 
Gaul, directing him to appropri- 



ate a portion of the patrimony of 
the Church of Rome to the re- 
demption of £nglish slaves, Opp. 
ii. 796. 

38 MdUberctu8.~\ He began to 
reign a. d. 568, and died 24 Feb. 
616. 



CAP. XXV.] OKNTIS ANGLORUM. 



potentissimus, qui ad confinium usque Humbrae A. D. 697. 
fluminis maximi, quo meridiani et septentrionales 
Anglorum populi dirimuntur, fines imperii tetende- 
rat Est autem ad orientalem Cantise plagam 

5 Tanatos insula non modica, id est, magnitudinis, 
juxta consuetudinem aestimationis Anglorum, fami- 
liarum sexcentarum, quam a continenti terra se- 
cernit fluvius Vantsumu, qui est latitudinis circiter 
trium stadiorum et duobus tantum in locis est 

10 transmeabilis, utrumque enim caput protendit in 
mare. In hac ergo applicuit servus Domini Au- 
gustinus et socii ejus, viri, ut ferunt, ferme quadra- 
ginta. Acceperunt autem, prsecipiente beato papa 
Gregorio, de gente Francorum interpretes, et 

15 mittens ad iEdilberctum mandavit se venisse de 
Roma ac nuncium ferre optimum, qui sibi obtem- 
perantibus aeterna in ccelis gaudia et regnum sine 
fine cum Deo vivo et vero futurum sine ulla dubie- 
tate promitteret; qui, haec audiens, manere illos 

20 in ea quam adierant insula, et eis necessaria minis- 
trari, donec videret quid eis faceret, jussit. Nam 
et antea fama ad eum Christianae religionis perve- 
nerat, utpote qui et uxorem habebat Christianam 
de gente Francorum regia, vocabulo Bercta ; quam 

25 ea conditione a parentibus acceperat, ut ritum fidei 
ac religionis suae cum episcopo, quem ei adjutorem 
fidei dederant, nomine Liudhardo, inviolatum ser- 
vare licentiam haberet. 



6 Familiarum.'] About 6000 
acres. In the Saxon it is ex- 
pressed by ' hida.' 

9 Stadiorum.] ' Furlanga/ 
Sax. 

11 Applicuit.~\ According to 
Thorne, at a place called Retes- 
bourgh, where a chapel was 
erected to commemorate the 
event. 

14 Interpretes.] From this cir- 



cumstance we may infer that the 
languages of France and Kent 
were similar. 

24 Bercta.~\ She was the daugh- 
ter of Cbaribert king of Paris 
and Ingoberga. Gregory ad- 
dresses her under the name of 
Adilberga, Epp. xi. 29, Opp. ii. 
1112. 

37 LiudhardoJ] Thorne and 
Sprott call him bishop of Senlis, 



54 



HISTORIA KCCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 507. 

aud interview 
with king 
iEdilberct. 



§ 55. Post dies ergo venit ad insulam rex, et 
residens sub divo jussit Augustinum cum sociis 
ad suum ibidem advenire colloquium; caverat 
enim ne in aliquam domum ad se introirent, vetere 
usus augurio, ne superventu suo, si quid maleficae 5 
artis habuissent, eum superando deciperent. At 
illi non daemonica, sed divina virtute, praediti 
veniebant, crucem pro vexillo ferentes argenteam, 
et imaginem Domini Salvatoris in tabula depic- 
tam; laetaniasque canentes pro sua simul etio 
eorum, propter quos et ad quos venerant, salute 
aeterna, Domino supplicabant. Cumque ad jussi- 
onem regis residentes Verbum ei vitae una cum 
omnibus, qui aderant, ejus comitibus praedicarent, 
respondit ille dicens, " Pulchra sunt quidem verba 15 
et promissa quae affertis; sed quia nova sunt et 
incerta non his possum assensum tribuere, relictis 
eis, quae tanto tempore cum omni Anglorum gente 
servavi. Verum, quia de longe huc peregrini 
venistis, et ut ego mihi videor perspexisse, ea quae 20 
vos vera et optima credebatis nobis quoque com- 
municare desiderastis, nolumus molesti esse vobis ; 
quin potius benigno vos hospitio recipere, et quae 
victui sunt vestro necessaria ministrare curamus, 
nec prohibemus quin omnes quos potestis fidei25 
vestrae religionis praedicando societis." Dedit 
ergo eis mansionem in civitate Doruvernensi, quae 
imperii sui totius erat metropolis, eisque, ut pro- 
miserat, cum administratione victus temporalis 
licentiam quoque praedicandi non abstulit. Fertur 30 



conceming bis claims to which 
title see Gall. Christ. x. 1382. 
The date of his death is uncer- 
tain ; from Gregory's answer to 
Augustine's eighth question, it 
may be inferred that it had oc- 
curred previous to the year 597. 



87 Mansionem.] Thorne, pro- 
bably from local tradition, says 
that they were domiciled in the 
parish of St. Alphege at a place 
called Stablegate; see Decem 
Script. col. 1759. 



CAP. XXV.] GENTIS ANGLORUM. 



55 



autem, quia appropinquantes civitati, more suo, A. D. 697. 
cum cruce sancta et imagine magni regis, Domini 
nostri Jesu Christi, hanc laetaniam consona voce 
modularentur. " Deprecamur te, Domine, in omni 
5 misericordia tua, ut auferatur furor tuus et ira tua 
a civitate ista et de domo sancta tua, quoniam 
peccavimus. Alleluia." 



CAPUT XXVI. 

Ut idem in Cantia primitiva ecclesue et doctrinam sit imita- 
10 tus et vitam, atque in wrbe regis sedem episcopatus acce- 
periL 

§ 56. At ubi datam sibi mansionem intraverant, A. D. 697. 
cceperunt apostolicam primitivae ecclesiae vitam ihe°GwJ<£ 
imitari ; orationibus videlicet assiduis, vigiliis, ac 

i5jejuniis serviendo, verbum vitae quibus poterant 
praedicando, cuncta hujus mundi velut aliena sper- 
nendo, ea tantum quae victui necessaria videbantur 
ab eis quos docebant accipiendo, secundum ea 
quae docebant ipsi per omnia vivendo; et paratum 

20 ad patiendum adversa quaeque, vel etiam ad mori- 
endum, pro ea, quam praedicabant, veritate, ani- 
mum habendo. Quid mora? crediderunt nonnulli 
et baptizabantur, mirantes simplicitatem innocentis 
vitae ac dulcedinem doctrinae eorum coelestis. Erat 

25 autem prope ipsam civitatem ad orientem ecclesia 
in honorem sancti Martini antiquitus facta, dum 
adhuc Romani Brittaniam incolerent, in qua re- 
gina, quam Christianam fuisse praediximus, orare 
consueverat ; in hac ergo et ipsi primo convenire, 

30 psallere, orare, missas facere, praedicare et bapti- 



70 S. Martini.] This church is 
said to have been ihe seat of a 
Buffragan bishop until the time 



of Lanfranc. HastecTs Kent, iv. 
497 ; Monast. Anglic. i. 26, edit. 
1655. 



56 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



•nd baptism 
ofMiubtTcU 



a.d. 597. zare coeperunt, donec, rege ad fidem converso, 
majorem praedicandi per omnia et ecclesias fabri- 
candi vel restaurandi licentiam acciperent. 

§ 57. At ubi ipse etiam inter alios delectatus 
vita mundissima sanctorum et promissis eorum 5 
suavissimis, quae vera esse miraculorum quoque 
multorum ostensione firmaverant, credens baptizar 
tus est, coepere plures ad audiendum verbum con- 
fluere ac, relicto gentilitatis ritu, unitati se sanctse 
Christi ecclesiae credendo sociare. Quorum fideiio 
et conversioni ita congratulatus esse rex perhibe- 
tur, ut nullum tamen cogeret ad Christianismum, 
sed tantummodo credentes arctiori dilectione, quasi 
concives sibi regni coelestis, amplecteretur ; didi- 
cerat enim a doctoribus auctoribusque suae salutis 15 
servitium Christi voluntarium, non coactitium, esse 
debere. Nec distulit quin etiam ipsis doctoribus 
suis locum sedis, eorum gradui congruum, in Do- 
ruverni metropoli sua donaret, simul et necessarias 
in diversis speciebus possessiones conferret. 20 



7 Baptizalus ett. ] Usher refers 
this event to the year 599, sup- 
ported only by the doubtful au- 
thority of Sigebert, and opposed 
by the connection of Beda's nar- 
rative, by which we learn that 
Ethelbert was baptized before 
Augustine returned to Arles, 
which happened, as we shall 
presently show, in 597. Thorne 
states that the ceremony took 
place on the feast of Pentecost, 
which, in 597, fell on June 2. 

8 Plures.] It appears from a 
letter addressed by Gregory to 
Kulogius, bishop of Alexandria, 



that, prior to the Christmas of 
597, more than ten thousand of 
the English had been baptized 
by Augustine and his disciples. 
Epp. viii. 30. Opp. ii. 918. 

18 Locumsedis.] Welearnfrom 
Thorne that Ethelbert resigned 
his palace in Canterbury to the 
use of Augustine, and retired to 
Reculver. Copies of charters 
purporting to have been granted 
by this king to Augustine are 
printedinThorne,col. 1761, 1762, 
and the Monasticon Anglic. i. 
110, 126, but their authenticity 
is more than dubious. 



CAP. XXVII.] GBNTIS ANGLORUM- 



57 



CAPUT XXVII. 

Ut idem episcopus factus Gregorio papce qua sint Brittania 
gesta mandarit, et simul necessariis ejus responsa petens 
acceperit. 

5 § 58. Interea vir Domini Augustinus venit Are- a. d. 597. 
las, et ab archiepiscopo ejusdem civitatis ^Etherio, 2SS£lJ of 
juxta quod jussa sancti patris Gregorii acceperant, 
archiepiscopus genti Anglorum ordinatus est ; re- 
versusque Brittaniam misit continuo Romam Lau- 

lorentium presbyterum et Petrum monachum, qui 
beato pontifici Gregorio gentem Anglorum fidem 
Christi suscepisse ac se episcopum factum esse 
referrent; simul et de eis, quae necessariae vide- 
bantur, quaestionibus ejus consulta flagitans. Nec 

lsmora, congrua quaesitui responsa recipit; quee 



5 Interea."] That Augustine 
was ordained, and had returned 
to England before Christmas 
597, is evident from the letter 
written by Gregory to Eulogius, 
cited at § 57. According to 
Thorne and Sprott he was con- 
secrated upon November 16, a 
date which, falling upon a Satur- 
day, cannot be correct. We 
should probably read November 
17, which happened upon a 
Sunday. 

6 Mlherio,'] Beda adheres to 
the error pointed out in the note 
to § 50 ; see further, the answer 
of Gregory, § 61. 

14 Qu&stwnibus.] These ques- 
tions and answers have been 
collated with the Benedictine 
edition, ii. 1150, and also with a 
manuscript of the tenth century 
preserved in the library of Cor- 
pus Christi College, Cambridge, 



No. 320, f. 44. The variations 
which these texts supply are 
given below. In the Saxon ver- 
sion they are placed at the end 
of the third book. 

The authenticity of this col- 
lection hasbeen questioned, since 
as early as the year 745 Boni* 
face, arcbbishop of Mentz, ap- 
plied for a copy to Nothelmus, 
archbishop of Canterbury, de- 
claring, upon tbe authority of 
the Scriniarii, tbat it was not 
entered upon the Papal Reges- 
ta ; and it is omitted in many 
manuscripts. The Editors of 
Gregory's Works show that it 
was admitted as authority by 
pope Zacharias in 743, by Ecg- 
bert of York in 747, by Halit- 
garus of Cambrai in 826; con- 
sequently there is every reason 
to conclude that it is a genuine 
Papal document. 



58 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



oblationt, 



A. D.597. etiam huic Historiae nostrae commodum duximus 
indere. 

hiaqoesuons § 59. Prima interrogatio beati Augustini epis- 
•oMwS ory,i copi Cantuariorum ecclesiae. De episcopis, quali- 
biBho^Vnd ^ ter cum suis clericis conversentur ; vel de his quae 5 
fidelium oblationibus accedunt altario, quantae 
debeant fieri portiones, et qualiter episcopus agere 
in ecclesia debeat ? 

Respondit Gregorius papa urbis Romae. Sacra 
Scriptura testatur, quam te bene nosse dubium 10 
non est, et specialiter beati Pauli ad Timotheum 
Epistolae, in quibus eum erudire studuit qualiter 
in domo Dei conversari debuisset. Mos autem 
sedis apostolicae est ordinatis episcopis praecepta 
tradere, ut in omni stipendio, quod accedit, quatuor 15 
debeant fieri portiones ; una, videlicet, episcopo 
et familiae propter hospitalitatem atque suscep- 
tionem, alia clero, tertia pauperibus, quarta eccle- 
siis reparandis. Sed quia tua fraternitas monas- 
terii regulis erudita, seorsum fieri non debet a20 
clericis suis in ecclesia Anglorum, quae, auctore 
Deo, nuper adhuc ad fidem adducta est, hanc 
debet conversationem instituere, quae initio nas- 
centis ecclesiae fuit patribus nostris; in quibus 



6 Clericia.] Mid heora gefe- 
ran drohtian and lifigean scylon 
— * shall converse and live with 
their companions.' Saxon ver- 
sion. 

6 Altario.] To wigbedum and 
to Godes cyricuro — « to altars and 
to God's churches.' Saxon ver- 
sion/ 

13 Mos.] Gratian. Caus. 12. 
q. 2. c. 30 ; edit. Pithoei, i. 240, 
fol. Paris., 1687. 

17 Susceptionem.] Ondfange- 
nysse gesta and cumena — *for 



the reception of guests and 
strangers/ Saxon version. 

18 Clero.] Godes theowum — 
' to the servants (or ministers) of 
God.' Saxon version. 

18 Ecclesiis reparandis.] To ed- 
niwunge and to bote Godes 
cyricean — ' to the renewal and 
repairofGod'schurches/ Saxon 
version. The C. C. C. MS. incor- 
rectly reads ' separandis/ 

19 Quia tuafratemitas.] Grat. 
Caus. 12. q. 8. c. 8; i. 233. 

20 Seorswn fieri.] Seorsum vi- 
vere. Edit. Bened. 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 



59 



nnllus eorum ex his, quae possidebant, aliquid suum A. D. 597. 
esse dicebat, sed erant eis omnia communia. 

Si qui vero sunt clerici extra sacros ordines 
constituti, qui se continere non possunt, sortiri 

5 uxores debent et stipendia sua exterius accipere. 
Quia et de eisdem patribus, de quibus praefati 
sumus, novimus scriptum quod dividebatur sin- 
gulis prout cuique opus erat. De eorum quoque 
stipendio cogitandum atque providendum est, et 

losub ecclesiastica regula sunt tenendi, ut bonis 
moribus vivant, et canendis psalmis invigilent, et 
ab omnibus illicitis et cor et linguam et corpus, 
Deo auctore, conservent. Communi autem vita 
viventibus jam de faciendis portionibus, vel exhi- 

lsbenda hospitalitate et adimplenda misericordia, 
nobis quid erit loquendum, cum omne quod super- 
est in causis piis ac religiosis erogandum est? 
Domino omnium magistro docente, " Quod super- 
est, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt 

20 vobis." 

§ 60. Secunda interrogatio Augustini. Cum una the cnstoms 
sit fides, sunt ecclesiarum diversae consuetudines, churchea, 
et altera consuetudo missarum in sancta Romana 
ecclesia atque altera in Galliarum tenetur ? 



a Siquivero.] Grat. P.i. Dist. 
32, i. 48 ; Item, 12. q. 1, p. 44. In 
the Benedictine edition this sen- 
tence is the answer to the follow- 
ing question. " Opto enim edo- 
ceri an clerici continere non va- 
lentes possint contrahere; et si 
contradixerint, an debeant ad 
seculum redire." 

3 Clericu] PreastasandGodes 
theowas — priests and God's ser- 
vants. Sax. The word ' cleri- 
cis/ at p. 58, 1. 5, is there ren- 
dered by ' geferum/ — compa- 
nions. 

7 Scriptum.] Act. iv. 35. 



7 Dwidebatur.'] Hi waeron 
tod&lende heora weoruld god; 
* they divided their temporal 
goods/ Saxon version. 

6 Eorum quoque.] Eorum er- 
go. Bened. Edit. 

16 Superest.] Superest necessi- 
tatibus. Edit. Bened. In the 
Saxon version, * that ofer bith to 
lafe on heora weorald spedum ;' 
— which shall remain besides of 
their worldly substance. 

18 Docente.~\ Luc. xi. 41. 

33 Sunt eccle#iarum.~\ Cur sunt 
ecclesiarum consuetudines tam 
diversae. Edit. Bened. 



60 



HISTORIA ECCLBSIASTICA 



[LIB. I. 



the panish- 
raent of sacri 
lege, 



A. D. 597. Respondit Gregorius papa. Novit fraternitas 
tua Romanae ecclesiae consuetudinem, in qua se 
meminit nutritam. Sed mihi placet, sive in Ro- 
mana, sive in Galliarum, seu in qualibet ecclesia, 
aliquid invenisti quod plus omnipotenti Deo possit 5 
placere, sollicite eligas, et in Anglorum ecclesia, 
quae adhuc ad fidem nova est, institutione praecipua, 
quae de multis ecclesiis colligere potuisti, infundas. 
Non enim pro locis res, sed pro bonis rebus loca 
amanda sunt. Ex singulis ergo quibusque ecclesiis 10 
quae pia, quae religiosa, quae recta sunt, elige; et 
haec, quasi in fasciculum collecta, apud Anglorum 
mentes in consuetudinem depone. 

§ 61. Tertia interrogatio Augustini. Obsecro, 
quid pati debeat, si quis aliquid de ecclesia furtu 15 
abstulerit? 

Respondit Gregorius. Hoc tua fraternitas ex 
persona furis pensare potest, qualiter valeat cor- 
rigi. Sunt enim quidam, qui habentes subsidia 
furtum perpetrant, et sunt alii, qui hac in re ex 20 
inopia delinquunt; unde necesse est ut quidam 
damnis, quidam vero verberibus, et quidam dis- 
trictius, quidam autem levius, corrigantur. Et 
cum paulo districtius agitur, ex caritate agendum 
est et non ex furore, quia ipsi hoc praestatur25 
qui corrigitur, ne gehennae ignibus tradatur. Sic 
enim nos fidelibus tenere disciplinam debemus, 
sicut boni patres carnalibus filiis solent, quos et 
pro culpis verberibus feriunt, et tamen ipsos, quos 
doloribus affligunt, habere heredes quaerunt ; et 30 
quae possident ipsis servant, quos irati insequi 
videntur. Haec ergo caritas in mente tenenda est 



1 Novit fraternitas.] Decret. 
10, Dist. 12 ; i. 12. 

8 Nutritam.] Nutritam, valde 
amabilem le habeat. C. C. C. 



8 Qti<p — potuisti.] Omitted in 
the Saxon version. 

17 Tuafraternitas.] Grat.Caus. 
12. q. 2. c. 11, i. 237. 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 61 

et ipsa modum correptionis dictat, ita ut mens A. D. 597. 
extra rationis regulam omnino nibil faciat. Addes 
etiam, quomodo ea, quae furtu de ecclesiis abstule- 
rint, reddere debeant; sed absit ut ecclesia cum 
5 augmento recipiat quod de terrenis rebus videtur 
amittere, et lucra de vanis quaerere. 

§ 62. Quarta interrogatio Augustini. Si debeant man-ugeof 

, - x* j. • 1 • brothera with 

duo germam fratres singulas sorores accipere, quse sister», 
sunt ab illis longa progenie generatse ? 
10 Respondit Gregorius. Hoc fieri modis omnibus 
licet ; nequaquam enim in sacris eloquiis invenitur, 
quod huic capitulo contradicere videatur. 

§ 63. Quinta interrogatio Augustini. Usque ad myriaee 
quotam generationem fideles debeant cum propin- tTdns^ftiin 

.. . .. 1 ' n m • i ,• what genera- 

15 quis sibi conjugio copulan ? et novercis et cognatis tion uwfui, 
si liceat copulari conjugio ? 

Respondit Gregorius. Quaedam terrena lex in 
Romana republica permittit ut, sive frater et soror, 
seu duorum fratrum germanorum, vel duarum soro- 

2orum, filius et filia misceantur; sed experimento 
didicimus ex tali conjugio sobolem non posse 
succrescere, et Sacra Lex prohibet cognationis 
turpitudinem revelare. Unde necesse est ut jam 
tertia vel quarta generatio fidelium licenter sibi 

25jungi debeat; nam secunda, quam prsediximus, a 
se omni modo debet abstinere. Cum noverca 
autem miscere grave est facinus, quia et in Lege 
scriptum est, " Turpitudinem patris tui non reve- 
labis." Neque enim patris turpitudinem filius 



6 De vanis qucerere.] De dam- 
ois quaerat. Benedict. Edit. 

15 CogTtatis.'] Brothor wifum ; 
4 tbe wife of a brother/ Sax. 

18 Permittit.'] Permittit et no- 
vercis et cognatis copulare con- 
jugio, ut &ive fratri aut sorori, | T. 



seu duorum fratrum germano- 
rum, vel duarum sororum, filios 
et filias misceantur. MS.C.C.C. 

18 Frater et soror.'\ Fratrissive 
sororis. Edit. Bened. 

28 Scriptum est.] Levit. xviii. 



62 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 597. revelare potest Sed, quia scriptum est, " Erunt 
duo in carne una," qui turpitudinem novercae, 
quae una caro cum patre fuit, revelare praesum- 
serit, profecto patris turpitudinem revelavit. Cum 
cognata quoque miscere prohibitum est, quia per 5 
conjunctionem priorem caro fratris fuerat facta. 
Pro qua re etiam Johannes Baptista capite trun- 
catus est et sancto martyrio consummatus, cui 
non est dictum ut Christum negaret, et pro Christi 
confessione occisus est ; sed quia Lsdem Dominus 10 
noster Jesus Christus dixerat, " Ego sum veritas," 
quia pro veritate Johannes occisus est, videlicet et 
pro Christo sanguinem fudit 

Quia vero sunt multi in Anglorum gente qui, 
dum adhuc in infidelitate essent, huic nefando 15 
conjugio dicuntur admixti, ad fidem venientes 
admonendi sunt ut se abstineant, et grave hoc 
esse peccatum cognoscant. Tremendum Dei judi- 
cium timeant, ne pro carnali dilectione tormenta 
aeterni cruciatus incurrant. Non tamen pro hac 20 
re sacri corporis ac sanguinis Domini communione 
privandi sunt, ne in eis illa ulcisi videantur, in 
quibus se per ignorantiam ante lavacrum baptis- 
matis adstrinxerunt. In hoc enim tempore sancta 
ecclesia quaedam per fervorem corrigit, quoedam25 
per mansuetudinem tolerat, quaedam per conside- 
rationem dissimulat, atque ita portat et dissimulat 
ut saepe malum, quod adversatur, portando et 
dissimulando compescat. Omnes autem qui ad 
fidem veniunt admonendi sunt, ne tale aliquid 30 



I Scriptum estJ] Gen. ii. 24. 

II Dixerat.] Joh. xiv. 6. 

14 Quiavero.'] In the Benedic- 
tine Edition this is made the 
answer to the following question. 



" Declarari posco an sic turpiter 
conjunctia sit indicenda separa- 
tio, et sacrae communionis dene- 
ganda oblatio V 

37 Dissimulat.] Dissimulat, ut 
saepe malum. MS. C. C. C. 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 



63 



of bishopn, 



audeant perpetrare. Si qui autem perpetraverint, A. D. 597. 
corporis et sanguinis Domini communione pri- 
vandi sunt ; quia, sicut in his, qui per ignorantiam 
fecerunt, culpa aliquatenus toleranda est, ita in 
5 his fortiter insequenda, qui non metuunt sciendo 
peccare. 

§ 64. Sexta interrogatio Augustini. Si longin- theordination 
quitas itineris magna interjaceat, ut episcopi non 
facile valeant convenire, an debeat sine aliorum 

10 episcoporum prsesentia episcopus ordinari? 

Respondit Gregorius. Et quidem in Anglorum 
ecclesia, in qua adhuc solus tu episcopus inveniris, 
ordinare episcopum non aliter nisi sine episcopis 
potes; nam quando de Gallis episcopi veniunt, 

isqui in ordinatione episcopi testes assistant? Sed 
fraternitatem tuam ita volumus episcopos ordinare, 
ut ipsi sibi episcopi longo intervallo minime dis- 
jungantur; quatenus nulla sit necessitas ut, in 
ordinatione episcopi, pastores quoque alii, quorum 

2opraesentia valde est utilis, facile debeant conve- 
nire. Cum igitur, auctore Deo, ita fuerint episcqpi 
in propinquis sibi locis ordinati, per omnia episco- 
porum ordinatio, sine aggregatis tribus vel quatuor 
episcopis, fieri non debet. Nam in ipsis rebus 

25 spiritalibus, ut sapienter et mature disponantur, 
exemplum trahere a rebus etiam carnalibus possu- 
mus. Certe enim dum conjugia in mundo cele- 



13 Nisi sine.] The Editors of 
the Benedictine Edition remark, 
that in some MSS. they found 
the faulty reading ' nisi cnm 
episcopis ;' but the present text 
is supported by the best copies. 

14 Venhtnt.] Venieut, illi in 
ordinationem episcopi testes tibi 
assistent. Edit. Bened. Nisiali- 
qui de Galliis episcopi veniant, 
qui in ordine. MS. Turon. 



16 Fraternitatem tuam."] Gra- 
tian. Dist. 80. c. 6; i. 99. 

16 Volumus episcopos.~\ Volu- 
mus in Anglia episcopos. Edit. 
Bened. 

19 Ordinatione.] Ordinatione 
alicnjus episcopi convenire non 
possint. Pastorum quoque ali- 
quorum praesentia valde est uti- 
lis, ut facillime debeant conve- 
nire. Edit. Bened. 



64 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



the bishopi 
of Gaul, 



A.D. 507. brantur conjugati quique convocantur, ut qui in 
via jam conjugii praecesserunt, in subsequentis 
quoque copulae gaudio misceantur. Cur non ergo 
et in bac spiritali ordinatione, qua per sacrum 
ministerium homo Deo conjungitur, tales conve- 5 
niant, qui vel in provectu ordinati episcopi gaude- 
ant, vel pro ejus custodia omnipotenti Deo preces 
pariter fundant? 

§ 65. Septima interrogatio Augustini. Qualiter 
debemus cum Galliarum Brittaniarumque episcopis 10 
agere? 

Respondit Gregorius. In Galliarum episcopis 
nullam tibi auctoritatem tribuimus ; quia ab anti- 
quis praedecessorum meorum temporibus pallium 
Arelatensis episcopus accepit, quem nos privare 15 
auctoritate percepta minime debemus. Si igitur 
contingat ut fraternitas tua ad Galliarum provin- 
ciam transeat, cum eodem Arelatensi episcopo 
debet agere qualiter, si qua sunt in episcopis vitia, 
corrigantur; qui, si forte in disciplinse vigore20 
tepidus exsistat, tuae fraternitatis zelo accendendus 
est ; cui etiam epistolas fecimus, ut cum tuae sanc- 
titatis praesentia in Galliis, et ipse tota mente 
subveniat, et quae sunt Creatoris nostri jussioni 
contraria, ab episcoporum moribus compescat. 25 
Ipse autem extra auctoritatem propriam episcopos 
Galliarum judicare non poteris ; sed suadendo, 
blandiendo, bona quoque opera eorum imitationi 
monstrando, pravorum mentes ad sanctitatis studia 



5 itftnuferitcm.] Mysterium. 
MS. C. C. C. and Edit. Bened. 

10 Brittaniarum.] Britanno- 
rum. Edit. Bened. 

13 In Galliarum.] Grat. 3, 25, 
q. 2. c. 3; i. 347. 

33 Cvi etiam eputoUu.] Lib. 
xi. Ep. 68, Opp. ii. 1170; Beda 



has inserted it in this History, 
i. 29. 

23 GaWw,e*.] Galliisfueret,ei. 
Edit. Bened. 

35 Compescat.'] Compescatis. 
Edit. Bened. 

36 Extra auctoritatempropriam.] 
Ipse autem auctoritate propria. 
Edit. Bened. 



CAP. XXVII.] 6ENTIS ANGLORUM. 



65 



reforma, quia scriptum est in Lege, ' Per alienam A. D. 507. 
messem transiens falcem mittere non debet, sed 
manu spicas conterere et manducare.' Falcem 
enim judicii mittere non potes in ea segete, quae 

5 alteri videtur esse commissa ; sed per affectum 
boni operis frumenta dominica vitiorum suorum 
paleis expolia, et in ecclesiae corpore monendo et 
f>ersuadendo, quasi mandendo, converte. Quicquid 
vero ex auctoritate agendum est, cum prsedicto 

10 Arelatensi episcopo agatur, ne praetermitti possit 
hoc, quod antiqua Patrum institutio invenit. Brit- 
taniarum vero omnes episcopos tuae fraternitati 
committimus, ut indocti doceantur, infirmi per- 
suasione roborentur, perversi auctoritate corri- 

15 gantur." 

§ 66. Octava interrogatio Augustini. " Si praeg- 
nans mulier debeat baptizari? aut postquam ge- 
nuerit, post quantum tempus possit ecclesiam 
intrare ? aut etiam, ne morte praeoccupetur, quod 



1 Scriptum est.~\ Deut. xxiii. 
25 ; Gratian. 6, q. 3, c. 1 ; i. 194. 

11 Brittaniarum.] Britanno- 
rum vero omnium episcoporum 
curam. Edit. Bened. 

14 Carrigantur.] The C. C. C. 
MS. and the Benedictines here 
insert the following passage, 
which is wanting in most MSS. 

Interrogatio Augustini. " Ob- 
secro, ut reliquiae S. Sixti mar- 
tyris nobis transraittantur." 

Responsio Gregorii. " Feci- 
mus quae petisti, quatenus popu- 
lus, qui in loco quondam S. Sixti 
martyris corpus dicitur venerari, 
quod tuae fraternitati nec verum 
nec veraciter sanctum videtur, 
certa sanctissimi et probatissimi 
martyris beneficia suscipiens, 
colere incerta non debeat. Mihi 
tamen videtur, quia si corpus, 



quod a populo cujusdam marty- 
ris esse creditur, nullis illis mi- 
raculis coruscat, et neque aliqui 
de antiquioribus exsistunt, qui 
se a parentibus passionis ejus 
ordinem audisse fateantur, ita 
reliquiae, quas petisti, seorsum 
condendae sunt, ut locus, in quo 
praefatum corpus jacet, modis 
omnibus obstruatur, nec permit- 
tatur populus certum deserere, 
et incertum venerari." 

It appears that Augustine had 
found in Rent a tradition re- 
garding a martyr named Sixtus, 
concerning whose sanctity he en- 
tertained some doubts, and ap- 
plied to Gregory for the relics 
of the true saint, which were 
transmitted. 

19 EHam.] Etiam baptizari, ut 
ne morte. MS. C. C. C. 



66 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 

A. D.597. genuerit, post quot dies hoc liceat sacri baptis- 
matis sacramenta percipere? aut post quantum 
temporis huic vir suus possit in carnis copulatione 
conjungi? aut, si menstrua consuetudine tenetur, 
an ecclesiam intrare ei liceat, aut sacrae communi- 5 
onis sacramenta percipere? aut vir suae conjugi 
permixtus, priusquam lavetur aqua, si ecclesiam 
possit intrare, vel etiam ad mysterium communi- 
onis sacrae accedere ? Quae omnia rudi Anglorum 
genti oportet haberi comperta." 10 

chiidbirth, § 67. Respondit Gregorius. " Hoc non ambigo 
etc *' fraternitatem tuam esse requisitam, cui jam et 

responsum reddidisse me arbitror ; sed hoc, quod 
ipse dicere et sentire potuisti, credo quia mea 
apud te volueris responsione firmari. Muliens 
etenim praegnans cur non debeat baptizari, cum 
non sit ante omnipotentis Dei oculos culpa aliqua 
fecunditas carnis? Nam cum primi parentes 
nostri in paradiso deliquissent, immortalitatem, 
quam acceperant, recto Dei judicio perdiderunt. 20 
Quia itaque isdem omnipotens Deus humanum 
genus pro culpa sua funditus exstinguere noluit, et 
immortalitatem homini pro peccato suo abstulit ; 
et tamen pro benignitate suae pietatis fecundita- 
tem ei sobolis reservavit. Quod ergo naturae 25 
humanae ex omnipotentis Dei dono servatum est, 
qua ratione poterit a sacri baptismatis gratia pro- 
hibere? In illo quippe mysterio, in quo omnis 
culpa funditus exstinguitur, valde stultum est, si 
donum gratiae contradicere posse videatur. 30 

u Cum vero enixa fuerit mulier, post quot dies 
debeat ecclesiam intrare, Testamenti Veteris prae- 



1 

8 My8ierium.~\ Miniaterium. 
MS. C. C. C. and Edit. Bened. 

31 Cumveroenixa.~\ Grat. Dist. 
5, c. 1 ; i. 4. 



33 Praceptione didiciati.] Prae- 
cepto manifestum est, quod ita 
habet. Mulier si, suscepto se- 
mine, pepererit masculum, tri- 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 



67 



ceptione didicisti, ut pro masculo diebus triginta a. d. 597. 
tribus, pro femina autem diebus sexaginta sex, 
debeat abstinere. Quod tamen sciendum est, quia 
in mysterio accipitur. Nam si hora eadem, qua 

5 genuerit, actura gratias intrat ecclesiam, nullo 
peccati pondere gravatur ; voluptas etenim carnis, 
non dolor, in culpa est. In carnis autem commix- 
tione yoluptas est, nam in prolis prolatione gemi- 
tus. Unde et ipsi primae matri omnium dicitur, 

10 ' In doloribus paries ;' si itaque enixam mulierem 
prohibemus ecclesiam intrare, ipsam ei poenam 
suam in culpam deputamus. Baptizare autem vel 
enixam mulierem, vel hoc quod genuerit, si mortis 
periculo urgetur, vel ipsam hora eadem qua gignit, 

15 vel hoc quod gignitur, eadem qua natum est, nullo 
modo prohibetur; quia sancti mysterii gratia, 
sicut viventibus atque discernentibus, cum magna 
discretione providenda est, ita his, quibus mors 
imminet, sine ulla dilatione proferenda; ne dum 

20 adhuc tempus ad prsebendum redemtionis myste- 
rium quaeritur, interveniente paululum mora, in* 
veniri non valeat, qui redimatur. 

§ 68. " Ad ejus vero concubitum vir suus accedere 
non debet quoadusque, qui gignitur, ablactatur. 

25 Prava autem in conjugatorum moribus consuetudo 
surrexit, ut mulieres filios, quos gignunt, nutrire 
contemnant, eosque aliis mulieribus ad nutriendum 
tradant, quod, videlicit, ex sola causa incontinentise 
videtur inventum, quia, dum se continere nolunt, 



ginta tribus diebus manebit in 
sanguine purificationis suae ; 
omne sanctum non tanget, nec 
ingredietur in sanctuarium, do- 
nec impleantur dies purificationis 
suae. Sin autem feminam pepe- 
rerit, sexaginta sex diebus mane- 
bitin sanguine purificationis suae. 
MS. C. C. C. Cf. Levit. xii. 2. 



9 Dicitur.'] Gen. iii. 16. 

13 Genuerit, «.] Genuerit sine 
mora, si. Edit. Bened. 

14 Ipsam hora.] Ipsa hora. 
Edit. Bened., and MS. Cott. 
Claud. D, ix, f. 119. 

91 Mora.] Morte.EditBened. 
34 Quoadusque."] Quoadusque 
proles. MS. C. C. C. 

f2 



68 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 

A. D. 597. despiciunt lactare quos gignunt. Hae itaque, quae 
filios suos ex prava consuetudine aliis ad nutri- 
endum tradunt, nisi purgationis tempus transierit, 
viris suis non debent admisceri ; quippe qui et 
sine partus causa, cum in suetis menstruis deti- 5 
nentur, viris suis misceri prohibentur, ita ut morte 
Lex sacra feriat si quis vir ad menstruatam muli- 
erem accedat. Quae tamen mulier, dum consuetu- 
dinem menstmam patitur, prohiberi ecclesiam 
intrare non debet, quia ei naturae superfluitas in 10 
culpam non valet reputari; et per hoc, quod 
invita patitur, justum non est ut ingressu ecclesiae 
privetur. Novimus namque quod mulier, quae 
fluxum patiebatur sanguinis, post tergum Domini 
humiliter veniens vestimenti ejus fimbriam tetigit, 15 
atque ab ea statim sua infirmitas recessit Si ergo 
in fluxu sanguinis posita laudabiliter potuit Do- 
mini vestimentum tangere, cur, quae menstruam 
sanguinis patitur, ei non liceat Domini ecclesiam 
intrare ? Sed dicis, Illam infirmitas compulit ; has 20 
vero, de quibus loquimur, consuetudo constringit. 
Perpende autem, frater carissime, quia omne, 
quod in hac mortali carne patimur ex infirmitate 
naturae, est digno Dei judicio post culpam ordi- 
natum; esurire namque, sitire, aestuare, algere, 25 
lassescere, ex infirmitate naturae est, et quid est 
aliud contra famem alimenta, contra sitim potum, 
contra aestum auras, contra frigus vestem, contra 
lassitudinem requiem, quaerere, nisi medicamentum 
quidem contra aegritudines explorare? Feminae 30 
itaque et menstruus sui sanguinis fluxus aegritudo 
est. Si igitur bene praesumsit, quae vestimentum 
Domini in languore posita tetigit, quod uni per- 
sonae infirmanti conceditur, cur non concedatur 



7 Lex sacra.] Levit. xv. l3 MtUier, qua.] Luc. viii. 43. 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 60 

cunctis mulieribus, quae naturae suae vitio infirm- A. D. 697. 
antur? 

" Sanctce autem communionis mysterium in eis- 
dem diebus percipere non debet prohiberi. Si 
5 autem ex veneratione magna percipere non prae- 
sumit, laudanda est ; sed si perceperit, non judi- 
canda. Bonarum quippe mentium est, et ibi aliquo 
modo culpas suas agnoscere, ubi culpa non est; 
quia saepe sine culpa agitur quod venit ex culpa ; 

10 unde etiam cum esurimus sine culpa comedimus, 
quibus ex culpa primi hominis factum est ut 
esuriamus. Menstrua enim consuetudo mulieribus 
non aliqua culpa est, videlicet, quae naturaliter 
accedit. Sed tamen quod natura ipsa ita vitiata 

15 est, ut etiam sine voluntatis studio videatur esse 
polluta, ex culpa venit vitium, in quo se ipsa, 
qualis per judicium facta sit, humana natura cog- 
noscat ; et homo, qui culpam sponte perpetravit, 
reatum culpae portet invitus. Atque ideo feminae 

20 cum semetipsis considerent, et si in menstrua con- 
suetudine ad sacramentum Dominici corporis et 
sanguinis accedere non praesumant, de sua recta 
consideratione laudandae sunt ; dum vero percipi- 
endo ex religiosae vitae consuetudine, ejusdem 

25 mysterii amore rapiuntur, reprimendae, sicut prae- 
diximus, non sunt. Sicut enim in Testamento 
Veteri exteriora opera observantur, ita in Testa- 
mento Novo, non tam quod exterius agitur, quam 
id quod interius cogitatur, sollicita intentione 

30 attenditur, ut subtili sententia puniatur. Nam 
cum multa Lex velut immunda manducare prohi- 
beat, in Evangelio tamen Dominus dicit, ' Non 
quod intrat in os coinquinat hominem, sed quae 
exeunt de ore, illa sunt quae coinquinant homi- 



32 



In Evangelio.] Matth. xv. 11. 



70 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. i. 



A. D. 597. nem ;* atque paulo post subjecit exponens, ' Ex 
corde exeunt cogitationes malae.' Ubi ubertim 
indicatum est, quia illud ab omnipotente Deo 
pollutum esse in opere ostenditur, quod ex pol- 
lutae cogitationis radice generatur. Unde Paulus 5 
quoque apostolus dicit, ' Omnia munda mundis, 
coinquinatis autem et iniidelibus nihil est mun- 
dum;' atque mox ejusdem causam coinquina- 
tionis annuncians subjungit, ' Coinquinata sunt 
enim et mens eorum et conscientia/ Si ergo ei 10 
cibus immundus non est, cui mens immunda non 
fuerit, cur, quod munda mente mulier ex natura 
patitur ei in immunditiam reputetur? 

§ 69. " Vir autem cum propria conjuge dormiens, 
nisi lotus aqua, intrare ecclesiam non debet ; sed is 
neque lotus intrare statim debet. Lex autem 
veteri populo praecepit, ut mixtus vir mulieri et 
lavari aqua debeat, et ante solis occasum eccle- 
siam non intrare ; quod tamen intellegi spiritaliter 
potest. Quia mulieri vir miscetur, quando illicitae 20 
concupiscentiae animus in cogitatione per delecta- 
tionem conjungitur; quia, nisi prius ignis concu- 
piscentiae a mente deferveat, dignum se congrega- 
tioni fratrum aestimare non debet, qui se gravari 
per nequitiam pravae voluntatis videt. Quamvis 26 
de hac re diversae hominum nationes diversa sen- 
tiant, atque alia custodire videantur, Romanorum 
tamen semper ab antiquioribus usus fuit, post 
admixtionem propriae conjugis, et lavacri purifica- 
tionem quaerere, et ab ingressu ecclesiae paululum 30 
reverenter abstinere. Nec haec dicentes culpam 
deputamus esse conjugium, sed quia ipsa licita 



1 Paulo po8t.~\ Matth. xv. 19. 
6 Paulus.] Tit. i. 15. 
14 Vir autem cutn.] Grat. de 
poenit. Dist. 7, q. 4, c. 7 ; i. 426. 



96 Nationes.'] Rationes. MS. 

Kjm V». V^, 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 



71 



admixtio conjugis sine voluntate carnis fieri non A.D.697. 
potest, a sacri loci ingressu abstinendum est, quia 
voluntas ipsa esse sine culpa nullatenus potest. 
Non enim de adulterio, sive fornicatione, sed de 

5 legitimo conjugio natus fuerat, qui dicebat, ' Ecce 
enim in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis 
concepit me mater mea.' Qui enim in iniquitati- 
bus conceptum se noverat, a delicto se natum 
gemebat; quia portat in ramo bumorem vitii, 

ioquem traxit ex radice. In quibus tamen verbis 
non admixtionem conjugum iniquitatem nominat, 
sed ipsam, videlicet, voluptatem admixtionis. Sunt 
etenim multa, quae licita probantur esse ac legi- 
tima, et tamen in eorum actu aliquatenus foeda- 

15 mur ; sicut saepe irascendo culpas insequimur, et 
tranquillitatem in nobis animi perturbamus ; et 
cum rectum sit quod agitur, non est tamen appro- 
babile quod in eo animus perturbatur. Contra 
vitia quippe delinquentium iratus fuerat, qui dice- 

20 bat, ' Turbatus est prae ira oculus meus ;' quia 
enim non valet nisi tranquilla mens in contempla- 
tionis se lucem suspendere, in ira suum oculum 
turbatum dolebat; quia, dum male acta deorsum 
insequitur, confundi atque turbari a summorum 

25 contemplatione cogebatur. Et laudabilis ergo est 
ira contra vitium, et tamen molesta, qua turbatum 
se aliquem reatum incurrisse aestimabat. Oportet 
itaque legitimam carnis copulam, ut causa prolis 
sit, non voluptatis ; et carnis commixtio creando- 

30 rum liberorum sit gratia, non satisfactio vitiorum. 
Si quis vero sua conjuge, non cupidine voluptatis 
raptus, sed solummodo creandorum liberorum gra- 
tia, utitur, iste profecto sive de ingressu ecclesiae, 



5 Qui dicebat.] Psal. 1. 6. 

6 PeccatU concepit.] Delictis 
peperit. MS. C. C. C. 



9 Portat.] Portat arbor. MS. 
C. C. C. and Edit. Bened. 
19 Qui dicebat.] Psal. vi. 7. 



72 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 

A.D.597. seu de sumendo Domiuici corporis sanguinisque 
mysterio, suo est judicio relinquendus ; quia a 
nobis prohiberi non debet accipere, qui in igne 
positus nescit ardere. Cum vero non amor ortandi 
sobolis, sed voluntas dominatur in opere commix- 5 
tionis, habent conjuges etiam de sua commixtione 
quod defleant. Hoc enim eis concedit sancta 
praedicatio ; et tamen de ipsa concessione metu 
animum concutit. Nam cum Paulus apostolus 
diceret, ' Qui se continere non potest, habeatio 
uxorem suam/ statim subjungere curavit, ' Hoc 
autem dico secundum indulgentiam, non secun- 
dum imperium.' Non enim indulgetur quod licet, 
quiajustum est ; quod igitur indulgere dixit, cul- 
pam esse demonstravit. 15 

" Vigilanti vero mente pensandum est, quod in 
Sina monte Dominus ad populum locuturus 
prius eumdem populum abstinere a mulieribus 
praecepit Et si illuc, ubi Dominus per creaturam 
subditam hominibus loquebatur, tanta provisione20 
est munditia corporis requisita, ut qui verba Dei 
perciperent mulieribus mixti non essent; quanto 
magis mulieres, quse corpus Domini omnipotentis 
accipiunt, custodire in se munditiam carnis debent, 
ne ipsa inaestimabilis mysterii magnitudine gra-25 
ventur? Hinc etiam ad David de pueris suis per 
sacerdotem dicitur, ut si a mulieribus mundi essent 
panes propositionis acciperent, quos omnino non 
acciperent, nisi prius mundos eos David a mulieri- 
bus fateretur. Tunc autem vir, qui post admix- 30 
tionem conjugis lotus aqua fuerit, etiam sacrae 
communionis mysterium valet accipere, cum ei 
juxta praefinitam sententiam etiam ecclesiam licu- 
erit intrare." 



9 Paulus.] 1 Cor. vii. 9, 6. 
23 Magis mulieres, qua.] Magis qui. Edit. Bened. 



CAP. XXVII.] GENTIS ANGLORUM. 



73 



§ 70. Nona interrogatio Augustini. " Si post illu- A. D. 597, 
sionem, quse per somnium solet accidere, vel corpus 
Domini quilibet accipere valeat ; vel, si sacerdos 
sit, sacra mysteria celebrare ?" 

5 Respondit Gregorius. " Hunc quidem Testamen- 
tum Veteris Legis, sicut in superiori capitulo jam 
diximus, pollutum dicit, et nisi lotum aqua usque 
ad vesperam intrare ecclesiam non concedit. Quod 
tamen aliter populus spiritalis intellegens sub 

10 eodem intellectu accipiet, quo praefati sumus ; quia 
quasi per somnium illuditur, qui tentatus immun- 
ditia veris imagihibus in cogitatione inquinatur, 
sed lavandus est aqua, ut culpas cogitationis 
lacrimis abluat; et nisi prius ignis tentationis 

15 recesserit, reum se quasi usque ad vesp'erum cog- 
noscat. Sed est in eadem illusione valde neces- 
saria discretio, quae subtiliter pensari debet ex 
qua re accidat menti dormientis; aliquando enim 
ex crapula, aliquando ex naturae superfluitate et 

20 infirmitate, aliquando ex cogitatione, contingit ita. 
Et quidem cum ex naturse superfluitate vel in- 
firmitate evenerit, omnimodo haec illusio non est 
timenda ; quia hanc animum nescientem pertulisse 
magis dolendum est, quam fecisse. Cum vero 

25 ultra modum appetitus gulae in sumendis alimentis 
rapitur, atque idcirco humorum receptacula gra- 
vantur, habet exinde animus aliquem reatum, non 
tamen usque ad prohibitionem percipiendi sancti 
mysterii, vel missarum sollemnia celebrandi ; cum 

30 fortasse aut festus dies exigit, aut exhiberi myste- 
rium, (pro eo quod sacerdos alius in loco deest,) 
ipsa necessitas compellit. Nam si adsunt alii, 
qui implere ministerium valeant, illusio per crapu- 



4 Celebrare.] Celebrare potest. 
MS. C. C. C. 

5 Testamentum.] Grat. Dist. 
6, c. 1 ; i. 4. 



33 Ministerium.] Mysterium. 
Edit. Bened. 

33 Per crapulam.] Procrapula. 
MS. More. 



74 HISTORIA EGCLBSIASTICA [UB. I. 

A. D. 507. lam facta a perceptione sacri mysterii prohibere 
non debet; sed ab immolatione sacri mysterii 
abstinere, ut arbitror, humiliter debet: si tamen 
dormientis mentem turpi imaginatione non con- 
cusserit. Nam sunt quibus ita plerumque illusio 5 
nascitur, ut eorum animus, etiam in somno cor- 
poris positus, turpibus imaginationibus non foede- 
tur. Qua in re unum ibi ostenditur ipsa mens 
rea, non tamen vel suo judicio libera, cum se, etsi 
dormienti corpore, nibil meminit vidisse, tamen in 10 
vigiliis corporis meminit in ingluviem cecidisse. 
Sin vero ex turpi cogitatione vigilantis oritur 
illusio dormientis, patet animo reatus suus ; videt 
enim a qua radice inquinatio illa processerit, quia, 
quod cogitavit sciens, hoc pertulit nesciens. Sed 15 
pensandum est, ipsa cogitatio utrum suggestione, 
an delectatione, vel, quod majus est, peccati con- 
sensu, acciderit. Tribus enim modis impletur omne 
peccatum, videlicet, suggestione, delectatione, con- 
sensu. Suggestio quippe fit per diabolum, delec- 20 
tatio per carnem, consensus per spiritum ; quia et 
primam culpam serpens suggessit, Eva, velut caro, 
delectata est, Adam vero, velut spiritus, consensit; 
et necessaria est magna discretio, ut inter sugges- 
tionem atque delect&tionem, inter delectationem 25 
et consensum, judex sui animus praesideat. Cum 
enim malignus spiritus peccatum suggerit in mente, 
si nulla peccati delectatio sequatur, peccatum om- 
nimodo perpetratum non est; cum vero delectari 
caro coeperit, tunc peccatum incipit nasci ; si autem 30 
etiam ex deliberatione consentit, tunc peccatum 
cognoscitur perfici. In suggestione igitur peccati 
initium est, in delectatione fit nutrimentum, in 
consensu perfectio. Et saepe contingit ut hoc, 



38 Peccati.] Peccati si mens [semen ?] est, in delectatione. MS. 

v/. V». Ks* 



CAP. XXVII.] GENTIS AN6LORUM. 



75 



quod malignus spiritus seminat in cogitatione, caro A. d. 69T. 

in delectationem trahat; nec tamen anima eidem 

delectationi consentiat. Et cum caro delectare 

sine animo nequeat, ipse tamen animus carnis 

5 voluptatibus reluctans in delectatione carnali ali- 

quo modo ligatur invitus, ut ei ex ratione contra- 

dicat, ne consentiat; et tamen delectatione ligatus 

sit, sed ligatum se veb^menter ingemiscat. Unde 

et ille coelestis exercitus praecipuus miles gemehat 

10 dicens, ' Video aliam legem in membris meis 

repugnantem legi mentis meae, et captivum me 

ducentem in lege peccati, quae est in membris 

meis.' Si autem captivus erat minime pugnabat, 

sed et pugnabat; quapropter et captivus erat, et 

15 pugnabat igitur legi mentis, cui lex, quae in mem- 

bris est, repugnabat. Si autem pugnabat, captivus 

non erat. Ecce itaque homo est, ut ita dixerim, 

captivus et liber; liber ex justitia quam diligit, 

captivus ex delectatione quam portat invitus." 



20 CAPUT XXVIII. 

Ut papa Gregorius epistolam Arelatensi episcopo, pro adju- 
vando in opere Dei Augustino, miserit. 

§71. Hucusque responsiones beati papse Gre- a. d. eoi. 
gorii ad consulta reverentissimi antistitis Augus- ipfcu?to 
25 tini. Epistolam vero, quam se Arelatensi episcopo v rBI, " ,8 ■ 
fecisse commemorat, ad Virgilium Etherii succes- 
sorem dederat ; cujus haec forma est. 



10 Dicens.] Rom. vii. 23. 

14 Et pugnabat.] Etpugnabat, 
igitur legi mentis cui lex. C. 
C. C. 

*>'caput XXVIII.] This 
ckapter is omitted in the Saxon 



version, which, in the following 
chapters, gives only an abstract 
of Gregory'8 letters. 

95 Epistolam.] Lib. xi. Ep. 68, 
Opp. ii. 1170. 

96 Commemorat.] See § 65. 



76 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 

A. D.eoi. " Reverentissimo et sanctissimo fratri Virgilio 
coepiscopo, Gregorius servus servorum Dei. 

" Quantus sit affectus venientibus sponte fratri- 
bus impendendus, ex eo quod plerumque solent 
caritatis causa invitari, cognoscitur. Et ideo, si 5 
communem fratrem Augustinum episcopum ad vos 
venire contigerit,. ita illum dilectio vestra, sicut 
decet, affectuose dulciterqpe suscipiat, ut et ipsum 
consolationis suae bono refoveat, et alios, qualiter 
fraterna caritas colenda sit, doceat. Et quoniam 10 
saepius evenit ut hi, qui longe sunt positi, prius ab 
aliis, quae sunt emendanda, cognoscant; si quas 
fortasse fraternitati vestrae sacerdotum vel aliorum 
culpas intulerit, una cum eo residentes subtili 
cuncta investigatione perquirite, et ita vos in ea, 15 
quae Deum offendunt et ad iracundiam provocant, 
districtos ac solicitos exhibete, ut ad aliorum 
emendationem et vindicta culpabilem feriat, et 
innocentem falsa opinio non affligat. Deus te 
incolumem custodiat, reverentissime frater. 20 

" Data die decima kalendarum Juliarum, impe- 
rante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo 
Augusto anno decimo nono, post consulatum ejus- 
dem domini nostri anno decimo octavo, indictione 
quarta [22 Jun. 601]." 25 



CAPUT XXIX. 

Ut idem Augustino pallium, et epistolam, et plures verbi 

ministros, mtserit. 

Grcgorye § 72. PrjETERBA idem papa Gregorius Augus- 

Au^uaVne. tino episcopo, quia suggesserat ei multam quidem 30 

ibi esse messem, sed operarios paucos, misit cum 

praefatis legatariis suis plures cooperatores ac verbi 

ministros, in quibus primi et praecipui erant Mel- 



CAP. XXIX.] GENTIS ANGLORDM. 



77 



litus, Justus, Paulinus, Rufinianus ; et per eos A. D. 601 
generaliter universa, quae ad cultum erant ac minis- 
terium ecclesiae necessaria, vasa, videlicet, sacra et 
vestimenta altarium, ornamenta quoque ecclesia- 

5 rum, et sacerdotalia vel clericalia indumenta, sanc- 
torum etiam apostolorum ac martyrum reliquias, 
nec non et codices plurimos. Afisit etiam literas, 
in quibus significat se ei pallium direxisse, simul 
et insinuat qualiter episcopos in Brittania consti- 

10 tuere debuisset, quarum literarum iste est textus. 

§ 73. " Reverentissimo et sanctissimo fratri 
Augustino coepiscopo, Gregorius servus servorum 
Dei. 

*' Cum certum sit pro omnipotente Deo laboran- 

15 tibus ineffabilia aeterni regni praemia reservari, 
nobis tamen eis necesse est honorum beneficia 
tribuere, ut in spiritalis operis studio ex remune- 
ratione valeant multiplicius insudare. Et quia 
nova Anglorum ecclesia ad omnipotentis Dei gra- 

20tiam, eodem Domino largiente et te laborante, 
perducta est, usum tibi pallii in ea ad sola missa- 
rum sollemnia agenda concedimus ; ita ut per loca 
singula duodecim episcopos ordines, qui tuae sub- 
jaceant ditioni, quatenus Lundoniensis civitatis 

25episcopus semper in posterum a synodo propria 
debeat consecrari, atque honoris pallium ab hac 
sancta et apostolica, cui, Deo auctore, deservio, 



3 Necessaria.] A chronicle 
formerly belonging to St. Aus- 
tin's, Canterbury, (an extract 
from which inay be seen in 
Smith's Appendix, n. vii.) gives 
some account of certain books, 
vestments, vases, and relics, 
which are said to have been the 
same as those sent over by Gre- 
gory. 

7 Codices.] Some of these 



volumes are said to have been 
in existence as late as the reign 
of James the First, but the evi- 
dence is by no means satisfactory . 
Wanley believed that two copies 
of the Gospels sent by Gregory 
are yet in existence, one in the 
Bodleian Library, and the other 
in that of C. C. C. Cambridge. 

10 Literarum.~\ Epp. xi. 65 ; 
Opp. ii. 1163. 



78 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. d. 601. sede percipiat. Ad Eburacam vero civitatem te 
volumus episcopum mitterc, quem ipse judicaveris 
ordinare, ita dumtaxat ut, si eadem civitas cum 
finitimis locis verbum Dei receperit, ipse quoque 
duodecim episcopos ordinet, et metropolitani honore 5 
perfruatur; quia ei quoque, si vita comes fuerit, 
pallium tribuere, Domino favente, disponimus, 
quem tamen tuae fraternitatis volumus dispositioni 
subjacere; post obitum vero tuum ita episcopis, 
quos ordinaverit, praesit, ut Lundoniensis episcopi 10 
nullo modo ditioni subjaceat. Sit vero inter Lun- 
doniae et Eburacae civitatis episcopos in posterum 
honoris ista distinctio, ut ipse prior habeatur, qui 
prius fuerit ordinatus ; communi autem consilio et 
concordi actione quaeque sunt pro Christi zelo 15 
agenda disponant unanimiter, recte sentiant, et ea, 
quae senserint, non sibimet discrepando perficiant. 

" Tua vero fraternitas non solum eos episcopos, 
quos ordinaverit, neque hos tantummodo, qui per 
Eburacae episcopum fuerint ordinati, sed etiam20 
omnes Brittaniae sacerdotes habeat, Deo Domino 
nostro Jesu Christo auctore, subjectos ; quatenus 
ex lingua et vita tuae sanctitatis et recte credendi 
et bene vivendi formam percipiant, atque ofiicium 
suum fide ac moribus exsequentes ad coelestia, 25 
cum Dominus voluerit, regna pertingant. Deus te 
incolumem custodiat, reverentissime frater. 

" Data die decima kalendarum Juliarum, impe- 
rante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo 
Augusto anno decimo nono, post consulatum ejus- so 
dem domini anno decimo octavo, indictione quarta 
[22 Jun. 601] " 



38 Data.] Inoneof the Vatican 
MSS. used by the Benedictines, 



this letter is dated thus, * Data 
die kalendarum Juliarum/ 



CAP. XXX.] GENTIS ANGLORUM. 



79 



CAPUT XXX. 

Exemplar epistola, quam Mellito abbati Brittaniam pergenti 

misit. 

§74. Abeuntibus autem praefatis legatariis, A. D. eoi. 
5 misit post eos beatus pater Gregorius literas me- ffSfi!?'* 
moratu dignas, in quibus aperte, quam studiose t0 Melhu,s * 
erga salvationem nostrae gentis invigilaverit, osten- 
dit, ita scribens. 

" Dilectissimo filio Mellito abbati, Gregorius 

10 servus servorum Dei. 

" Post discessum congregationis nostrse, quae 
tecum est, valde sumus suspensi redditi, quia 
nihil de prosperitate vestri itineris audisse nos 
contigit. Cum ergo Deus omnipotens vos ad reve- 

15 rentissimum virum fratrem nostrum Augustinum 
episcopum perduxerit, dicite ei quid diu mecum 
de causa Anglorum cogitans tractavi, videlicet, 
quia fana idolorum destrui in eadem gente minime 
debeant ; sed ipsa, quse in eis sunt, idola destru- 

20 antur, aqua benedicta fiat, in eisdem fanis asper- 
gatur, altaria construantur, reliquiae ponantur. 
Quia, si fana eadem bene constructa sunt, necesse 
est ut a cultu dsemonum in obsequium veri Dei 
debeant commutari ; ut dum gens ipsa eadem fana 



3 Exemplar epistoke.] Epp. xi. 
76 ; Opp. ii. 1176. It is there 
addressed, ' Gregorius, Mellito 
abbati in Francia/ 

5 LUeras.~\ Gregory had ad- 
dressed letters to Ethelbert (see 
§ 76), advising him to destroy 
the temples of idols, but upon 
more matore reflection he be- 
came sensible of the prejudices 
wbich might result from such a 
proceeding, and despatched Mel- 



litus, recommending more con- 
ciliatory measures. This epistle 
is, therefore, obviously misplaced 
by Beda. 

9 Mellito abbati.] It is uncer- 
tain from what ecclesiastical 
establishment Mellitus derived 
his title of abbot. He was con- 
secrated bishop of London in 
604, and having succeeded Lau- 
rence in the archbishopric of 
Canterbury, died April 24, 624. 



80 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. d. 601. sua non videt destrui, de corde errorem deponat, 
et Deum verum cognoscens ac adorans ad loca, 
quae consuevit, familiarius concurrat. Et quia 
boves solent in sacrificio daemonum multos occi- 
dere, debet eis etiam hac de re aliqua sollemnitas 5 
immutari ; ut die dedicationis, vel natalitii sancto- 
rum martyrum, quorum illic reliquiae ponuntur, 
tabernacula sibi circa easdem ecclesias, quae ex 
fanis commutatae sunt, de ramis arborum faciant, 
et religiosis conviviis sollemnitatem celebrent, nec 10 
diabolo jam animalia immolent, sed ad laudem 
Dei in esu suo animalia occidant, et donatori 
omnium de satietate sua gratias referant ; ut dum 
eis aliqua exterius gaudia reservantur, ad inte- 
riora gaudia consentire facilius valeant. Nami5 
duris mentibus simul omnia abscidere impossibile 
esse non dubium est, quia et is, qui summum 
locum ascendere nititur, gradibus vel passibus, 
non autem saltibus, elevatur. Sic Israelitico 
populo in ^Egypto Dominus se quidem innotuit ; 20 
sed tamen eis sacrificiorum usus, quae diabolo 
solebat exhibere, in cultu proprio reservavit, ut 
eis in suo sacrificio animalia immolare praeci- 
peret; quatenus cor mutantes aliud de sacrificio 
amitterent, aliud retinerent, ut etsi ipsa essent25 
animalia, quae offerre consueverant, vero tamen 
Deo haec et non idolis immolantes, jam sacrificia 
ipsa non essent. Haec igitur dilectionem tuam 
praedicto fratri necesse est dicere, ut ipse in prae- 
senti illic positus perpendat qualiter omnia debeat 30 
dispensare. Deus te incolumem custodiat, dilec- 
tissime fili. 
" Data die decima quinta kalendarum Juliarum, 



18 Gradibus.] Necesse est ut 
gradibus. Edit. Bened. 

33 Decima quinta kalendarum.] 



It will be observed that this 
epistle, although evidently the 
latest in the series given by 



CAP. Xfcx.] GKNTIS ANGLORUM. 



81 



imperante domino nostro MauricioTiberio piissimo A. D. eoi. 
Augusto anno decimS nono, post consulatum ejus- 
dem domini anno decimo octavo, indictione quarta 
[17 Jun. 601]." 



s CAPUT XXXI. 

Ut Augustinum per litteras, ne de virtutibus suis aloriaretur, 

hortalus sit. 

§ 75. Quo in tempore misit etiam Augustino epis- Gregory*s 
tolam super miraculis, quae per eum facta esse Augu«ioe. 
10 cognoverat, in qua eum, ne per illorum copiam 
periculum elationis incurreret, his verbis hortatur. 

" Scio, frater carissime, quia omnipotens Deus 
per dilectionem tuam in gentem, quam eligi voluit, 
magna miracula ostendit, unde necesse est ut de 

15 eodem dono coelesti et timendo gaudeas, et gauden- 
do pertimescas. Gaudeas, videlicet, quia Anglorum 
animse per exteriora miracula ad interiorem gra- 
tiam pertrahuntur; pertimescas vero, ne inter signa 
quse fiunt, infirmus animus in sui praesumtione se 

20 elevet, et unde foras in honorem tollitur, inde per 
inanem gloriam intus cadat. Meminisse etenim 
debemus quia discipuli cum gaudio a praedicatione 
redeuntes, dum coelesti magistro dicerent, 'Domine, 
in nomine tuo etiam daemonia nobis subjecta sunt/ 

25 protinus audierunt, ' Nolite gaudere super hoc, sed 



Beda, is here dated five days 
earlier than the others ; whether 
this arises from Beda's error, or 
from an unusual mode of cal- 
culating the calends, by which 
the previous letters would be 
ascribed to June 15, this to June 
28, as Mabillon (Annal. Bened. 
x. 2) conjectnres, is uncertain. 
Some of the MSS. used by the 



Benedictine Editors read 12 
kal. Julii, which cannot be cor- 
rect. 

8 Epistolam.] Epp. xi. 28; 
Opp. ii. 1109. Beda here gives 
only an extract from this epis- 
tle, the remainder will be found 
in the Appendix. 

23 Domine.'] Luc. x. 17. 

85 Nolite.] Luc. x. 20. 



82 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 

A. D. 601. potius gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in 
coelo.' In privata enim et tGmporali laetitia men- 
tem posuerant, qui de miraculis gaudebant; sed 
de privata ad communem, de temporali ad aeter- 
nam Isetitiam revocantur, quibus dicitur, ' In hoc 5 
gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in coelo.' 
Non enim omnes electi miracula faciunt, sed tamen 
eorum nomina omnium in ccelo tenentur adscripta. 
Veritatis etenim discipulis esse gaudium non debet, 
nisi de eo bono, quod commune cum omnibus ha- 10 
bent, et in quo fidem laetitiae non habent. 

" Restat itaque, frater carissime, ut inter ea, quae, 
operante Domino, exterius facis, semper te interius 
subtiliter judices, ac subtiliter intelligas, et tcmet- 
ipsum quis sis, et quanta sit in eadem gente gratia, 15 
pro cujus conversione etiam faciendorum signorum 
dona percepisti. Et si quando te Creatori nostro 
seu per linguam, sive per opera, reminisceris deli- 
quisse, semper haec ad memoriam revoces, ut sur- 
gentem cordis gloriam memoria reatus premat. Et 20 
quidquid de faciendis signis acceperis vel accepisti, 
haec non tibi, sed illis, deputes donata, pro quorum 
tibi salute collata sunt." 



CAPUT XXXII. 
Ut Mdilbercto regi literas et dona miserit. 25 

Gresory'8 § 76. Misit idem beatus papa Gregorius eodem 
Eheibert. tempore etiam regi ^Edilbercto epistolam, simul 
et dona in diversis speciebus perplura; tempora- 
libus quoque honoribus regem glorificare satagens, 
cui gloriae coelestis suo labore et industria notitiam 30 
provenisse gaudebat. Exemplar autem praefatae 
epistolae hoc est. 

M Ejristote.] Epp. xi. 6G; Opp. ii. 1164. 



CAP. XXXII.] GENTIS ANGLORUM. 83 

" Domino gloriosissimo atque praecellentissimo A. D. eot. 
filio JEdilbercto regi Anglorum, Gregorius epis- 
copus. 
u Propter hoc omnipotens Deus bonus quosque 

5 ad populorum regimina perducit, ut per eos omni- 
bus, quibus praelati fuerint, dona suae pietatis 
impendat. Quod in Anglorum gente factum cog- 
novimus, cui vestra gloria idcirco est praeposita, 
ut per bona, quae vobis concessa sunt, etiam sub- 

lojectae vobis genti superna beneficia praestarentur. 
Et ideo, gloriose fili, eam quam accepisti divinitus 
gratiam solicita mente custodi, Christianam fidem 
in populis tibi subditis extendere festina, zelum 
rectitudinis tuae in eorum conversione multiplica, 

15 idolorum cultus insequere, fanorum aedificia everte; 
subditorum mores ex magna vitae munditia, exhor- 
tando, terrendo, blandiendo, corrigendo, et boni 
operis exempla monstrando, aedifica ; ut illum re- 
tributorem invenias in coelo, cujus nomen atque 

20 cognitionem dilataveris in terra. Ipse enim vestrae 
quoque gloriae nomen etiam posteris gloriosius 
reddet, cujus vos honorem quaeritis et servatis in 
gentibus. 

§ 77. " Sic etenim Constantinus quondam piissi- 

25 mus imperator, Romanam rempublicam a perversis 
idolorum cultibus revocans, omnipotenti Deo Do- 
mino nostro Jesu Christo secum subdidit, seque 
cum subjectis populis tota ad eum mente convertit. 
Unde factum est, ut antiquorum principum nomen 

so suis vir ille laudibus vinceret, et tanto in opinione 
praecessores suos, quanto et in bono opere, super- 
aret. Et nunc itaque vestra gloria cognitionem 
unius Dei, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, 
regibus ac populis sibimet subjectis festinet infun- 

35 dere, ut et antiquos gentis suae reges laudibus ac 

meritis transeat, et quanto in subjectis suis etiam 

aliena peccata deterserit, tanto etiam de peccatis 

g2 



84 HISTORIA ECCLESIASTICA [lIB. I. 

A. D. 601. propriis ante omnipotentis Dei terribile examen 
securior fiat 

" Reverentissimus frater noster Augustinus epi- 
scopus, in monasterii regula edoctus, sacrae Scrip- 
turae scientia repletus, bonis, auctore Deo, operibus s 
praeditus, quaeque vos admonet, audite, devote 
peragite, studiose in memoria reservate; quia, si 
vos eum in eo, quod pro omnipotente Domino 
loquitur, auditis, isdem omnipotens Deus hunc pro 
vobis exorantem celerius exaudiet. Si enim, quod 10 
absit, verba ejus postponitis, quando eum omnipo- 
tens Deus poterit audire pro vobis, quem vos 
negligitis audire pro Deo? Tota igitur mente cum 
eo vos in fervore fidei stringite, atque adnisum 
illius virtute, quam vobis Divinitas tribuit, adju- 15 
vate, ut regni sui vos ipse faciat esse participes, 
cujus vos fidem in regno vestro recipi faciatis et 
custodiri. 

§ 78. " Praeterea scire vestram gloriam volumus, 
quia, sicut in Scriptura sacra ex verbis Domini20 
omnipotentis agnoscimus, praesentis mundi jam 
terminus juxta est, et sanctorum regnum venturum 
est, quod nullo unquam poterit fine terminari. 
Appropinquante autem eodem mundi termino, 
multa imminent, quae antea non fuerunt ; videlicet, 25 
immutationes aeris terroresque de ccelo, et contra 
ordinationem temporum tempestates, bella, fames, 
pestilentiae, terrae motus per loca ; quae tamen non 
omnia nostris diebus ventura sunt, sed post nostros 
dies omnia subsequentur. Vos itaque, si qua ex 30 
his evenire in terra vestra cognoscitis, nullo modo 
vestrum animum perturbetis; quia idcirco haec 
signa de fine seculi praemittuntur, ut de animabus 
nostris debeamus esse soliciti, de mortis hora 
suspecti, et venturo judici in bonis actibus inve- 35 
niamur esse praeparati. Haec nunc, gloriose fili, 
paucis locutus sum, ut cum Christiana fides in 



CAP. XXXII.] GENTIS ANGLORUM. 



85 



regno vestro excreverit, nostra quoque apud vos A. D. 601. 
locutio latior excrescat, et tanto plus loqui libeat, 
quanto se in mente nostra gaudia de gentis vestroe 
perfecta conversione multiplicant. 

5 " Parva autem exenia transmisi, quae vobis 
parva non erunt, cum a vobis ex beati Petri apos- 
toli fuerint benedictione suscepta. Omnipotens 
itaque Deus in vobis gratiam suam, quam ccepit, 
perficiat, atque vitam vestram et bic per multorum 

10 annorum curricula extendat, et post longa tempora 

in coelestis vos patrise congregatione recipiat. In- 

columem excellentiam vestram gratia superna 

custodiat, domine fili. 

" Data die decima kalendarum Juliarum, impe- 

lsrante domino nostro Mauricio Tiberio piissimo 
Augusto anno decimo nono, post consulatum ejus- 
dem anno decimo octavo, indictione quarta [23 
Jun. 601]." 



CAPUT XXXIII. 

20 Ut Augustinus ecclesiam Salvatoris instauraverit, et monas- 
terium beati Petri apostoli fecerit; et de primo ejus 
abbate Petro. 

§ 79. At Augustinus, ubi in regia civitate sedem A. d. 602. 
episcopalem, ut praediximus, accepit, recuperavit ofChrisfs 

r> t, j • • i l • ChnrchCan- 

25 in ea, regio fultus adminiculo, ecclesiam, quam terbury, 
inibi antiquo Romanorum fidelium opere factam 



14 Die decima kal. Jul.] In 
three MSS. cited by the Be- 
nedictine editors of Gregory's 
works, ii. 1166, this letter is 
dated ' die kalendarum Januarii, 
indictione iv.' 

19 Caput XXXIII.] Smith 
conjectures that the events de- 
tailed in this chapter are to be 
referred to the year 598, and 
that it is to be taken in con- 



nexionwith ChapterXXVl. but 
I am inclined rather to agree 
with Mabillon, Annal. Bened.x. 
11, in placing it under a. d. 602, 
an arrangementby which it more 
easily coincides with the natural 
succession of events, the narra- 
tives of Sprot and Thorn, and 
the date of Ethelbert's char- 
ters, admitting them to be ge- 
nuine. 



86 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. I. 



A. D. 602. fuisse didicerat, et eam in nomine sancti Salvatoris 
Dei et Domini nostri Jesu Christi sacravit, atque 
ibidem sibi habitationem statuit et cunctis suc- 
«ndoftbemo cessoribus suis. Fecit atitem et monasterium non 
Peterand ' longe ab ipsa civitate ad orientem, in quo, ejus 5 
hortatu, ^dilberct ecclesiam beatorum apostolo- 
rum Petri et Pauli a fundamentis construxit ac 
diversis donis ditavit, in qua et ipsius Augustini 
et omnium episcoporum Doruvernensium, simul et 
regum Cantise, poni corpora possent ; quam tamen 10 
ecclesiam non ipse Augustinus, sed successor ejus 
Laurentius, consecravit. 

Primus autem ejusdem monasterii abbas Petrus 



1 Nomine . . . Jesu Christi.] The 
metropolitan church of England, 
Cbrist's Church, Canterbury. 

4 Fecit autem.] The chronicles 
of Thorn and Sprot, monks of 
Canterbury, furnish the follow- 
ing addition to Beda's narrative, 
probably from local tradition. 
* Erat autem non longe ab ipsa 
civitate ad orientem, quasi medio 
itinere inter ecclesiam S. Martini 
et muros civitatis situm, fanum 
sive idolum, ubi rex Ethelbertus, 
secundum ritum gentis suae,soIe- 
bat orare, et cum nobilibus suis 
[plebe sua S] dsemoniis, et non 
Deo, sacrificare. Quod fanum 
statim ut ab Etherio Arelatensi 
episcopo Augustinus episcopus 
ordinatus, ut subscribitur, An- 
gliam est ingressus, ab iniqua- 
mentis et sordibus gentilium 
purgavit, et simulacro, quod in 
eo erat, confracto, synagogam 
rautavit in ecclesiam, et eam in 
nomine S. Pancrasii martyris 
dedicavit, et haec est prima ec- 
clesia ab Augustino dedicata. 
Exstat adhuc altare in porticu 
ejusdem ecclesiae australi, in quo 
idem Augustinus solebat cele- 
brare, ubi prius steterat simula- 



crum regis. In cujus fundo 
prsedictus rex Athelbertus, hor- 
tatu B. patris Augustini, eccle- 
siam in honora SS. apostolorum 
Petri et Pauli a fundamentis 
eonstruxit, et monachos inibi 
perpetuis temporibus deservitu- 
ros in eadem ecclesia instituens 
donis variis et possessionibus 
dotavit eandem, et in eadem 
ecclesia praefatus rex sibi et suc- 
cessoribus Cantuariorum regibus 
sepulturam elegit. In hac etiam 
ecclesia Augustinus se et suos 
successores, Cantuarienses pon- 
tifices, statuit sepeliri.' Monast. 
Anglic. i. 23 ; Decem Script. col. 
1760. 

10 Pont corpora.'] This privi- 
lege continued until a. d. 758 
(not 748, as in Tborn, col. 1773, 
1774), when archbishop Cuth- 
bert caused himself to be buried 
in Chrisfs Churcb, having ob- 
tained a papal indulgence to that 
effect. Monast. Anglic. i. 25. 

13 Petrus abbas.] Thereaderis 
referred to the Acta SS. I Jan. 
p. 334, and to Mabillon's Acta 
Sanctor. Ord. Bened. ii. 1, for 
the information which has reach- 
ed us regarding this iudividual. 



CAP. XXXIII.] GENTIS ANGLORUM. 



87 



presbyter fuit, qui legatus Galliam missus demersus a. b. ch». 
est in sinu maris, qui vocatur Amfleat,*et ab incolis 
loci ignobili traditus sepulturae; sed omnipotens 
Deus, ut qualis meriti vir fuerit demonstraret, 

5 omni nocte supra sepulcrum ejus lux coelestis 
apparuit, donec animadvertentes vicini, qui vide- 
bant, sanctum fuisse virum, qui ibi esset sepultus, 
et investigantes unde vel quis esset, abstulerunt 
corpus, et in Bononia civitate, juxta honorem tanto 

10 viro congruum, in ecclesia posuerunt. 



CAPUT XXXIV. 

Ut JEdilfrid rex Nordanhymbrorum Scottorum gentes prcclio 
conterens ab Anglorumjinibus expulerit. 

§80. His temporibus regno Nordanhymbrorum A. D.603. 

15 praefuit rex fortissimus et gloriae cupidissimus, Degiuun. 
JSdilfrid, qui plus omnibus Anglorum primatibus 
gentem vastavit Brittonum ; ita ut Sauli quondam 
regi Israeliticae gentis comparandus videretur, ex- 
cepto dumtaxat hoc, quod divinae erat religionis 

20 ignarus. Nemo enim in tribunis, nemo in regibus 
plures eorum terras, exterminatis vel subjugatis 
indigenis, aut tributarias genti Anglorum aut habi- 



1 Legatus.] Thorn adds that 
he was sent thither by king 
Ethelbert, col. 1766. 

1 Demersus «#.] The year is 
«ncertain ; but it must have hap- 
pened before6l0, as we learn frum 
the Ietter of pope Boniface IV. 
addressed to king Ethelbert, cited 
by Reyner, Apost. Bened. p.60, 
fol. Duac. 1626. Bollandus as- 
cribes it to a. d. 606, Tborn to 
607, and Mabillon to 608. 

3 Amfleat ] Supposed to be 
Ambl&euse, a smaii maritime 



town about tbree leagues north 
of Boulogne. 

9 Bononiactvitate.] According 
to Malbrancq, de Morinis, iii. 4, 
(Torn. 1639,) the translation of 
Peter is ascribed to earl Frumer- 
tius, who placed tbe body in the 
church of the Canons dedicated to 
the Virgin Mary. See Thorn, coh 
1766; Mabillon, Act. SS. ii. 2. 

22 Aut habitabile8fecit.] In the 
Saxon version, * oththe of heora 
lande adraf ;' or drove them off 
their lands. 



88 



HISTORIA BCCLE8IASTICA [LIB. I. 



A. D. 603. tabiles fecit. Cui merito poterat illud, quod bene- 
dicens filium patriarcha in personam Saulis dicebat, 
aptari ; ' Benjamin lupus rapax, mane comedat 
praedam, et vespere dividet spolia/ 

Unde motus ejus profectibus ^Edan rex Scotto- 5 
rum, qui Brittaniam inbabitant, venit contra eum 
cum immenso ac forti exercitu ; sed cum paucis 
aufugit victus. Siquidem in loco celeberrimo, qui 
dicitur Degsastan, id est, Degsa lapis, omnis pene 
ejus est csesus exercitus; in qua etiam pugnaio 
Theodbald frater ^Edilfridi, cum omni illo, quem 
ipse ducebat, exercitu, peremtus est. Quod vide- 
licet bellum JEdilfrid anno ab incarnatione Domini 
sexcentesimo tertio, regni autem sui, quod viginti 
et quatuor annis tenuit, anno undecimo, perfecit ; 15 
porro Focatis anno, qui tum Romani regni apicem 
tenebat, primo. Neque ex eo tempore quisquam 
regum Scottorum in Brittania adversus gentem 
Anglorum usque ad hanc diem in prcelium venire 
audebat. 20 



3 Dicebat] Gen. xlix. 27. 

5 JEdan.] He came to the 
throne A. d. 574 (Ann. Ulton., 
Adomnan in Vit. Columb. iii. 5.) 
defeated the Saxons at the bat- 
tles of Fethanlea and Leithredh, 
(Primord. pp. 570, 709) and died 
in 606 (Ann. Ulton.) 

* Scottorum.'] It will be ob- 
served that Beda here and else- 
where carefully distinguishes 
between the * Scoti qui Hiber- 
niam,' and the * Scoti qui Britan- 
niam, inhabitant.' 

9 Degsastan.] The locality is 
uncertain; both Dawstane in 



Lidisdale,and Dalstan near Car- 
lisle, have claims. 

11 Theodbald.] Tigernach calls 
this individual Eanfric, and says 
he was slain by Maelumha mac 
Boetan. 

17 Neque . . . quisquam.] Beda, 
v. 24, again alludes to the peace- 
able conduct of the Scotch, from 
this battle to the year 731, when 
he concluded his History ; little 
weight is therefore to be attri- 
buted to the statement of Fordun, 
iii. 31, when he informs us that 
Eugenius, the son of this ^Edan, 
harassed the possessions of the 
Saxons. 



HISTORI^E ecclesiastic^e 



GENTIS ANGLORUM 



LIBER SECUNDUS. 



CAPUT I. 

5 De obitu beati papa Gregorii. 

% 81. His temporibus, id est, anno Dominicae A. D. 605. 
Incarnationis sexcentesimo quinto, beatus papa Gregor/X 
Gregorius, postquam sedem Romanae et apostolicae 
ecclesiae tredecim annos, menses sex, et dies decem, 

10 gloriosissime rexit, defunctus est, atque ad aeternam 
regni coelestis sedem translatus. De quo nos con- 
venit, (quia nostram, id est, Anglorum gentem, de 
potestate Sathanae ad fidem Christi sua industria 
convertit,) latiorem in nostra Historia Ecclesiastica 

lsfacere sermonem, quem recte nostrum appellare 
possumus et debemus apostolum ; quia, cum pri- 
mum in toto orbe pontificatum gereret, et conversis 
jamdudum ad fidem veritatis esset praelatus eccle- 
siis, nostram gentem, eatenus idolis mancipatam, 

20 Christi fecit ecclesiam. Ita ut apostolicum illum 
de eo liceat nobis proferre sermonem, quia etsi 



8 Gregorius . . . defunctns est.~] 
He died 12 March, a. d. 604, 
not in 605, as Beda states, mis- 



led, perhaps, by sonie authority 
in which the year commenced 
upon 25 March. 



90 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



a.d. 605. aliis non est apostolus, sed tamen nobis est, nam 
signaculnm apostolatus ejus nos sumus in Do- 
mino. 

§ 82. Erat autem natione Romanus, a patre 
Gordiano, genus a proavis non solum nobile sed 5 
et religiosum ducens. Denique, Felix ejusdem 
apostolicae sedis quondam episcopus, vir magnas 
glorise in Christo et ecclesia, ejus fuit atavus; 
sed et ipse nobilitatem religionis non minore quam 
parentes et cognati virtute devotionis exercuit. 10 
Nobilitatem vero illam, quam ad seculum vide- 
batur habere, totam ad nanciscendam supernse 
gloriam dignitatis, divina gratia largiente, convertit. 
Nam mutato repente habitu seculari, monasterium 
petiit, in quo tanta perfectionis gratia coepit con- 15 
versari ut, sicut ipse postea flendo solebat attestari, 
animo illius labentia cuncta subteressent, ut rebus 
omnibus quae volvuntur emineret, ut nulla nisi 
coelestia cogitare soleret, ut etiam retentus corpore 
ipsa jam carnis claustra contemplatione transiret, 20 
ut mortem quoque, quae pene cunctis poena est, 
videlicet, ut ingressum vitae et laboris sui praemium, 
amaret. Hoc autem ipse de se, non profectum 
jactando virtutum, sed deflendo potius defectum, 
quem sibi per curam pastoralem incurrisse vide-25 
batur, referre consueverat. Denique, tempore quo- 
dam secreto, cum diacono suo Petro colloquens, 
enumeratis animi sui virtutibus priscis, mox do- 
lendo subjunxit ; ' At nunc ex occasione curae 
pastoralis secularium hominum negotia patitur, et 30 



6 Felix.] FelixIlI.,whodied 
a. d. 492, is probably the pope 
here alluded to, but 'atavus' 
must not be taken in its literal 
signification. 

11 NobtiUatem.] From this 
point Beda's life of Gregory is 



copied, with a few unimportant 
alterations,by Paulus Diaconus; 
see Acta Sanctorum, Mart., vol. 
ii. p. 13. 

39 At nunc.~\ See the Prologue 
to his Dialogues, vol. ii. c. 149. 
Edit. Bened. 



CAP. I.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



01 



post tam pulcram quietis suae speciem terreni A. D. <mk. 
actus pulvere foedatur. Cumque se pro descen- 
sione multorum ad exteriora sparserit, etiam cum 
interiora appetit, ad haec procul dubio minor redit 

5 Perpendo itaque quid tolero, perpendo quid amisi ; 
dumque intueor illud, quod perdidi, fit hoc gravius 
quod porto/ 

§ 83. Haec quidem sanctus vir ex magnae humi- 
litatis intentione dicebat ; sed nos credere decet 

10 nihil eum monachicae perfectionis perdidisse occa~ 
sione curae pastoralis, imo potiorem tunc sum* 
sisse profectum de labore conversionis multorum, 
quam de propriae quondam quiete conversationis 
habuerat; maxime quia et pontificali functus 

15 officio domum Suam monasterium facere curavit ; 
et dum primo de monasterio abstractus, ad minis- 
terium altaris ordinatus, atque Constantinopolim 
apocrisiarius ab apostolica sede directus est, non 
tamen in terreno conversatus palatio propositum 

aovitae coelestis intermisit. Nam quosdam fratrum 
ex monasterio suo, qui eum gratia germanae cari- 
tatis ad regiam urbem secuti sunt, in tut&mentum 
coepit observantiae regularis habere ; videlicet, ut 
eorum semper exemplo, sicut ipse scribit, ad ora- 

25 tionis placidum litus, quasi ancorae fune restringe- 
retur, cum incessabili causarum secularium impulsu 
fluctuaret, concussamque seculi actibus mentem 
inter eos quotidie per studiosae lectionis roboraret 
alloquium. Horum ergo consortio non solum a 

soterrenis est munitus incursibus, verum etiam ad 
coelestis vitae exercitia magis magisque succensus. 
$ 84. Nam hortati sunt eum, ut librum beati Job, hl work*. 



18 Apocrisiarius.] He was sent 
to CoDStantinople by pope Pela- 
gias II., in a. d. 683, as * apo- 
crisiarius' or respondent, and 
remained tbere until 586. 



80 Nam quosdam fratrum.] See 
his Prefuce to Job. Edit. Be- 
ned. i. c. 3. 

38 Nam hortati sunt.] Paulus 
Diaconus inforras u» that it was 



92 



HISTORIA ECCLESIASTICA [lIB. II. 



a.d.605. magnis involutum obscuritatibus, mystica inter- 
pretatione discuteret; neque negare potuit opus, 
quod sibi fraternus amor multis utile futurum 
imponebat; sed eumdem librum, quomodo juxta 
literam intelligendus, qualiter ad Christi et ecclesiae s 
sacramenta referendus, quo sensu unicuique fide- 
lium sit aptandus, per triginta et quinque libros 
expositionis miranda ratione perdocuit ; quod, vi- 
delicet, opus in regia quidem urbe apocrisiarius 
inchoavit, Romae autem jam pontifex factus exple- 10 
vit. Qui cum esset regia in urbe positus nascentem 
ibi novam heeresim de statu nostrae resurrectionis, 
cum ipso, ex quo orta est, initio, juvante se gratia 
catholicoe veritatis, attrivit. Siquidem Eutychius, 
ejusdem urbis episcopus, dogmatiz&bat corpus nos- 15 
trum in illa resurrectionis gloria impalpabile, ventis 
aereque subtilius, esse futurum ; quod ille audiens 
et ratione veritatis et exemplo Dominicae resur- 
rectionis probavit hoc dogma orthodoxae fidei om- 
nimodis esse contrarium. Catholica etenim fides 20 
habet, quod corpus nostrum illa immortalitatis 
gloria sublimatum subtile quidem sit per effectum 
spiritalis potentiae, sed palpabile per veritatem 
naturae ; juxta exemplum Dominici corporis, de quo 
a mortuis suscitato dicit Ipse discipulis, ' Palpate 25 
et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, 
sicut me videtis habere.' In cujus assertione fidei 
venerabilis pater Gregorius in tantum contra nas- 
centem haeresim novam laborare contendit, tanta 
hanc instantia, juvante etiam piissimo imperatore 30 
Tiberio Constantino, comminuit, ut nullus exinde 
sit inventus, qui ejus resuscitator exsisterit. 



«dertaken chiefly at the sug- 
gcstioii of Leander archbishop 
*f Spain, who at that time was 
on an embassy at Con- 



stantinople for the affairs of tbe 
Visi-Goths; see Mabill. Acta 
SS. i. 371. 

85 Dicit.] Luc. xxiv. 39. 



CAP. 1.] GBNTIS ANGLORUM. 93 

§ 85. Alium quoque librum composuit egregium, A. D. 60*. 
qui vocatur ' Pastoralis,' in quo manifesta luce 
patefecit quales ad ecclesiae regimen assumi, qua- 
liter ipsi rectores vivere, qua discretione singulas 

5 quasque audientium instruere personas, et quanta 
consideratione propriam quotidie debeant fragilita- 
tem pensare. Sed et Homelias Evangelii numero 
quadraginta composuit, quas in duobus codicibus 
aequa sorte distinxit. Libros etiam Dialogorum 

10 quatuor fecit, in quibus, rogatu Petri diaconi sui, 
virtutes Sanctorum, quos in Italia clariores nosse 
vel audire poterat, ad exemplum vivendi posteris 
collegit ; ut, sicut in libris Expositionum suarum, 
quibus sit virtutibus insudandum, edocuit, ita 

15 etiam, descriptis Sanctorum miraculis, quse virtu- 
tum earumdem sit claritas ostenderet. Primam 
quoque et ultimam Ezechielis prophetae partem, 
quae videbantur obscuriores, per homilias viginti et 
duas, quamtum lucis intus habeant demonstravit. 

2oExcepto libello Responsionum, quem ad Interro- 
gationes sancti Augustini primi Anglorum gentis 
episcopi scripsit, ut et supra docuimus, totum 
ipsum libellum his inserentes historiis ; libello quo- 
que synodico, quem cum episcopis Italiae de ne- 

25cessariis ecclesiae causis utillimum composuit, et 
familiaribus ad quosdam literis. Quod eo magis 
mirum est tot eum ac tanta condere volumina 
potuisse, quod omni pene juventutis suae tempore, 
ut verbis ipsius loquar, crebris viscerum doloribus 

30 cruciabatur, horis momentisque omnibus, fracta 
stomachi virtute, lassescebat, lentis quidem sed 
tamen continuis febribus anhelabat. Verum inter 
haec, dum sollicitus pensaret quia, Scriptura teste, 
' Omnis filius, qui recipitur, flagellatur/ quo malis 



33 Scriptura tesie.] Hebr. xii. 6. 



94 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A.D.605. praesentibus durius deprimebatur, eo de aeterna 
certius praesumtione respirabat. 

§ 86. Haec quidem de immortali ejus sint dicta 
ingenio, quod nec tainto corporis potuit dolore 
restingui ; nam alii quidem pontifices construendis 5 
ornandisque auro vel argento ecclesiis operam 
dabant, hic autem totus erga animarum lucra vaca- 
bat. Quidquid pecuniae habuerat sedulus hoc dis- 
pergere ac dare pauperibus curabat, ut justitia ejus 
maneret in seculum seculi, et cornu ejus exalta-io 
retur in gloria; ita ut illud beati Job veraciter 
dicere posset, ' Auris audiens beatificabat me, et 
oculus videns testimonium reddebat mihi, eo quod 
liberassem pauperem vociferantem, et pupillum, cui 
non esset adjutor. Benedictio perituri super me 15 
veniebat, et cor viduae consolatus sum. Justitia 
indutus sum, et vestivi rae, sicut vestimento et 
diademate, judicio meo. Oculus fui caeco, et pes 
claud$. Pater eram pauperum, et causam, quam 
nesciebpm, diligentissime investigabam. Contere- 20 
bam molas iniqui, et de dentibus illius auferebam 
praedam.' Et paulo post, c Si negavi/ inquit, ' quod 
volebant pauperibus, et oculos viduae exspectare 
feci. Si comedi buccellam meam solus, et non 
comedit pnpillus ex ea. Quia ab infantia mea25 
crevit mecum miseratio, et de utero matris meae 
egressa est inecum.' 

§ 87. Ad cnjus pietatis et justitiae opus pertinet 
etiam hoc, quod nostram gentem per praedicatores, 
quos huc direxit, de dentibus antiqui hostis eripi- 30 
ens aeternae libertatis fecit esse participem ; cujus 
fidei et saluti congaudens, quamque digna laude 
commendans, ipse dixit in expositione beati Job. 
' Ecce lingua Brittaniae, quae nil aliud noverat 



^ 



11 Jllud B. Job.] Job, xxix. 11. " Paulo post.] Job, xxxi. 16. 



CAP. I.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



95 



quam barbaram frendere, jamdudum in divinis A.D.605. 
laudibus Hebraeum coepit Alleluia sonare. Ecce 
quondam tumidus, jam substratus sanctorum pedi- 
bus servit oceanus, ejusque barbaros motus, quos 

5 terreni principes edomare ferro nequiverant, hos 
pro divina formidine sacerdotum ora simplicibus 
verbis ligant, et qui catervas pugnantium infidelis 
nequaquam metueret, jam nunc fidelis humilium 
linguas timet. Quia enim, perceptis coelestibus 

10 verbis, clarescentibus quoque miraculis, virtus ei 
divinae cognitionis iniunditur, ejusdem divinitatis 
terrore refraenatur, ut prave agere metuat, ac totis 
desideriis ad aeternitatis gratiam venire concupis- 
cat/ Quibus verbis beatus Gregorius hoc quoque 

lsdeclarat, quia sanctus Augustinus et socii ejus 
non sola praedicatione verborum, sed etiam coeles- 
tium ostensione signorum, gentem Anglorum ad 
agnitionem veritatis perducebant. Fecit inter alia 
beatus papa Gregorius, ut in ecclesiis sanctorum 

20 apostolorum Petri et Pauli, super corpora eorum 
missse celebrarentur. Sed et in ipsa missarum 
celebratione tria verba maximae perfectionis plena 
superadjecit, ' Diesque nostros in tua pace dispo- 
nas, atque ab aeterna damnatione nos eripi, et in 

25 electorum tuorum jubeas grege numerari.' 

§ 88. Bexit autem ecclesiam temporibus impe- Hisdeath, 
ratorum Mauricii et Focatis ; secundo autem ejus- 
dem Focatis anno transiens ex hac vita migravit 
ad veram, quae in coelis est, vitam. Sepultus vero 

soest corpore in ecclesia beati Petri apostoli, ante 
secretarium, die quarto Iduum Martiarum, quan- 
doque in ipso cum ceteris sanctae ecclesiae pastori- 



2 AlUluia.~\ See the previous 
note to § 45. 
30 Corpora.] From a misappre- 



hension of thispassage 0'Connor 
infers that Augustine died before 
Gregory. 






98 HISTORIA ECCLESIASTIGA [l 

A. D. 005. bus resurrecturus in gloria, scriptumque in t 
ipsius epitaphium hujusmodL 

Suscipe, terra, tuo corpus de corpore sumtum, 

Reddere quod valeas, vivificante Deo. 
Spiritus astra petit, leti nil jura nocebunt, 

Cui vitae alterius mors magis ipsa via est. 
Pontificis summi hoc clauduntur membra sepulcrc 

Qui innumeris seraper vivit ubique bonis. 
Esuriem dapibus superavit, frigora veste, 

Atque animas monitis texit ab hoste sacris. 10 
Implebatque actu quicquid sermone docebat, 

Esset ut exemplum mystica verba loquens. 
Ad Christum Anglos convertit, pietate magistra, 

Acquirens fidei agmina gente nova. 
Hic labor, hoc studium, haec tibi cura, hoc, pastor, 

agebas, 15 

Ut Domino offerres plurima lucra gregis. 
Hisque Dei consul factus laetare triumphis ; 

Nam mercedem operum jam sine fine tenes. 

comrsionof § 89. Nec silentio praetereunda opinio, quae de 
theEogiuh. jj eato Gregorio traditione majorum ad nos usque20 
perlata est; qua, videlicet, ex causa admonitus 
tam sedulam erga salutem nostrae gentis curam 
gesserit. Dicunt, quia die quadam cum, adveni- 
entibus nuper mercatoribus, multa venalia in forum 
fuissent collata, multique ad emendum confluxis- 25 
sent, et ipsum Gregorium inter alios advenisse, ac 
vidisse inter alia pueros venales positos candidi 
corporis ac venusti vultus, capillorum quoque 
forma egregia ; quos cum aspiceret interrogavit, ut 



* Jpm» Gregoruan.'] Paulus 
Hhhmus here reads, * ante sci- 
tioet. qun pontificale decus ha- 
Wsret, per forum transitum facere, 



ac inter alia vidisse pueros venales 
positos lactei corporis ac venusti 
vultus, capillos quoque prsecipui 
candoris habentes, quos cum . . .' 



CAP. I.] GENTIS ANGLORUM. 97 

aiunt, de qua regione vel terra essent allati, dic- A. D. 605. 
tumqne est quod de Brittania insula, cujns incolae 
talis essent aspectus. Rursus interrogavit, utrum 
iidem insulani Christiani, an paganis adhuc errori- 

5 bufe essent implicati, dictumque est quod essent 
patgani. At ille, intimo ex corde longa trahens 
sttspiria, c Heu, proh dolor !' inquit, ' quod tam 
lucidi vultus homines tenebrarum auctor possidet, 
tantaque gratia frontis speciei mentem ab interna 

10 gratia vacuam gestat !' Rursus ergo interrogavit, 
quod esset vocabulum gentis illius ; responsum 
est, quod Angli vocarentur. At ille, ' Bene,' inquit, 
' nam et angelicam habent faciem, et tales Ange- 
lorum in coelis decet esse coheredes. Quod habet 

15 nomen ipsa provincia, de qua isti sunt allati V 
Responsum est, quod Deiri vocarentur iidem pro- 
vinciales. At ille, ' Bene/ inquit, ' Deiri, de ira 
eruti, et ad misericordiam Christi vocati. Rex 
provinciae illius quomodo appellatur V Responsum 

2oest, quod JElla, diceretur. At ille alludens ad 
nomen ait, ' Alleluia, laudem Dei Creatoris illis in 
partibus oportet cantari.' 

§ 90. Accedensque ad pontificem Romanae et 
apostolicoe sedis, nondum enim erat ipse pontifex 

25factus, rogavit, ut genti Anglorum in Brittaniam 
aliquos verbi ministros, per quos ad Christum 
converteretur, mitteret; seipsum paratum esse in 
hoc opus, Domino cooperante, perficiendum, si 
tamen apostolico papae hoc ut fieret placeret. 



16 Deiri.'] Dere. Sax. ver- 
sion. 

30 JElla diceretur.~\ Theconver- 
sation here detailed must have 
happened before a. d. 588. Ac- 
cording to the Saxon Chronicle 
iElla commenced his reign in 
560 (Florence says 559), and 



died in 588. In the Saxon ver- 
sion he is called iElle. 

93 Pvntificem.~\ According to 
Paulus Diaconus this pontiff was 
Pelagius, a. d. 578—590, but 
Johannes Diaconus asserts that 
Gregory applied to pope Bene- 
dict, A. D. 574—578. 

II 



98 



HISTORIA BCCLE8IASTICA [LIB. II. 



A. D. 605. Quod dum perficere non posset, quia, etsi pontifex 
concedere illi quod petierat voluit, non tamen cives 
Romani, ut tam longe ab Urbe recederet, potuere 
permittere ; mox ut ipse pontificatus officio functus 
est, perfecit opus diu desideratum, alios quidem 
praadicatores mittens, sed ipse praedicationem ut 
fructificaret suis exhortationibus ac precibus adju- 
vans. Haec juxta opinionem, quam ab antiquis 
accepimus, Historise nostraa Ecclesiasticae inserere 
opportunum duximus. 



10 



1 Qttod dvm petficere."] Paulus 
Diaconus, § 14, inserts the follow- 
ing legend, which appears to be 
the production of a later period. 
Quod cum ei primo minime pon- 
tifex annuisset, postremo infati- 
gabilibus ejus precibus victus 
assensit ; qui civibus profectionis 
suae celans negotium, quoniam si 
id nossent nullatenus illi quoquo 
pacto acquievissent, quanto cele- 
rius potuit iter cum apostolica 
benedictione arripuit. Haec in- 
terea ad notitiam populi veniunt, 
statim unanimi condicto omnes 
Urbici ac suburbani vel quique 
audientes occurrerere potuerunt, 
sese in tres partes dividunt et 
proficiscenti apostolo Pelagio ad 
ecclesiam S. Petri terribili voce 
conclamant, * Eia, apostolice, 
quid fecisti? S. Petrum offen- 
disti, Roroam destruxisti, Gre- 
gorium non tantum dimisisti 
quam expulisti/ His ergo voci- 
bus horribiliter permotus ponti- 
fex, populumque vehementissime 
metuens, post eum summa cum 
festinatione et obligationis ut 
quantocius Romam rediret inter- 
dictione direxit. Sed antequam 
missi eum adissent, trium dierum 



jam confecto itinere, dum idem 
vir Domini Gregorius, ut iter 
agentibus moris est,circasextam 
horam in quodam prato sociis 
quibusdam quiescentibus, aliis 
autem illi assistentibus, vel qui- 
busque rebus necessariis occu- 
patis, sederet et legeret, venit 
ad eum locusta, et dans saltum 
paginae, quam percurrebat, inse- 
dit. Cernensque eam B. Grego- 
rius tam mansuete loco, quo 
assederat, permanere, coepit col- 
lectans sodalibus ipsius nomen 
reciprocans quasi interpretari, 
' Locusta/ inquam, * eo dici po- 
test, quasi loco sta/ Et sub- 
jungens, ' Sciatis,' inquit, * non 
progressius nos iter cceptum 
licere protendere; verumtamen 
surgite et jumenta sternite, ut 
quantum licuerit quo tendimus 
properamus.' Dum autem hinc 
mutuo confabularentur et secum 
quaererent pervenerunt missi 
apostolici equis sudantibus et 
admodum fatigatis, statimque 
illi cum magna celeritate episto- 
lam, quam detulerant, porrexe- 
runt; qua perlecta, ' Ita est,' 
inquit, ' socii, ut praedixeram, 
Romam celerius remeabimus.' 



CAP. IJ.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



99 



CAPUT II. 

Ut Augustinus Brittonum episcopos pro pace Catholica, etiam 
miraculo c&lesti coram eis jacto, monuerit; quteve illos 
spernentes ultio secuta sit. 

5 §91. Interea Augustinus, adjutorio usus ^Edil- a.d.603. 

t_ ,• . ., t ii • • Thc flrat 

bercti regis, convocavit ad suum colloquium epi- synod «i Au- 

, . . -rfc ... . gastiuaes-Ac. 

scopos sive doctores proximae Brittonum provm- 
ciae, in loco, qui usque hodie lingua Anglorum Au- 
gustinaes Ac, id est, robur Augustini, in confinio 

loHuicciorum et Occidentalium Saxonum, appella- 
tur; coepitque eis fraterna admonitione suadere 
ut, pace Catholica secum habita, communem evan- 
gelizandi gentibus pro Domino laborem suscipe- 
rent. Non enim paschae dominicum diem suo 

15 tempore, sed a quarta decima usquc ad vicesimam 
lunam observabant, quae computatio octoginta 
quatuor annorum circulo continetur; sed et alia 
plurima unitati ecclesiasticse contraria faciebant. 
Qui cum, longa disputatione habita, neque preci- 

2obus, neque hortamentis, neque increpationibus 
Augustini ac sociorum ejus assensum praebere 
voluissent, sed suas potius traditiones universis, 



4 lntereaJ] The year in which 
tbis syood was held is uncertain, 
it being ascribed to 599, 601, 
602, 603, and 604. The date 
603 (althoagh opposed to the 
authority of Usher,) has been 
adopted in the belief that it best 
accords with the series of the 
eyents already mentioned. 

8 AugustinaesAc.'] "Probably 
near Aust or Aust-clive (Camd. 
Brit. col. 23?) the usual passage 
for ferrying over the Severn into 
Wales, and where Edward the 
Elder had afterwards an inter- 



view with Leoline prince of that 
country ; it lying on the extre- 
mity of Gloucestershire, inha- 
bited by the Huiccii, and on the 
borders of what was in Bede's 
time the kingdom of the West 
Saxons." Carte's Hist Engl. i. 
224. 

I am inclined to believe, how- 
ever, that the synod was held, 
not in a town, but under the 
shade of an oak tree, a custom 
of which early ecclesiastical his- 
tory furnishes numerous exam- 
ples. 

h2 



100 



IIISTORIA KCCLESIASTICA [liB. II. 



A. D. 603. quse per orbem sibi in Christo concordant, ecclesiis 
praeferrent, sanctus pater Augustinus hunc laboriosi 
atque longi certaminis finem fecit, ut diceret; 
r Obsecremus Deum, qui habitare facit unanimes 
in domo patris sui, ut ipse nobis insinuare coelesti- 5 
bus signis dignetur, quae sequenda traditio, quibus 
sit viis ad ingressum regni illius properandum. 
Adducatur aliquis aeger, et per cujus preces fuerit 
curatus, hujus fides et operatio Deo devota atque 
omnibus sequenda credatur.' Quod cum adver-10 
sarii inviti licet concederent, allatus est quidam de 
genere Anglorum, oculorum luce privatus; qui 
cum oblatus Brittonum sacerdotibus nil curati- 
onis vel sanationis horum ministerio perciperet; 
tandem Augustinus justa necessitate compulsus 15 
flectit genua sua ad Patrem Domini nostri Jesu 
Christi, deprecans ut visum caeco, quem amiserat, 
restitueret, et per illuminationem unius hominis 
corporalem, in plurimorum corde fidelium spiritalis 
gratiam lucis accenderet. Nec mora, illumjnatur 20 
caecus, ac verus summae lucis praeco ab omnibus 
praedicatur Augustinus. Tum Brittones confiten- 
tur quidem intellexisse se veram esse viam justitiae, 
quam praedicaret Augustinus; sed non se posse 
absque suorum consensu ac licentia priscis abdi-25 
care moribus. Unde postulabant ut secundo syno- 
dus pluribus advenientibus fieret. 

§ 92. Quod cum esset statutum, venerunt, ut 
perhibent, septem Brittonum episcopi et plures 
viri doctissimi, maxime de nobillissimo eorum 30 
monasterio, quod vocatur lingua Anglorum Ban- 



The second 
synod. 



29 Septem Brittonum episcopi.] 
Concerning these prelates see 
UshePs Primord. p. 89. They 
perhaps were the bishops of St. 
DavicTs, Llandaff, Llanbardarn, 
Bangor, St. Asaph, Gloucester, 
and Somerset. 



31 Bancornaburg.] Banchor Ia- 
coed, the Bonium, or Bovium, 
of Antoninus, was situated in 
Cheshire, or, as some say, in 
Flintshire, and must not be con- 
founded with the episcopal see 
in Carnarvonshire. 



CAP. II.] 



GENTIS ANGLORUM. 



101 



cornaburg, cui tempore illo Dinoot abbas praefuisse A. D. 60». 
narratur, qui ad praefatum ituri concilium venerunt 
primo ad quemdam virum sanctum ac prudentem, 
qui apud eos anachoreticam ducere vitam solebat, 

5 consulentes an ad praedicationem Augustini suas 
deserere traditiones deberent. Qui respondebat, 
' Si homo Dei est, sequimini illum.' Dixerunt, 
' £t unde hoc possumus probare ?' At ille, ' Domi- 
nus/ inquit, ' ait, Tollite jugum meum super vos, 

10 et discite a me, quia mitis sum et humilis corde. 
Si ergo Augustinus ille mitis est et humilis corde, 
credibile est quia jugum Christi et ipse portet et 
vobis portandum offerat; sin autem immitis ac 
superbus est, constat quia non est de Deo, neque 

15 nobis ejus sermo curandus.' Qui rursus aiebant, 
' Et unde vel hoc dinoscere valemus ?' ' Procurate/ 
inquit, ' ut ipse prior cum suis ad locuni synodi 
adveniat, et si vobis appropinquantibus assurrex- 
erit, scientes quia famulus Christi est, obtempe- 

20 ranter illum audite ; sin autem vos spreverit, nec 
coram vobis assurgere voluerit, cum sitis numero 
plures, et ipse spernatur a vobis.' 

§93. Fecerunt ut dixerat, factumque est ut, 
venientibus illis, sederet Augustinus in sella; quod 

25 illi videntes mox in iram conversi sunt, eumque 
notantes superbiae cunctis, quae dicebat, contradi- 
cere laborabant. Dicebat autem eis, ' Quia in 
multis quidem nostrae consuetudini, imo univer- 
salis ecclesiae, contraria geritis; et tamen si in 

30 tribus his mihi obtemperare vultis, ut pascha suo 
tempore celebretis ; ut ministerium baptizandi, quo 
Deo renascimur, juxta morem sanctae Romanae et 



1 Dinoot.] According to the 
Welsh authorities Duuawd, or 
Dunod-Fyr, was a retired war- 
rior, who, under the patronage 
of Cyngen ab Cadell, prince of 



Powis, founded the abbey of 
Bangor, and became its first 
abbot. His sister had married 
Brocweli Ysygthrog. 

9 Tollite.] Matth. xi. 29. 



102 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A. D. 603. apostolicae ecclesiae compleatis; ut genti Anglorum 
una nobiscam verbum Domini prsedicetis ; cetera 
quae agitis, quamvis moribus nostris contraria, 
aequanimiter cuncta tolerabimus.' At illi nil horum 
se facturos, neque illum pro archiepiscopo habi- s 
turos esse respondebant ; conferentes ad invicem, 
' Quia si modo nobis assurgere noluit, quanto 
magis si ei subdi coeperimus, jam nos pro nihilo 
contemnet !' Quibus vir Domini Augustinus fertur 
minitans praedixisse, quia si pacem cum fratribus 10 
accipere nollent, bellum ab hostibus forent accep- 
turi ; et si nationi Anglorum noluissent viam vitae 
praedicare, per horum manus ultionem essent mortis 
passuri. Quod ita per omnia, ut praedixerat, divino 
agente judicio, patratum est. 15 

A. D. 613. § 94. Siquidem post haec ipse, de quo diximus, 
fhe monks°o f f rex Anglorum fortissimus Aedilfrid, collecto grandi 
Bangor. exercitu, ad Civitatem Legionum, quae a gente An- 
glorum Legacaestir, a Brittonibus autem rectius 
Carlegion appellatur, maximam gentis perfidae20 
stragem dedit. Cumque bellum acturus videret 
sacerdotes eorum, qui ad exorandum Deum pro 
milite bellum agente convenerant, seorsum in 
tutiore loco consistere, sciscitabatur qui essent hi, 
quidve acturi illo convenissent. Erant autem25 
plurimi eorum de monasterio Bancor, in quo tan- 



6 Respondebant.] Spelman, in 
his Concilia, i. 108, has pub- 
lished, from the Cottonian MS. 
Claudius A viii. f. 76, a Welsh 
document purporting to be the 
answer made by this abbot to 
Augustine,whenurged by him to 
profess obedience to the Church of 
Rome ; but it is obviously the pro- 
duction of a comparatively recent 
period, probabiy not earlier than 
tho reign of Henry the Sixth, and 
cousequently not entitled to the 



slightest credit. Concerning this 
question, the reader may consult 
Collier's Church History, i. 76, 
Pagi ad an. 604, § viii, Stilling- 
fleetfs Antiq. Brit. Ch. p. 360. 

16 Post hax.~\ The date of this 
transaction is uncertain. The 
Saxon Chronicle ascribes it, 
erroneously, in my opinion, to 
A. d. 607, the Annals of Tiger- 
nach and Ulster place it in 613. 

30 Carlegwn.'] Now Chester, 
upon theDee. 



CAP. II.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



103 



tus fertur fuisse numerus monachorum, ut cum in A. D. «u. 
septem portiones esset cum prepositis sibi recto- 
ribus monasterium divisum, nulla harum portio 
minus quam trecentos homines haberet, qui omnes 

s de labore manuum suarum yivere solebant Horum 
ergo plurimi ad memoratam aciem, peracto jejunio 
triduano, cum aliis orandi causa convenerant, 
habentes defensorem nomine Brocmailum, qui eos 
intentos precibus a barbarorum gladiis protegeret. 

10 Quorum causam adventus cum intellexisset rex 
JEdilfrid, ait, ( Ergo si adversum nos ad Deum 
suum clamant, profecto et ipsi, quamvis arma non 
ferant, contra nos pugnant, qui adversis nos im- 
precationibus persequuntur/ Itaque in hos primum 

15 arma verti jubet, et sic ceteras nefandae militiae 
copias, non sine magno exercitus sui damno, dele- 
vit ; exstinctos in ea pugna ferunt, de his, qui ad 
orandum venerant, viros circiter mille ducentos, et 
solum quinquaginta fuga esse lapsos ; Brocmail ad 

20 primum hostium adventum cum suis terga vertens, 
eos, quos defendere debuerat, inermes ac nudos 
ferientibus gladiis reliquit. Sicque completum est 
praesagium sancti pontificis Augustini, quamvis 
ipso jam multo ante tempore ad coelestia regna 

25 sublato, ut etiam temporalis interitus ultione sen- 
tirent perfidi, quod oblata sibi perpetuae salutis 
consilia spreverant. 



8 Brocmaitum.] This Broc- 
mael, or Brocwel, surnamed 
Ysygthrog, the son of Conan, 
and father of Tyssilio, was prince 
of Powis; he, together with 
Cadvan king of Britain, Morgan 
king of Demetia, and Bledericus 
king of Cornwal, are said by the 
Welsh authors to have been the 
commanders of the British army. 
Enderbie, p. 213. 

85 Sublato.] The omission in 



the Saxon yersion of the passage 
from ' quamvis' to ( sublato' has 
given a pretext for supposing 
that it has been interpolated into 
the original for the purpose of 
exonerating Augustine from the 
blame which, it is stated, might 
be attached to him in consequence 
of this slaughter of the monks of 
Bangor. But the MSS. univer- 
sally exhibit this passage, and 
no inference can be drawn from 



104 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



Justus. 



CAPUT III. 

Ut idem Mellitum ac Justum episcopos fecerit ; et de obitu 

ejus. 

A. D. 604. § 95. Anno Dominicae incarnationis sexcentesimo 
Mdiuusand^ quarto, Augustinus Brittaniarum archiepiscopus s 
ordinavit duos episcopos Mellitum, videlicet, et 
Justum. Mellitum quidem ad praedicandum pro- 
vinciee Orientalium Saxonum, qui Tamense fluvio 
dirimuntur a Cantia et ipsi orientali mari contigui, 
quorum metrppolis Lundonia civitas est, super 10 
ripam prsefati fluminis posita, et ipsa multorum 
emporium populorum terra marique venientium; 
in qua,videlicet, gente func temporis Saberct,nepos 
iEdilbercti ex sorore Ricula, regnabat, quamvis 
sub potestate positus ejusdem ^Edilbercti, qui 15 
omnibus, ut supra dictum est, usque ad terminum 
Humbrae fluminis, Anglorum gentibus imperabat. 
Ubi vero et haec provincia verbum veritatis, praedi- 
cante Mellito, accepit, fecit rex ^Edilberct in civi- 
tate Lundonia ecclesiam sancti Pauli apostoli, in 20 
qua locum sedis episcopalis et ipse et successores 
ejus haberent. Justum vero in ipsa Cantia Au- 
gustinus episcopum ordinavit in civitate Dorubrevi, 
quam gens Anglorum a primario quondam illius, 
qui dicebatur Hrof, Hrofaescaestrae cognominat. 25 
Distat autem a Doruverni millibus passuum ferme 



its omission in the Saxon para- 
phrase, since that version varies 
from the original in numerous 
minute points. 

4 Anno . . . 604.] Thae waes 
aefter thyssum. * It was after 
this.' Saxon version. 

14 Ricula.] This name is omitted 



in the Saxon version, which also 
passes over the words from * qui 
omnibus' to ' imperabat/ 

33 Ordinavit.~\ The Saxon ver- 
sion, after stating that Justus 
was consecrated bishop * on Hro- 
feceastre,' — in Rochester,— omits 
the reinainder of this sentence. 



CAP. III.] 



GENTIS ANGLORUM. 



105 



viginti quatuor ad occidentem, in qua rex iEdil- A. D. 604. 
berct ecclesiam beati Andreae apostoli fecit, qui 
etiam episcopis utriusque hujus ecclesiae dona 
multa, sicut et Doruvernensis, obtulit ; sed et ter- 

5 ritoria ac possessiones in usum eorum, qui erant 
cum episcopis, adjecit. 

§ 96. Defunctus est autem Deo dilectus pater A. D. 605. 
Augastinus, et positum corpus ejus foras. juxta £ a «ine! f Aa " 
ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli, 

10 cujus supra meminimus, quia ea necdum fuerat 
perfecta, nec dedicata. Mox vero ut dedicata est, 
intro illatum, et in porticu illius aquilonali decenter 
sepultum est; in qua etiam sequentium archiepi- 
scoporum omnium sunt corpora tumulata, praeter 

15 duorum tantummodo, id est, Theodori et Berct- 
ualdi, quorum corpora in ipsa ecclesia posita sunt, 
eo quod praedicta porticus plura capere nequivit. 
Habet haec in medio pene sui altare in honore 
beati papae Gregorii dedicatum, in quo per omne 

20 sabbatum, a presbytero loci illius Agendae eorum 



7 Defunctm est.~\ Numerous 
opinions have been expressed as 
to the year of Augustine's death, 
which Beda has not indicated, 
but it certainly happened be- 
tween a. d. 604 and 610. Whar- 
ton, Angl. Sacr. i. 91, concludes 
that he died a. d. 604. Smith 
gives the preference to 605, in 
which he is supported by Thorn, 
col. 1765, a writer whose local 
information entitles him to some 
credit. The Saxon version states 
that Augustine died ( Mfter 
thyssum,' i. e. after the events 
which had just been mentioned. 

11 DedicataJ] It was dedicated 
a. d. 613, in which same year 
the body of Augustine was in- 
terred in its portico, Thorn, col. 
1767. 



15 Berctualdi.] Byrhtwoldes. 
Saxon version. 

17 Nequivit.] Thorn adds here, 
" Haec porticus erat in veteri 
ecclesia, ubi nunc est capella B. 
Virginis." col. 1765. 

90 Agend<B.~\ From thaere stowe 
masse preoste heora gemynde 
and forthfore mid maesse sange 
maersade syndon; * their com- 
memorations and obits are cele- 
brated with the singing of masses 
by the mass-priest of the place.' 
Saxon version. The proceedings 
of the Council of Cloveshoe, 
a. d. 747, cap. 17, directing that 
the nativity and obit of Augus- 
tine should be celebrated, also 
exhibit another proof of the re- 
gard in which his memory was 
held by our ancestors. 



106 HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. II. 

A. D. 606. sollemniter celebrantur. Scriptum vero est in tum- 
ba ejusdem Augustini epitaphium hujusmodi. 

Hisepttaph. ' Hic requiescit domnus Augustinus Doruver- 

nensis archiepiscopus primus, qui olim huc a 
beato Gregorio Romanae urbis pontifice directus, 5 
et a Deo operatione miraculorum suffultus, 
iEdilberctum regem ac gentem illius ab idolorum 
. cultu ad Christi fidem perduxit, et completis in 
pace diebus officii sui, defunctus est septimo 
kalendas Junias, eodem rege regnante.' 10 



CAPUT IV. 

Ut Laurentius cum coepiscopis suis Scottos unitatem sanctce 
ecclesia, et maxime in pascha observando, sequi monuerit, 
et ut Mellitus Romam venerit. 

A.D.605. §97. Successit Augustino in episcopatum Lau-15 
wchbShop or rentius, quem ipse idcirco adhuc vivens ordina- 
canterbnry. vera ^ ne> se defuncto, status ecclesise tam rudis 

vel ad horam pastore destitutus vacillare inciperet ; 
in quo et exemplum sequebatur primi pastoris 
ecclesise, hoc est, beatissimi apostolorum principis 20 
Petri, qui, fundata Romae ecclesia Christi, Cle- 
mentem sibi adjutorem evangelizandi simul et 
successorem consecrasse perhibetur. Laurentius 
archiepiscopi gradu potitus strenuissime funda- 
menta ecclesiae, quae nobiliter jacta vidit, augmen- 25 
tare atque ad profectum debiti culminis, et crebra 
voce sanctae exhortationis et continuis piae opera- 
tionis exemplis, provehere curavit. Denique, non 
solum novae, quaa de Anglis erat collecta, ecclesias 
curam gerebat, sed et veterum Brittanise incolarum, 30 
necnon et Scottorum, qui Hiberniam insulam 



31 Scottorum.] The Saxon version omite the remainder of this 
sentence. 



CAP. IV.] 



GENTIS ANGLORUM. 



107 



Brittaniae proximam, incolunt, populis pastoralem a.d.606. 
impendere sollicitudinem curabat. Siquidem ubi 
Scottorum in prsefata ipsorom patria, quomodo et 
Brittonum in ipsa Brittania, yitam ac professionem 

sminus ecclesiasticam in multis esse cognovit, 
maxime quod paschae sollemnitatem non suo tem- 
pore celebrarent, sed, ut supra docuimus, a decima 
quarta luna usque ad vicesimam Dominicae resur- 
rectionis diem observandum esse putarent, scripsit 

10 cum coepiscopis suis exhortatoriam ad eos episto- 
lam; obsecrans eos et contestans unitatem pacis 
et catholicae observationis cum ea, quae toto orbe 
diffusa est, ecclesia Christi, tenere ; cujus videlicet 
epistolse principium hoc est : 

15 § 98. " Dominis carissimis fratribus episcopis 
vel abbatibus per universam Scottiam, Laurentius, 
Mellitus, et Justus, episcopi, servi servorum Dei. 

" Dum nos sedes apostolica, more suo, sicut in 
universo orbe terrarum, in his occiduis partibus 

20 ad prsedicandum gentibus paganis dirigeret, atque 
in hanc insulam, quae Brittania nuncupatur, con- 
tigit introisse antequam cognosceremus ; credentes 
quod juxta morem universalis ecclesiae ingrede- 
rentur, in magna reverentia sanctitatis tam Brit- 

25 tones quam Scottos venerati sumus, sed cognos- 
centes Brittones, Scottos meliores putavimus. 
Scottos vero per Daganum episcopum in hanc, 
quam superius memoravimus, insulam et Colum- 
banum abbatem in Gallis venientem, nihil dis- 

3ocrepare a Brittonibus in eorum conversatione 
didicimus. k Nam Daganus episcopus ad nos ve- 
niens, non solum cibum nobiscum, sed nec iri 



7 Sed . . . scripsit.] Om. Sax. 

14 Epistote.] Om. Sax. 

37 Daganum.] Probably the 



the same individual who is men- 
tioned in the Life of Pulcherius, 
Acta SS. Mart. v. ii. p. 286. 



108 



HISTORIA ECCLKSIASTICA [lIB. II. 



A.D.610. 

Jouroey of 
Mellitos to 
Rome. 



A. D. 605. eodem hospitio, quo vescebamur, sumere voluit." 
Misit idem Laurentius cum coepiscopis suis, etiam 
Brittonum sacerdotibus literas suo gradui con- 
dignas, quibus eos in unitate Catholica confirmare 
satagit ; sed quantum haec agendo profecerit, ad- 5 
huc praesentia tempora declarant. 

§ 99. His temporibus venit Mellitus, Lundoniae 
episcopus, Romam, de necessariis ecclesise Anglo- 
rum cum apostolico papa Bonifacio tractaturus; 
et cum idem papa reverentissimus cogeret synodum 10 
episcoporum Italiae, de vita monachorum et quiete 
ordinaturus, et ipse Mellitus inter eos assedit, anno 
octavo imperii Focatis principis, indictione decima 
tertia, tertia die kalendarum Martiarum, ut quae- 
que erant regulariter decreta sua quoque auctori- 15 
tate subscribens confirmaret, ac Brittaniam rediens 
secum Anglorum ecclesiis mandanda atque ser- 
vanda deferret, una cum epistolis, quas idem 
pontifex Deo dilecto archiepiscopo Laurentio et 
clero universo, similiter et iEdilbercto regi atque 20 
genti Anglonun direxit. Hic est Bonifacius, 
quartus a beato Gregorio Romanse urbis episcopo, 
qui impetravit a Focate principe donari ecclesiae 
Christi templum Romae, quod Pantheon vocabatur 
ab antiquis, quasi simulacrum esset omnium deo- 25 



10 Synodum.] This synod was 
held at Rome, 27 February 610, 
and was occupied, chiefly, in 
securing the interests of the 
monks. Its proceedings are 
printed in Labbe's Conc. v. 1619. 
Later authorities inform us that 
the journey was undertaken to 
procure the consecration of the 
church of Westminster ; see Ba- 
ronius, a. d. 610, § 10. 

11 Ejriscoporum Italia.] ' Eo- 
Utlwara biscopa/ Sax. 



16 Confirmaret.] The Saxon 
renders this by — mid Cristes rode 
tacne wrat and faestnade ; * wrote 
and confirmed with the sign of 
Chrisf s cross/ 

18 Epistolis.~\ See the Appendix 
to this edition. 

81 Direxit.] Sende to frofre 
and to trymnesse rihtes lifes; 
c sent for the assistance and con- 
firmation of a right life.' Saxon 
version, which omits the remain- 
der of the sentence. 



CAP. IV.] 



6ENTIS ANGLORUM. 



109 



rum ; in quo ipse, eliminata omni spurcitia, fecit A. D. 6io. 
ecclesiam sanctse Dei Genetricis atque omnium 
martyrum Christi ; ut, exclusa multitudine daemo- 
num, multitudo ibi sanctorum memoriam haberet. 



5 CAPUT V. 

Ut, defunctis JEdilbercto et Sabercto regibus, successores 
eorum idolatriam resuscitarint, ob quod et Mellitus ac 
Justus a Brittania discesserint. 

§ 100. Anno ab incarnatione Dominica sexcen- a. d. 616. 

io tesimo decimo sexto, qui est annus vicesimus MAUbSet 
primus ex quo Augustinus cum sociis ad praedi- km * ofKent - 
candum genti Anglorum missus est, iEdilberct 
rex Cantuariorum post regnum temporale, quod 
quinquaginta et sex annis gloriosissime tenuerat, 

15 seterna coelestis regni gaudia subiit ; qui tertius 
quidem in regibus gentis Anglorum, cunctis Aus- 
tralibus eorum provinciis quae Humbrae fluvio et 
contiguis ei terminis sequestrantur a borealibus 
imperavit, sed primus omnium cceli regna con- 

20 scendit. Nam primus imperium hujusmodi Aelli, The aeven 
rex Australium Saxonum; secundus Caelin, rex waida». re ' 
Occidentalium Saxonum, qui lingua eorum Ceaulin 
vocabatur ; tertius, ut dixi, iEdilberct, rex Cantua- 
riorum; quartus, Reduald, rex Orientalium An- 

25 glorum, qui etiam, vivente iEdilbercto, eidem suae 



9 Anno ab I. D. 616.] This 
date is depraved in many of the 
later MSS., which read 613, or 
617, bat it is supported as well 
by the best of our English copies 
as by six in Paris, which were 
collated by Pa^i, Critic. ad Ba- 
ron. a. d. 613, § 8. The Saxon 
▼ersion says it was ' ymb/ about, 
the year 616. 

10 Annus 21.] The Saxon pa- 



raphrase here repeats the word 
4 ymb/ 

31 Caelin.] Ceawlin. Saxon 
version, which omits the words 
from ' qui' to ' vocabatur/ 

35 Quietiam.~\ The clause from 
these words to * obtinuit' is 
omitted in the Saxon translation, 
which also passes over some of 
the explanatory statements re- 
garding Edwin of Northumbria. 



110 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



A. D. 616. genti ducatum praebebat, obtinuit ; quintus ^Eduin, 
rex Nordanhymbrorum gentis, id est, ejus, quae ad 
borealem Humbrae fluminis plagam inhabitat, ma- 
jore potentia cunctis qui Brittaniam incolunt, 
Anglorum pariter et Brittonum populis prsefuit, 5 
praeter Cantuariis tantum, necnon et Mevanias 
Brittonum insulas, quae inter Hiberniam et Britta- 
niam sitae sunt, Anglorum subjecit imperio ; sextus 
Osuald et ipse Nordanhymbrorum rex Christia- 
nissimus, iisdem finibus regnum tenuit ; septimus 10 
Osuiu frater ejus, aequalibus pene terminis regnum 
nonnullo tempore coercens, Pictorum quoque atque 
Scottorum gentes, quaa septemtrionales Brittaniae 
fines tenent, maxima ex parte perdomuit ac tribu- 
tarias fecit. Sed haec postmodum. 15 

§ 101. Defunctus vero est rex ^Edilberct die 
vigesima quarta mensis Februarii, post viginti et 
unum annos acceptae fidei, atque in porticu sancti 
Martini, intra ecclesiam beatorum apostolorum 
Petri et Pauli sepultus, ubi et Berctae condita est. 20 
Qui inter cetera bona, quae genti suae consulendo 
conferebat, etiam decreta illi judiciorum, juxta 
exempla Romanorum, cum consilio sapientium 
constituit; quae conscripta Anglorum sermone 
hactenus habentur, et observantur ab ea. In25 
quibu£f primitus posuit qualiter id emendare debe- 
ret, qui aliquid rerum vel ecclesiae, vel episcopi, 
vel reliquorum ordinum, furto auferret; volens 
scilicet tutionem eis, quos et quorum doctrinam 
susceperat, praestare. Erat autem idem iEdilberct 30 



^dilberct 
bnried, 



hislaws, 



and descent, 



18 Acceptafidei.] These twen- 
ty-one years are to be reckoned 
from the mission of Augustine, 
not from iEthelbert's conversion, 
compare Z. 10, in the preceding 
page,although the Saxon version 
explains it as being from the time 



when he received baptism and 
the Christian faith. 

99 Decreta.] An edition of the 
Saxon Laws, of which these are 
the earliest, is now in preparation 
under the able editorship of B. 
Thorpe, Esq. 



CAP. V.] 



GENTIS ANGLORUM. 



111 



filius Irminrici, cujus pater Octa, cujus pater A. D. eio. 
Oeric cognomento Oisc, (aquo reges Cantuaiiornm 
solent Oiscingas cognominare,) cujus pater Hen- 
gist, qui cum filio suo Oisc invitatus a Vurtigerno 
5 Brittaniam primus intravit, ut supra retulimus. 

5> 102. At vero post mortem iEdilbercti, cum ««eceeded by 

J r Eadbald. 

filius ejus Eadbald regni gubernacula suscepisset, 
magno teneilis ibi adhuc ecclesise crementis detri- 
mento fuit Siquidem non solum fidem Christi 

10 recipere noluerat, sed et fornicatione pollutus est 
tali, qnalem nec inter gentes auditam apostolus 
testatur, ita ut uxorem patris haberet. Quo utro- 
que scelere occasionem dedit ad priorem vomitum 
revertendi his, qui sub imperio sui parentis, vel 

15 favore vel timore regio, fidei et castimoniae jura 
susceperant. Nec supernae flagella districtionis 
perfido regi castigando et corrigendo defuere, nam 
crebra mentis vesania, et spiritus immundi inva- 
sione premebatur. 

20 § 103. Auxit autem procellam hujusce pertur- The som <* 
batipnis etiam mors Sabercti regis Orientalium 
Saxonum, qui ubi regna perennia petens tres suos 
filios, qui pagani perduraverant, regni temporalis 
heredes reliquit, coeperunt illi mox idolatriae, quam 

25 vivente eo, aliquantulum intermisisse videbantur, 
palam servire, subjectisque populis idola colendi 
liberam dare licentiam. Cumque viderent ponti- 
ficem, celebratis in ecclesia missarum sollemniis, 
eucharistiam populo dare, dicebant, ut vnlgo fertur, 

so ad eum barbara inflati stultitia ; ' Quare non et 
nobis porrigis panem nitidum, quem et patri nostro 
Saba, (sic namque eum appellare consuerant,) 
dabas, et populo adhuc dare in ecclesia non 



Saberct 



5 Supra.'] Namely, at § 35. 
13 Uxorem patris.] After the 
death of Bertha, Ethelbert mar- 



ried a second wife, whose name 
has been purposely concealed by 
the historians. 



112 



HJSTORIA ECCLESIASTICA [UB. II. 



expel Mel- 
litos. 



A. D. 616. desistis?' Quibus ille respondebat; ' Si vultis 
ablui fonte illo salutari, quo pater vester ablutus 
est, potestis etiam panis sancti, cui ille participa- 
bat, esse participes; sin autem lavacrum vitee 
contemnitis, nullatenus valetis panem vitse perci- 5 
pere/ At illi, ' Nolumus,' inquiunt, ' fontem 
illum intrare, quia nec opus illo nos habere novi- 
mus, sed tamen pane illo refici volumus.' Cumque 
diligenter ac saepe ab illo essent admoniti, nequa- 
quam fieri posse ut absque purgatione sacrosancta 10 
quis oblationi sacrosanctae communicaret, ad ulti- 
mum furore comraoti, aiebant ; ' Si non vis assen- 
tire nobis in tam facili causa, quam petimus, non 
poteris jam in nostra provincia demorari ;' et ex- 
pulerunt eum, ac de suo regno cum suis abire 15 
jusserunt. Qui expulsus inde venit Cantiam trac- 
taturus cum Laurentio et Justo coepiscopis, quid 
in hi§ esset agendum ; decretumque est communi 
consilio, quia satius esset, ut omnes patriam rede- 
untes libera ibi mente Domino deservirent, quam 20 
inter rebelles fidei barbaros sine fructu residerent. 
Discessere itaque primo Mellitus ac Justus, atque 
ad partes Gallise successere, ibi rerum finem ex- 
spectare disponentes. Sed non multo tempore, 
qui praeconem a se veritatis expulerant, dsemonicis 25 
cultibus impune serviebant; nam egressi contra 
gentem Geuissorum in prcelium, omnes pariter cum 
sua militia corruerunt, nec, licet auctoribus perditis, 
excitatum ad scelera vulgus potuit recorrigi atque 
ad simplicitatem fidei et caritatis, quae est in 30 
Christo, revocari. 



10 Pvrgatione sacrosancta.] Ge- 
claesnunge fulwihtes baetbes ; 
* the purification of the bath of 
baptism/ Saxon version. 



27 Geubmrum.] With West 
Seaxna theode ; * against the 
nation of the West Saxons/ 
Saxon version. 



CAP. VI.] GENTIS ANGLORUM. 113 



CAPUT VI. 

Ut correptus ab apostolo Petro Laurentius JEodbaldum regem 
ad Christum converterit, qui mox Mellitum et Justum ad 
pr&dicandum revocaverit. 

5 § 104. Cum vero et Laurentius Mellitum Justum- A. D. 616. 
que secuturus ac Brittaniam esset relicturus, jussit m*\™,™* 
ipsa sibi nocte in ecclesia beatorum apostolorum 
Petri et Pauli, de qua frequenter jam diximus, 
stratum parari ; in quo, cum post multas preces 

10 ac lacrimas ad Dominum pro statu ecclesise fusas, 
ad quiescendum membra posuisset atque obdor- 
misset, apparuit ei beatissimus apostolorum prin- 
ceps, et multo illum tempore secretae noctis flagellis 
arctioribus afficiens sciscitabatur apostolica dis- 

15 trictione quare gregem, quem sibi ipse crediderat, 
relinqueret, vel cui pastorum oves Christi in medio 
luporum positas fugiens ipse dimitteret. ' An 
mei/ inquit, ' oblitus es exempli, qui pro parvulis 
Christi, quos mihi in indicium suae dilectionis 

20 commendaverat, vincula, verbera, carceres, afflic- 
tiones, ipsam postremo mortem, mortem autem 
crucis, ab infidelibus et inimicis Christi ipse cum 
Christo coronandus pertuli?' His beati Petri 
flagellis simul et exhortationibus animatus famulus 

25 Christi Laurentius mox, mane facto, venit ad 
regem, et, retecto vestimento, quantis esset verbe- 
ribus laceratus ostendit. Qui multum miratus, et convert» Ead- 

... • i bnld, 

mquirens, quis tanto viro tales ausus esset plagas 
infligere; ut audivit quia suse causa salutis epi- 
3oscopus ab apostolo Christi tanta esset tormenta 
plagasque perpessus, extimuit multum, atque ana- 
thematizato omni idolatriae cultu,abdicato connubio 
non legitimo, suscepit fidem Christi, et baptizatus 

i 



114 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



A. D. 616. ecclesias rebus quantum valuit in omnibus consu- 

lere ac favere curavit. 
A.D.617. §105. Misit etiam Galliam et revocavit Melli- 

whorecalls A w ■. , . ... 

Meiutoiand tum ac Justum, eosque ad suas ecclesias Jibere 
instituendas redire praecepit, qui post annum ex 6 
quo abierunt reversi sunt; et Justus quidem ad 
civitatem Hrofi, cui praefuerat, rediit; Mellitum 
vero Lundonienses episcopum recipere noluerunt, 
idolatris magis pontificibus servire gaudentes. Non 
enim tanta erat ei, quanta patri ipsius regni po- 10 
testas, ut etiam nolentibus ac contradicentibus 
paganis antistitem suae posset ecclesiae reddere. 
Verumtamen ipse cum sua gente, ex quo ad 
Dominum conversus est, divinis se studuit manci- 
pare praeceptis ; denique et in monasterio beatis- 15 
simi apostolorum principis ecclesiam sanctae Dei 
genitricis fecit, quam consecravit archiepiscopus 
Mellitus. 



CAPUT VII. 

Ut Mellitus episcopus flammas ardentis sua civitatis orando 20 

restrinxerit. 

A. d. 619. § 106. Hoc enim regnante rege, beatus archiepi- 
renceand scopus Liaurentius regnum cceleste conscendit, 

accessiou of . ,. . . i.-w^. 

Meiiitu», atque rn ecclesia et monasteno sancti apostoh Petri, 

juxta praedecessorem suum Augustinum, sepultus 25 
est, die quarto nonarum Februariarum [2 Feb.] ; 



1 EcckauP rebua.'] According 
to Thorn, col. 1768, in A. d. 618 
he gave the manor of Nodbunie 
to a church which he had built, 
and dedicated to the Virgin Mary, 
in Canterbury, for the expiation 
of his unbelief. 

5 Po$t aiiniMR.] The events 



recorded in§104,have generally 
been referred to a. d. 617, and 
Mellitus and Justus have been 
supposed to have returned in 
618 ; but from the connexion of 
Beda's narrative it is presumed 
that this calculation is a year 
too late. 



CAP. VII.] GRNTIS ANGLORUM. 115 

post quem Mellitus, qui erat Lundoniae episcopus, A. D. 619. 
sedem Doruvernensis ecclesiae tertius ab Augustino 
suscepit. Justus autem adhuc superstes Hrofen- 
sem regebat ecclesiam, qui, cum magna ecclesiam 

5 Anglorum cura ac labore gubernarent, suscepe- 
runt scripta exhortatoria a pontifice Romanae et 
apostolicse sedis Bonifacio, qui post Deusdedit 
ecclesiae prsefuit anno incarnationis Dominicae 
sexcentesimo decimo nono. Erat autem Mellitus 

10 corporis quidem infirmitate, id est, podagra, gra- 
vatus, sed mentis gressibus sanis, alacriter terrena 
quseque transiliens atque ad coelestia semper 
amanda, petenda, et quaerenda, pervolans. Erat 
carnis origine nobilis, sed culmine mentis nobilior. 

15 § 107. Denique, ut unum virtutis ejus, unde m* mincie «t 
cetera intelligi possint, testimonium referam, tem- Mter ur> ' 
pore quodam civitas Doruvernensis per culpam 
incuriae igni correpta, crebrescentibus coepit flam- 
mis consumi ; quibus, cum nullo aquarum injectu 

20 posset aliquis obsistere, jamque civitatis esset pars 
vastata non minima, atque ad episcopium furens 
se flamma dilataret, confidens episcopus in divi- 
num ubi humanum deerat auxilium jussit se obviam 
saevientibus et huc illucque volantibus ignium glo- 

25 bis efferri. Erat autem eo loci, ubi flammarum 
impetus maxime incumbebat, martyrium beatorum 
quatuor Coronatorum. Ibi perlatus obsequentum 
manibus episcopus coepit orando periculum infir- 
mus abigere, quod firma fortium manus multum 

solaborando nequiverat. Nec mora, ventus, qui a 



5 Susceperunt.'] The passage 
from this word to * decimo nono' 
is omitted in the Saxon para- 
phrase. 

8 Anno I. D 619.] As Boni- 
face the Fifth came to the Papal 
Throne 23 December a. d. 619, 



the date in tbe text is not, I 
presume, meant to apply to the 
period when his letters reached 
England, but only to his acces- 
sion. 

35 Erat . . . Coronatorum.'] Omit- 
ted in the Saxon version. 

12 



116 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A. D. 619. meridie flans urbi incendia sparserat, contra meri- 
diem reflexus, primo vim sui furoris a laesione 
locorum, quae contra erant, abstraxit; ac mox 
funditus quiescendo, flammis pariter sopitis atque 
exstinctis, compescuit. Et quia vir Dei igne 5 
divinae caritatis fortiter ardebat, quia tempestates 
potestatum aeriarum a sua suorumque laesione 
crebris orationibus vel exhortationibus repellere 
consueverat, merito ventis flammisque mundiali- 
bus prsevalere, et ne sibi suisque nocerent, obtinere 10 
poterat. 

A. D. 624. Et hic ergo postquara annis quinque rexit eccle- 
siam, ^Eodbaldo regnante, migravit ad coelos, 
sepultusque est cum patribus suis in saepedicto 
monasterio et ecclesia beatissimi apostolorum u 
principis, anno ab incarnationc Domini sexcen- 
tesimo vicesimo quarto, die octavo kalendarum 
Maiarum [24 April.]. 



CAPUT VIII. 

Ut Bonifacius papa Justo successori ejus pallium et epistolam 20 

mxserit. 

A. D. 624. § 108. Cui statim successit in pontificatum Justus, 
bUhopoV ' qui erat Hrofensis ecclesiae episcopus. Illi autem 
camerbary, g^jggjgg Romanum pro se consecravit episcopum, 

data sibi ordinandi episcopos auctoritate a ponti- 25 
fice Bonifacio, quem successorem fuisse Deusdedit 
supra meminimus ; cujus auctoritatis ista est forma. 

letterfrom " Dilectissimo fratri Justo, Bonifacius. 

fa°ce e tobim. " Quam devote, quamque etiam vigilanter pro 

Christi Evangelio elaboraverit vestra fraternitas, 30 
non solum epistolse a vobis directae tenor, imo 

19 Capit VIII.] This chapter is ooiitted in the Saxon. 



CAP. VIII.] GENTIS ANGLOftUM. 117 

indulta desuper operi vestro perfectio, indicavit. A. D. 624. 
Nec enim omnipotens Deus, aut sui nominis 
sacramentum, aut vestri fructum laboris deseruit, 
dum ipse praedicatoribus Evangelii fideliter repro- 

5 misit, ' Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus, 
usque ad consummationem seculi.' Quod specia- 
liter, injuncto vobis ministerio, ejus clementia de- 
monstravit ; aperiens corda gentium ad suscipien- 
dum praedicationis vestrae singulare mysterium. 

10 Magno enim praemio fastigiorum vestrorum delec- 
tabilem cursum bonitatis suae suffragiis illustravit, 
dum creditorum vobis talentorum fidelissimae nego- 
tiationis officiis uberem fructum impendens, ei, 
quod signare possetis multiplicatis generationibus 

15 praeparavit. Hocque etiam illa vobis repensatione 
collatum est, qua injuncto ministerio jugiter per- 
sistentes laudabili patientia redemtionem gentis 
illius exspectastis, et vestris ut proficerent meritis 
eorum est salvatio propinata, dicente Domino ; 

20 ' Qui perseveraverit usque in finem, bic salvus 
erit.' Salvati ergo estis spe patientiae et tolerantiae 
virtute, ut infidelium corda naturali ac superstitioso 
morbo purgata sui consequerentur misericordiam 
Salvatoris. Susceptis namque apicibus filii nostri 

25AdulvaIdi regis, reperimus quanta sacri eloquii 
eruditione ejus animum ad verae conversionis et 
indubitatae fidei credulitatem fraternitas vestra 
perduxerit. Qua ex re de longanimitate clementiae 
coelestis certam assumentes fiduciam, non solum 

30 suppositarum ei gentium plenissimam salutem, 
imo quoque vicinarum, vestrae proedicationis 
ministerio credimus subsequendam ; quatenus, si- 
cut scriptum est, consummati operis vobis merces 
a retributore omnium bonorum Domino tribuatur. 



4 Repromisit.] Matth. xxviii. 20. 
80 Qui perseveraveritJ] Matth. x. 22. 



118 



HISTORIA BCCLBSIASTICA [LIB. II. 



A pall trans 
mitted. 



A. D. 624. Et vere per omnem terram exisse sonum eorum, et 
in fines orbis terrae verba ipsorum, universalis gen- 
tium confessio, suscepto Christianae sacramento 
fidei, protestetur. 

§ 109. " Pallium praeterea per latorem praesen- 5 
tium fraternitati tuae, benignitatis studiis invitati, 
direximus, quod videlicet tantum in sacrosanctis 
celebrandis mysteriis utendi licentiam imperavi- 
mus ; concedentes etiam tibi ordinationes episcop- 
orum, exigente opportunitate, Domini praeveni- 10 
ente misericordia, celebrare : ita ut Christi Evan- 
gelium plurimorum annunciatione, in omnibus 
gentibus, quae necdum conversae sunt, dilatetur. 
Studeat ergo tua fraternitas hoc, quod Sedis 
apostolicae humanitate percepit, intemerata men- 15 
tis sinceritate servare ; intendens cujus rei simili- 
tudine tam praecipuum indumentum humeris tuis 
bajulandum susceperis. Talemque te, Domini 
implorata clementia, exhibendum stude, ut indulti 
muneris praemia, non cum reatitudine, sed cum20 
commodis animarum, ante tribunal summi et ven- 
turi Judicis, repraesentes. 

" Deus te incolumem custodiat, dilectissime 
frater." 



9 Ordinationes.] From this 
passage we learn that Justus 
was now archbishop of Canter- 



bury, and, consequenUy, that 
the letter was not written before 
A. d. 624. 



CAP. IX.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



119 



CAPUT IX. 

De imperio regU Mduini, et ut veniens ad evangelizandam 
ei Paulinus primo filiam ejus cum aliis, fidei Christiance 
sacramentis imbueriL 

5 § 110. Quo tempore etiam gens Nordanhymbro- A. D. 625. 

v . ,. . , j «i Edwinkingof 

rum, hoc est, ea natio Anglorum, quse ad aquilo- Nortkumbru, 
nalem Humbrae fluminis plagam habitabat, cum 
rege suo ^Eduino, verbum fidei, prsedicante Paulino, 
cujus supra meminimus, suscepit. Cui videlicet 

10 regi, in auspicium suscipiendae fidei et regni coeles- 
tis, potestas etiam terreni creverat imperii, ita ut, 
quod nemo Anglorum ante eum, omnes Brittaniae 
fines, qua vel ipsorum vel Brittonum provinciae 
habitant, sub ditione acceperit. Quin et Mevanias 

lsinsulas, sicut et supra docuimus, imperio subju- 
gavit Anglorum; quarum prior, quae ad austrum 
est, et situ amplior et frugum proventu atque 
ubertate felicior, nongentarum sexaginta familia- 
rum mensuram juxta aestimationem Anglorum, 

20 secunda trecentarum et ultra spatium, tenet. 

§ 111. Huic autem genti occasio fuit percipiendae mames 

„ , . , n .7 Eihelburga of 

fidei, quod praetatus rex ejus cognatione junctus Kent. 
est regibus Cantuariorum, accepta in conjugem 
^Edilbergae filia ^Edilbercti regis, quae alio nomine 
25 Tatae vocabatur. Hujus consortium cum primo 
ipse, missis procis, a fratre ejus iEodbaldo, qui 
tunc regno Cantuariorum praeerat, peteret, respon- 



6 Nordanhymbrorum.'] The de- 
finition of this term which fol- 
lows is oroitted in the Saxon 



yersion. 



14 Mewmias.] The isles of An- 
glesey and Man. Monige, Brytta 
ealand ; ' Mona, the island of 
the Britons/ Saxon version, 



which omits the passage from 
1 Anglorum * to ' tenet/ Carte, 
i. 226, gives, from the British 
Triads, an account of the contest 
between Edwin and Cadwallon, 
which ended in the defeat of the 
latter. 

15 Supra.] See § 100. 



120 



HISTORIA ECCLRSIASTICA [lIB. II. 



Mission of 
Panlians. 



A. D. 625. sum est, non esse licitum Christianam virginem 
pagano in conjugem dari, ne fides et sacramenta 
ccelestis Regis consortio profanarentur regis, qui 
veri Dei cultus esset prorsus ignarus. Quae cum 
iEduino verba nuncii referrent, promisit se nil 5 
omnimodis contrarium Christianae fidei, quam virgo 
colebat, esse facturum ; quin potius permissurum, 
ut fidem cultumque suae religionis cum omnibus, 
qui secum venissent, viris sive feminis, sacerdoti- 
bus seu ministris, more Christiano servaret. Neque 10 
abnegavit se etiam eandem subiturum esse religio- 
nera, si tamen examinata a prudentibus sanctior 
ac Deo dignior posset inveniri. 

§ 113. Itaque promittitur virgo atque JEduino 
mittitur, et, juxta quod dispositum fuerat, ordina- 15 
tur episcopus vir Deo dilectus Paulinus, qui cum 
illa veniret, eamque et comites ejus, ne paganorum 
possent societate pollui, quotidiana exhortatione 
et sacramentorum coelestium celebratione confirm- 
aret. Ordinatus est autem Paulinus episcopus a 20 
Justo archiepiscopo, sub die duodecima kalenda- 
rum Augustarum [21 Jul.], anno ab incarnatione 
Domini sexcentesimo vicesimo quinto, et sic cum 
praefata virgine ad regem ^Eduinum, quasi comes 
copulae carnalis, advenit ; sed ipse potius toto 25 
animo intendens ut gentem, quam adibat, ad agni- 
tionem veritatis advocans, juxta vocem apostoli, 
uni viro sponso virginem castam exhiberet Christo. 
Cumque in provinciam venisset laboravit multum 
ut et eos, qui secum venerant, ne a fide deficerent, 30 
Domino adjuvante, contineret, et aliquos, si forte 
posset, de paganis ad fidei gratiam praedicando 



14 JEduino mtftttar.] And aefter 
faecce Edwine onsended, * And 
after a [short] space of time sent 
to Edwin.' Saxon version. 



" Anno ab /. D. 624.] The 
corresponding passage is omitted 
in the Saxon version. 

91 ApostoU.'] ii Corinth. xi. 2. 



CAP. IX.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



121 



converteret. Sed sicut apostolus ait, quamvis A. D. 625. 
multo tempore illo laborante in verbo, Deus seculi 
hujus excaecavit mentes infidelium, ne eis fulgeret 
illuminatio Evangelii glorise Christi. 

5 § 113. Anno autem sequente venit in provinciam A. D. 626. 
quidam sicarius, vocabulo Eumer, missus a rege ^dwinwved 
Occidentalium Saxonum, nomine Cuichelmo, spe- 
rans se regem JEduinum regno simul et vita priva- 
turum ; qui habebat sicam bicipitein toxicatam, 

10 ut, si ferri vulnus minus ad mortem regis sufficeret, 
peste juvaretur veneni. Pervenit autem ad regem 
primo die paschae [17 April.], juxta amnem Deru- 
ventionem, ubi tunc erat villa regalis, intravitque 
quasi nuncium domini sui referens ; et cum simu- 

15 latam legationem ore astuto volveret exsurrexit. 
repente, et, evaginata sub veste sica, impetum 
fecit in regem. Quod cum videret Lilla minister bytheodeiuy 
regi amicissimus, non habens scutum ad manum, 
quo regem a nece defenderet, mox interposuit 

20 corpus suum ante ictum pungentis ; sed tanta vi 
hostis ferrum infixit, ut per corpus militis occisi 
etiam regem vulneraret. Qui, cum mox undique 
gladiis impeteretur, in ipso tumultu etiam alium 
de militibus, cui nomen erat Frodheri, sica nefanda 

25 peremit. 

§ 114. Eadem autem nocte sacrosancta Dominici Birth f Ean- 



1 Apostolus.~\ ii Corinth. iv. 4. 

7 Occidentalium Saxonum.] 
Carte, i. 227, conjectures that as 
Edwin was connected with Mer- 
cia, it was probably to assist 
that kingdom that he became 
engaged in a war against the 
West Saxons, the lands taken 
from whom were added to Mer- 
cia, then tributary to Northum- 
bria. 

12 Deruventionem.] Deorwen- 
tan. Saxon version. 



13 Villa regalis.] Camden, col. 
736, conjectures that it was 
situated at Auldby, on the Der- 
went, near Kirkby Underdale, 
in the East Riding of Yorkshire, 
where he inspected the ruins of 
a castle near the Derwent ; but 
perhaps the castle of Conings- 
borough, certainly a royal resi- 
dence during the Saxon period, 
may be the place indicated. 

24 Frodheri.] Forthhere. Sax- 
on version. 



122 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



a.d. 626. paschae [17 April.] pepererat regina filiam regi, 

fled and con- . 1-1 /■ _« • ■% . 

vemionof cui nomen Eanfled; cumque idem rex, prsesente 
Paulino episcopo, gratias ageret diis suis pro nata 
sibi filia, e contra episcopus gratias coepit agere 
Domino Christo, regique adstruere quod ipse pre- 6 
cibus suis apud illum obtinuerit, ut regina sospes 
et absque dolore gravi sobolem procrearet. Cujus 
verbis delectatus rex promisit se, abrenunciatis 
idolis, Christo serviturum, si vitam sibi et victoriam 
donaret pugnanti adversus regem, a quo homicida 10 
ille, qui eum vulneraverat, missus est ; et in pignus 
promissionis implendae eandem filiam suam Christo 
consecrandam Paulino episcopo assignavit, quae 
baptizata est die sancto pentecostes [5 Jun.] 
prima de gente Nordanhymbrorum, cum undecim 15 
aliis de familia ejus. Quo tempore curatus a 
vulnere sibi pridem inflicto rex, collecto exercitu, 
venit adversus gentem Occidentalium Saxonum; 
ac, bello inito, universos, quos in necem suam con- 
spirasse didicerat, aut occidit, aut in deditionem 20 
recepit. Sicque victor in patriam reversus non 
statim et inconsulte sacramenta fidei Christianae 
percipere voluit ; quamvis nec idolis ultra servivit, 
ex quo se Christo serviturum esse promiserat. 
Verum, primo diligentius ex tempore et ab ipso 25 
venerabili viro Paulino rationem fidei ediscere et 
cum suis primatibus, quos sapientiores noverat, 
curavit conferre, quid de his agendum arbitraren- 
tur. Sed et ipse, cum esset vir natura sagacissi- 
mus, saepe diu solus residens ore quidem tacito, 30 
sed in intimis cordis multa secum colloquens, quid 
sibi esset faciendum, quae religio servanda, trac- 
tabat. 



19 Universos.] The narrative 
of the Saxon Chronicle, a. d. 



626, may be here compared with 
Beda. 



CAP. X.] 



GENTIS ANGLORUM. 



123 



CAPUT X. 

Ut papa Bonifacius eumdem regem, missis literis, sit hortatus 

adjidem. 

§ 115. Quo tempore exhortatorias ad fidem literas A. D. 625. 
5 a pontifice sedis apostolicae Bonifacio accepit, 
quarum ista est forma. 

« 

Exemplar epistolae beatissimi et apostolici papae Admonitory 

i • t» -■• t» • /• • • j • j • letter from 

urbis Romanae ecclesiae Bonifacn, directae yiro Bonifaceto 
glorioso JSduino, regi Anglorum. 

10 " Viro glorioso ^Eduino regi Anglorum, Boni- 
facius episcopus, servus servorum Dei. 

" Licet summae divinitatis potentia humanae 
locutionis officiis explanari non valeat, quippe 
quae sui magnitudine ita invisibili atque investi- 

15 gabili aeternitate consistit, ut haec nulla ingenii 
sagacitas, quanta sit, comprehendere disserereque 
sufficiat; quia tamen ejus humanitas ad insinua- 
tionem sui, reseratis cordis januis, quae de semet- 
ipsa proferetur, secreta humanis mentibus inspi- 

20 ratione clementer infundit, ad adnunciandam vobis 
plenitudinem fidei Christianae, sacerdotalem cura- 
vimus sollicitudinem prorogare, ut perinde Christi 
Evangelium, quod Salvator noster omnibus prae- 
cepit gentibus praedicari, vestris quoque sensibus 

25 inserentes, salutis vestrae remedia propinentur. 
Supernae igitur majestatis clementia, quae cuncta 
solo verbo praeceptionis suae condidit et creavit, 



4 Quo tempore.] Although Be- 
da places thia letter of Boniface 
after events which occurred in 
626, it is evident that it must 
have been written in 625, since 



Boniface died 22 October in that 
year; see Mabillon, Ann. Be- 
ned. xi. 54. 

7 Exemplar.] This letter is 
omitted in the Saxon paraphrase. 



124 • HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. II. 

A. D. 625. coelum videlicet et terram, mare et omnia, quae in 
eis sunt, dispositis ordinibus, quibus subsisteret, 
coaeterni Verbi sui consilio, et sancti Spiritus 
unitate dispensans, hominem ad imaginem et simi- 
litudinem suam ex limo terrae plasmatum constit- 5 
uit, eique tantam praemii praerogativam indulsit, 
ut eum cunctis praeponeret, atque servato termino 
praeceptionis, aeternitatis subsistentia praemuniret. 
Hunc ergo Deum Patrem, et Filium, et Spiritum 
sanctum, quod est individua Trinitas, ab ortu 10 
solis usque ad occasum, humanum genus, quippe 
ut creatorem omnium atque factorem suum, saluti- 
fera confessione fide veneratur et colit; cui etiam 
summitates imperii rerumque potestates submissse 
sunt, quia ejus dispositione omnium praelatio 15 
regnorum conceditur. Ejus ergo bonitatis miseri- 
cordia totius creaturae suae dilatandi subdi etiam 
in extremitate terrae positarum gentium corda 
frigida, sancti Spiritus fervore in sui quoque agni- 
tione, mirabiliter est dignata succendere. 20 

§ 116. " Quae enim in gloriosi filii nostri Audu- 
baldi regis gentibusque ei subpositis illustratione, 
clementia Redemtoris fuerit operata, plenius ex 
vicinitate locorum vestram gloriam conjicimus 
cognovisse. Ejus ergo mirabile donum et in vobis 25 
certa spe coelesti longanimitate conferri confidi- 
mus; cum profecto gloriosam conjugem vestram, 
quas vestri corporis pars esse dignoscitur, seterni- 
tatis praemio per sacri baptismatis regenerationem 
illuminatam agnovimus. Unde praesenti stylo glo- 30 
riosos vos adhortandos cum omni affectu intimae 
caritatis curavimus, quatenus, abominatis idolis 
eorumque cultu, spretisque fanorum fatuitatibus 
et auguriorum deceptabilibus blandimentis, cre- 
datis in Deum patrem omnipotentem, ejusque&> 
filium Jesum Christum, et Spiritum sanctum, ut 
credentes, a diabolicae captivitatis nexibus, sanctae 



CAP. X.] GENTIS ANGL0RUM. 125 

et individuae Trinitatis cooperante potentia, abso- A. D. 625. 
luti, aeternae vitae possitis esse participes. 

§ 117. " Quanta autem reatitudinis culpa tene- 
antur obstricti hi, qui idolatriarum perniciosissi- 
5 mam superstitionem colentes amplectuntur, eorura, 
quos colunt, exempla perditionis insinuant ; unde 
de eis per Psalmistam dicitur, ' Omnes dii gentium 
daemonia, Dominus autem coelos fecit ;' et iterum, 
* Oculos habent et non vident, aures habent et 

10 non audiunt, nares habent et non odorabunt, 
manus habent et non palpabunt, pedes habent et 
non ambulabunt; similes ergo efficiuntur his, qui 
spem suae confidentiae ponunt in eis/ Quomodo 
enim juvandi quemlibet possunt habere virtutem 

15 hi, qui ex corruptibili materia inferiorum etiam 
subpositorumque tibi manibus construuntur ? qui- 
bus videlicet artificium humanum accommodans 
eis inanimatam membrorum similitudinem contu- 
listi? qui, nisi a te moti fuerint, ambulare non 

20 poterunt ; sed tanquam lapis in uno loco positus, 
ita constructi, nihilque intelligentiae habentes, 
ipsaque insensibilitate obruti nullam neque lae- 
dendi neque juvandi facultatem adepti sunt? Qua 
ergo mentis deceptione eos deos, quibus vos ipsi 

25imaginem corporis tradidistis, colentes sequimini, 
judicio discreto reperire non possumus. 

§ 118. " Unde oportet vos, suscepto signo sanctae 
crucis, per quod humanum genus redemtum est, 
exsecrandam diabolicae versutiae subplantationem, 

so qui divinae bonitatis operibus invidus aemulusque 
consistit, a cordibus vestris abjicere, injectisque 
manibus hos, quos eatenus materise compage vobis 
deos fabricastis, confringendos diminuendosque 
summopere procurate. Ipsa enim eorum dissolutio 



7 Omnes.~\ Psal. xcv. 5. * Iterwn.~\ Psal. cxiii. 5 — 8. 



126 HISTORIA ECCLESIASTICA [L1B. II. 

A.D. 625. corruptioque, quae nunquam viventem spiritum 
habuit, nec sensibilitatem a suis factoribns potuit 
quolibet modo suscipere, vobis patenter insinnet 
qnam nihil erat quod eatenus colebatis ; dum pro- 
fecto meliores vos, qui spiritum viventem a Domino 5 
percepistis, eorum constructioni nihilominus ex- 
sistatis; quippe quos Dens omnipotens ex primi 
hominis, quem plasmavit, cognatione, deductis per 
secula innumerabilibus propaginibus, pullulare 
constituit. Accedite ergo ad agnitionem ejus, 10 
qni vos creavit, qui in vobis vitae insufflavit 
spiritum, qui pro vestra redemtione Filium suum 
unigenitum misit, ut vos ab originali peccato 
eriperet, et ereptos de potestate nequitiae diaboli- 
cae ccelestibus praemiis mnneraret. i& 

§ 119. " Suscipite verba praedicatorum et Evan- 
gelium Dei, quod vobis annunciant; quatenns 
credentes, sicut saepius dictum est, in Deum 
Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum ejus 
^ilium, et Spiritnm sanctum, et inseparabilem Tri- 20 
nitatem, fugatis daemoniorum sensibus, expulsaque 
a vobis sollicitatione venenosi et deceptibilis hos- 
tis, per aquam et Spiritum sanctum renati, ei, cui 
credideritis, in splendore gloriae sempiternae co- 
babitare, ejus opitulante munificentia, valeatis. 25 
Praeterea, benedictionem protectoris vestri beati 
Petri apostolorum principis vobis direximus, id 
est, camisiam cum ornatura in auro una, et lena 
Anciriana una; quod petimus, ut eo benignitatis 
animo gloria vestra suscipiat, quo a nobis noscitur so 
destinatum." 



CAP. XI.] GENTIS ANGLORUM. 127 



CAPUT XI. 

Ut conjugem ipsius, per epistolam, salutis illius sedulam agere 

curam monueriL 

§130. Ad conjugem quoque illius ^Edilbergam A. D. 625. 
5 hujusmodi literas idem pontifex misit. 

Exemplar epistolae beatissimi et apostolici Boni- Letterfrom 

r r * Bonifeceto 

facii papaa urbis Romae, directae iEdilbergae Btheiburg*. 
reginse JEduini regis. 

" Domin^: gloriosae filiae iEdilbergae reginae, Boni- 

10 facius episcopus, servus servorum Dei. 

" Redemtoris nostri benignitas humano generi, 
quod pretiosi sanguinis sui effusione a vinculis 
diabolicae captivitatis eripuit, multae providentiae, 
quibus salvaretur, propinavit remedia; quatenus 

lssui nominis agnitionem diverso modo gentibus 
innotescens, Creatorem suum suscepto Christianse 
fidei agnoscerent sacramento. Quod equidem in 
vestrae gloriae sensibus coelesti collatum munere 
mystica regenerationis vestrae purgatio patenter 

20 innuit. Magno ergo largitatis dominicae beneficio 
mens nostra gaudio exsultavit, quod scintillam 
orthodoxae religionis in vestri dignatus est con- 
fessione succendere ; ex qua re non solum gloriosi 
conjugis vestri, imo totius gentis subpositae vobis, 

25 intelligentiam in amorem sui facile inflammaret. 

§ 121. " Didicimus namque, referentibus his, qui 

ad nos gloriosi filii nostri Audubaldi regis lauda- 

bilem conversionem nunciantes pervenerunt, quod 

etiam vestra gloria, Christianae fidei suscepto 

30 mirabili sacramento, piis et Deo placitis jugiter 



6 Exemplar.] The Saxon version omits also this epistle. 



128 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A.D.625. operibus enitescat, ab idolorum etiam cultu, seu 
fanorum auguriorumque illecebris, se diligenter 
abstineat, et ita in amore Redemtoris sui immu- 
tilata devotione persistens invigilet, ut ad dilatan- 
dam Christianam fidem incessabiliter non desistat 5 
operam commodare. Cumque de glorioso conjuge 
vestro paterna caritas sollicite perquisisset, cogno- 
vimus, quod eatenus abominandis idolis serviens 
ad suscipiendam vocem praedicatorum suam distu- 
lerit obedientiam exhibere ; qua ex re non modica 10 
nobis amaritudo congesta est, ab eo quod pars 
corporis vestri ab agnitione summae et iridividuae 
Trinitatis remansit extranea. Unde paternis oificiis 
yestrae gloriosae Christianitati nostram commoni- 
tionem nec distulimus conferendam, adhortantes, 15 
quatenus divinae inspirationis imbuta subsidiis 
importune et opportune agendum non differas, ut 
et ipse, Salvatoris nostri Domini Jesu Christi 
cooperante potentia, Christianorum numero copu- 
letur; ut perinde intemerato societatis foedere20 
jura teneas maritalis consortii ; scriptum namque 
est, ' Erunt duo in carne una/ Quomodo ergo 
unitas vobis conjunctionis inesse dici poterit, si a 
vestras fidei splendore, interpositis detestabilis 
erroris tenebris, ille remanserit alienus ? 25 

§ 122. " Unde orationi continuae insistens a 
longanimitate coelestis clementiae illuminationis 
ipsius beneficia impetrare non desinas; ut vide- 
licet, quos copulatio carnalis affectus unum quo- 
dammodo corpus exhibuisse monstratur, hos quo- 30 
que unitas fidei etiam post hujus vitae transitum 
in perpetua societate conservet. Insiste ergo, 
gloriosa filia, et summis conatibus duritiam cordis 
ipsius religiosa divinorum praeceptorum insinua- 



31 Scriptum.] Gen. ii. 24. 



CAP. XI.] GENTIS ANGL0RUM. 129 

tione mollire summopere dematura ; infundens sen- A. d. 625. 
sibus ejus quantum sit praeclarum, quod credendo 
suscepisti, mysterium, quantumve sit admirabile 
quod renata praemium consequi meruisti. Frigidi- 
5 tatem cordis ipsius, sancti Spiritus annunciatione 
succende ; quatenus, amoto torpore perniciosissimi 
cultus, divinse fidei calor ejus intelligentiam tuarum 
adhortationum frequentatione succendat, ut pro- 
fecto sacrae Scripturae testimonium per te expletum 
10 indubit&nter perclareat, ' Salvabitur vir infidelis 
per mulierem fidelem.' Ad hoc enim misericordiam 
Dominicae pietatis consecuta es, ut fructum fidei 
creditorumque tibi beneficiorum Redemtori tuo 
multiplicem resignares. Quod equidem, suffragante 
lspraesidio benignitatis ipsius, ut explere valeas, 
assiduis non desistimus precibus postulare. 

§ 123. " His ergo praemissis, paternae vobis 

dilectionis exhibentes officia, hortamur, ut nos, 

reperta portitoris occasione, de his, quae per vos 

20 superna potentia mirabiliter in conversatione con- 

jugis vestri submissaeque vobis gentis dignatus 

fuerit operari, prosperis quantocius nubciis rele- 

vetis, quatenus sollicitudo nostra, (quae de vestri 

vestrorumque omnium animae salute optabilia 

25 desideranter exspectat,) vobis nunciantibus, rele- 

vetur, illustrationemque divinae propitiationis in 

vobis diffusam opulentius agnoscentes, hilari con- 

fessione largitori omnium bonorum Deo et beato 

Petro apostolorum principi uberes merito gratias" 

30 exsolvamus. Praeterea, benedictionem pfotectoris 

vestri beati Petri apostolorum principis vobis 

direximus, id est, speculum argenteum, et pectinem 

eboreum inauratum ; quod petimus, ut eo benigni- 

tatis animo gloria vestra suscipiat, quo a nobis 

35 noscitur destinatum." 



9 Testmonium.] 1 Corinth. vii. 14. 

K 



130 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



CAPUT XII. 

Ut Mduini per visionem quondam sibi exsuli ostensam sit ad 

credendum provocatus. 

A. D. 626. § 134. Hmc quidem memoratus papa Bonifacius 



Edwin's 
viaioo and 
vow. 



de salute regis iEduini ac gentis ipsius literis 5 
agebat. Sed et oraculum coeleste, quod illi quon- 
dam exsulanti apud Redualdum regem Anglorum 
pietas divina revelare dignata est, non minimum 
ad suscipienda vel intelligenda doctrinae monita 
salutaris sensum juvit illius. Cum ergo videretio 
Paulinus difficulter posse sublimitatem animi re- 
galis ad humilitatem viae salutaris et suscipiendum 
mysterium vivificae crucis inclinari, ac pro salute 
illius, simul et gentis cui praeerat, et verbo exhorta- 
tionis apud homines et apud divinam pietatemis 
verbo deprecationis ageret, — tandem, ut verisimile 
videtur, didicit in spiritu, ut quod vel quale esset 
oraculum regi quondam coelitus ostensum. Nec 
exinde distulit quin continuo regem admoneret 
explere votum, quod in oraculo sibi exhibito se20 
facturum promiserat, si temporis illius aerumnis 
exemtus ad regni fastigia perveniret. 

§ 125. Erat autem oraculum hujusmodi. Cum, 
persequente illum ^Edilfrido, qui ante eum regna- 
vit, per diversa ocultus loca vel regna multo25 
annorum tempore profugus vagaretur, tandem venit 
ad Redualdum, obsecrans ut vitam suam a tanti 



6 Sed et oraculum.] Here the 
Saxon translation is resumed. 

84 Persequente.] Edwio, upon 
the death of his father Ella king 
of Deira, being only three years 
old, was exposed to the tyranny 
of his brother-in-law Ethelfrid 



king of Bernicia. During Ed- 
win's residence in the court of 
Ceorl, king of Mercia, hemarried 
his daughter Quenburga, but 
that monarch proving faithless, 
he sought the protection of Red- 
wald king of East Anglia. 



CAP. XII.] GENTIS ANGLORUM. 131 

persecutoris insidiis tutando servaret ; qui libenter a. d. 626. 
eum excipiens promisit se, quse petebatur, esse 
facturum. At postquam JEdilfrid in hac eum 
provincia apparuisse et apud regem illius familia- 

5 riter cum sociis habitare cognovit, misit nuncios, 
qui Redualdo pecuniam multam pro nece ejus 
offerrent ; neque aliquid profecit. Misit secundo, 
misit tertio, et copiosiora argenti dona offerens, et 
bellum insuper illi, si contemneretur, indicens ; 

10 qui, vel minis fractus, vel corruptus muneribus, 
cessit deprecanti, ut sive occidere se JEduinum, 
seu legatariis tradere, promisit. Quod ubi fidissi- 
mus quidam amicus illius animadvertit, intravit 
cubiculum quo dormire disponebat, (erat enim 

15 prima hora noctis,) et evocatum foras, quid erga 
eum agere rex promisisset, edocuit, et insuper 
adjecit, ' Si ergo vis, hac ipsa hora educam te de 
hac provincia, et ea in loca introducam ubi nun- 
quam te vel Redualdus vel JEdilfridus invenire 

20 valeant/ Qui ait, ' Gratias quidem ago benevo- 
lentise tuae; non tamen hoc facere possum quod 
suggeris, ut pactum, quod cum tanto rege inii, 
ipse primus irritum faciam, cum ille mihi nil mali 
fecerit, nil adhuc inimicitiarum intulerit. Quin 

25 potius, si moriturus sum ille me magis quam igno- 
bilior quisquam me morti tradat. Quo enim nunc 
fugiam, qui per omnes Brittanise provincias tot 
annorum temporumque curriculis vagabundus hos- 
tium vitabam insidias?' Abeunte igitur amico, 

30 remansit JEduini solus foris, residensque moestus 
ante palatium multis coepit cogitationum aestibus 
affici, quid ageret, quove pedem verteret, nescius. 

§ 126. Cumque diu tacitis mentis angoribus et 
caeco carparetur igni, vidit subito intempestae 

35noctis silentio appropinquantem sibi hominem 

vultus habitusque incogniti ; quem videns, ut igno- 

tum et inopinatum, non parum expavit. At ille 

k2 



132 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A. d. 626. accedens salutavit eum et interrogavit, quare illa 
hora, ceteris quiescentibus et alto sopore pressis, 
solus ipse moestus in lapide pervigil sederet; at 
ille vicissim sciscitabatur, quid ad eum pertineret, 
utrum ipse intus an foris noctem transigeret. Qui s 
respondens ait, ' Ne me aestimes tuae moestitiae et 
insomniorum, et forinsecse et solitariae sessionis, 
causam nescire; scio enim certissime qui es, et 
quare moeres, et quae ventura tibi in proximo 
mala formidas. Sed dicito mihi quid mercis dare 10 
velis ei, si qui sit, qui his te moeroribus absolvat, 
et Redualdo suadeat, ut nec ipse tibi aliquid mali 
faciat, nec tuis te hostibus perimendum tradat?' 
Qui cum se omnia quae posset, huic tali pro mer- 
cede beneficii daturum esse responderet, adjecitis 
ille, ' Quid si etiam regem te futurum, exstinctis 
hostibus, in veritate promittat, ita ut non solum 
omnes tuos progenitores, sed et omnes, qui ante 
te reges in gente Anglorum fuerant, potestate 
transcendas?' At iEduin constantior interrogando 20 
factus, non dubitavit promittere, quin ei, qui tanta 
sibi beneficia donaret, dignis ipse gratiarum acti- 
onibus responderet. Tum ille tertio, ' Si autem/ 
inquit, ' is, qui tibi tanta taliaque dona veraciter 
adventura praedixerit, etiam consilium tibi tuae 25 
salutis ac vitae melius atque utilius, quam aliquis 
de tuis parentibus aut cognatis unquam audivit, 
ostendere potuerit, num ei obtemperare, et monita 
ejus salutaria suscipere, consentis V Nec distulit 
^Eduin quin continuo polliceretur in omnibus se 30 
secuturum doctrinam illius, qui se tot ac tantis 
calamitatibus ereptum ad regni apicem prove- 
heret. Quo accepto responso, confestim is, qui 
loquebatur cum eo, imposuit dexteram suam capiti 
ejus, dicens, ' Cum hoc ergo tibi signum advenerit, 35 
memento hujus temporis ac loquelae nostrae, et ea, 
quae nunc promittis, adimplere ne differas;' et, 



CAP. XII.] GENTIS ANGLORUM. 



133 



his dictis, ut ferunt, repente disparuit, ut intelli- a. d. 626. 
geret non hominem esse, qui sibi apparuisset, sed 
spiritum. 

§ 127. Et cum regius juvenis solus adhuc ibidem 

6 sederet, gavisus quidem de collata sibi consola- 
tione, sed multum solicitus ac mente sedula cogi- 
tans quis esset ille, vel unde veniret, qui haec sibi 
loqueretur, venit ad eum praefatus amicus illius 
laetoque vultu salutans eum, ' Surge/ inquit, ' intra, 

10 et sopitis ac relictis curarum anxietatibus, quieti 
membra simul et animum compone, quia mutatum 
est cor regis, nec tibi aliquid mali facere, sed fidem 
potius pollicitam servare, disponit. Postquam 
enim cogitationem suam, de qua tibi ante dixi, 

15 reginas in secreto revelavit, revocavit eum illa ab 
intentione, admonens quia nulla ratione conveniat 
tanto regi amicum suum optimum in necessitate 
positum auro vendere, imo fidem suam, quae 
omnibus ornamentis pretiosior est, amore pecuniae 

2operdere/ Quid plura? Fecit rex ut dictum est; 
nec solum exsulem nunciis hostilibus non tradidit, 
sed etiam eum, ut in regnum perveniret, adjuvit ; 
nam mox redeuntibus domum nunciis, exercitum 
ad debellandum ^Edilfridum collegit copiosum, 

25 eumque sibi occurrentem cum exercitu multum 
impari, (non enim dederat illi spatium quo totum 
suum congregaret atque adunaret exercitum,) 
occidit, in finibus gentis Merciorum ad orientalem 
plagam amnis, qui vocatur Idlae; in quo certa- 

30 mine et filius Redualdi vocabulo Raegenheri, occi- 



39 Idlae.] The battle was 
fought near Retford, on tbe east- 
ern bank of tbe river Idle, in 
Nottinghamshire, Carad. Brit. 
col. 485, in A. d. 616, according to 
Flor. Worcest., or in 717 accord- 
ing to tbe Saxon Chronicie, and 



the Flores Historiarum. Henry 
of Huntingdon,f. 181, b. haspre- 
served the translation of an early 
proverbial saying which origi- 
nated from this battle, — ' Amnis 
Idle Anglorum sorduit cruore ;' 
see also Flores Hist. ad an. 717. 



134 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A.D.626. sus est. Ac sic iEduinus juxta oraculum, quod 
acceperat, non tantum regis sibi infesti insidias 
vitavit, verum etiam eidem peremto in regni gloriam 
successit. 

Thevision § 128. Cum ergo, praedicante verbum Dei Paulino, s 
rex credere differret, et per aliquod tempus, ut 
diximus, horis competentibus solitarius sederet, 
quid agendum sibi esset, quae religio sequenda, 
sedulus secum ipse scrutari consuesset, ingrediens 
ad eum quadam die vir Dei imposuit dexteram 10 
capiti ejus, et, an hoc signum agnosceret, requisivit. 
Qui cum tremens ad pedes ejus procidere vellet, 
levavit eum, et quasi familiari voce affatus, ' Ecce/ 
inquit, 'hostium manus, quos timuisti, Domino 
donante, evasisti ; ecce, regnum, quod desiderasti, 15 
ipso largiente, percepisti. Memento ut tertium, 
quod promisisti, facere ne differas, suscipiendo 
fidem ejus, et praecepta servando, qui te et a tem- 
porabilus adversis eripiens temporalis regni honore 
sublimavit ; et si deinceps voluntati ejus, quam 20 
per me tibi praedicat, obsecundare volueris, etiam 
a perpetuis malorum tormentis te liberans aeterni 
secum regni in coelis faciet esse participem.' 



CAPUT XIII. 

Quale consilium idem cum primatibus suis de percipienda 25 
jide Christi habuerit ; et ut pontifex ejus suas aras pro- 
fanaverit. 

A. D. 627. §129. Quibus auditis, rex suscipere quidem se 
Ed^i r n7wn. fidem, quam docebat, et velle et debere responde- 
version. k^ Verum adhuc cum amicis principibus et30 
consiliariis suis sese de hoc collaturum esse dice- 
bat, ut, si et illi eadem cum illo sentire vellent, 
omnes pariter in fonte vitae Christo consecrarentur ; 
et, annuente Paulino, fecit ut dixerat. Habito 



CAP. XIII.] GENTIS ANGLORUM. 



135 



enim cum sapientibus consilio, sciscitabatur singil- A. d. 627. 
latim ab omnibus, qualis sibi doctrina haec eatenus 
inaudita, et novus divinitatis, qui praedicabatur, 
cultus videretur. Cui primus pontificum ipsius Theopimon 
5 Coifi continuo respondit, € Tu vide, rex, quale sit ° °* ' 
hoc, quod nobis modo prsedicatur ; ego autem tibi 
verissime, quod certum didici, profiteor, quia nihil 
omnino virtutis habet, nihil utilitatis feligio illa, 
quam hucusque tenuimus. Nullus enim tuorum 

10 studiosius quam ego culturse deorum nostrorum se 
subdidit, et nihilominus multi sunt, qui ampliora a 
te beneficia quam ego, et majores accipiunt digni- 
tates, magisque prosperantur in omnibus, quae 
agenda vel acquirenda disponunt. Si autem dii 

15 aliquid valerent, me potius juvare vellent, qui illis 
impensius servire curavi. Unde restat, ut si ea, 
quse nunc nobis nova praedicantur, meliora esse et 
fortiora, habita examinatione, perspexeris, absque 
ullo cunctamine suscipere illa festinemus.' 

20 § 130. Cujus suasioni verbisque prudentibus andof«no- 

i. .. . , .-. ,. thernoble. 

ahus optimatum regis tribuens assensum continuo 
subdidit, ' Talis/ inquiens, * mihi videtur, rex, vita 
hominum praesens in terris ad comparationem ejus, 
quod nobis incertum est, temporis, quale cum, te 

25 residente ad coenam cum ducibus ac ministris tuis 
tempore brumali, accenso quidem foco in medio et 
calido effecto coenaculo, furentibus autem foris per 
omnia turbinibus hiemalium pluviarum vel nivium, 
adveniensque unus passerum domum citissime 

so pervolaverit ; qui cum per unum ostium ingrediens, 
mox per aliud exierit. Ipso quidem tempore, quo 
intus est, hiemis tempestate non tangitur, sed 



5 Coifi.~\ Cefi. Saxon version, 
Coefi, Cyfi. It is the opinion of 
Dr. Jamieson (Etymolog. Dict. 
Scot. Lang. Supplement, v. Coi- 
vie,) and of others, with which 



I do not agree, that this word is 
the same as the Celtic ' Coibhi/ 
i. e. ' helpful/ and that this in- 
dividual was a British Druid; 
see Orimm's Mythologie, p. 61. 



/ 



136 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A. D. 627. tamen parvissimo spatio serenitatis ad momentum 
excurso, mox de hieme in hiemem regrediens tuis 
oculis elabitur. Ita haec vita hominum ad modi- 
cum apparet ; quid autem sequatur, quidve prae- 
cesserit, prorsus ignoramus. Unde si haec nova 5 
doctrina certius aliquid attulit, merito esse se- 
quenda videtur.' His similia et ceteri majores 
natu ac regis consiliarii divinitns admoniti prose- 
quebantur. 
com profanes § 131. Adjecit autem Coifi, quia vellet ipsum 10 
God^Md- 6 at Paulinum diligentius audire de Deo, quem praedi- 
cabat, verbum facientem; quod cum, jubente 
rege, faceret, exclamavit, auditis ejus sermonibus, 
dicens, ' Jam olim intellexeram nihil esse, quod 
colebamus, quia videlicet quanto studiosius in eo 15 
cultu veritatem quaerebam, tanto minus invenie- 
bam. Nunc autem aperte profiteor, quia in hac 
praedicatione veritas claret illa, quae nobis vitae, 
salutis et beatitudinis aeternae dona valet tribuere. 
Unde suggero, rex, ut templa et altaria, quae sine 20 
fructu utilitatis sacravimus, ocius anathemati et 
igni contradamus.' Quid plura? praebuit palam 
assensum evangelizanti beato Paulino rex, et, 
abrenunciata idolatria, fidem se Christi suscipere 
confessus est. Cumque a praefato pontifice sacro- 25 
rum suorum quaereret, quis aras et fana idolorum 
cum septis, quibus erant circumdata, primus pro- 
fanere deberet ; ille respondit, ' Ego. Quis enim 
ea, quae per stultitiam colui, nunc ad exemplum 
omnium aptius quam ipse per sapientiam mihiso 
a Deo vero donatam, destruam?' Statimque, 
abjecta superstitione vanitatis, rogavit sibi regem 
arma dare et equum emissarium, quem ascendens 
ad idola destruenda veniret, (non enim licuerat 
pontificem sacrorum vel arma ferre, yel praeter in 35 
equa equitare.) Accinctus ergo gladio accepit 
lanceam in manu, et ascendens emissarium regis 



CAP. XIII.] GBNTIS ANGLORUM. 



137 



pergebat ad idola; quod aspiciens vulgus sestima- A.D. 627. 
bat eum insanire. Nec distulit ille, mox ut pro- 
piabat ad fanum, profanare illud, injecta in eo 
lancea, quam tenebat; multumque gavisus de 

5 agnitione veri Dei cultus jussit sociis destruere 
ac succendere fanum cum omnibus septis suis. 
Ostenditur autem locus ille quondam idolorum 
non longe ab Ebfiraco ad orientem, ultra amnem 
Doruuentionem, et vocatur hodie Godmunddinga- 

loham, ubi pontifex ipse, inspirante Deo vero, 
polluit ac destruxit eas, quas ipse sacraverat, 
aras. 



CAPUT XIV. 



15 



Ut idem Mduini cum sua gentefidelis sitfactus; et ubi 

Paulinus baptizaverit. 



§132. Igitur accepit rex ^Eduini cum cunctis A. D. 627. 
gentis suae nobilibus ac plebe perplurima fidem et NorXbria! 
lavacrum sanctae regenerationis, anno regni sui 
undecimo, qui est annus Dominicae incarnationis 

20 sexcentesimus vicesimusseptimus, ab adventu vero 
Anglorum in Brittaniam annus circiter centesimus 
octogesimus. Baptizatus est autem Eburaci die 
sancto paschse, pridie iduum Aprilium [12 April.], 
in ecclesia sancti Petri apostoli, quam ibidem 

25 ipse de ligno, cum catechizaretur atque ad percipi- 
endum baptisma imbueretur, citato opere con- 
struxit; in qua etiam civitate ipse doctori atque 
antistiti suo Paulino sedem episcopatus donavit. 
Mox autem ut baptisma consecutus est curavit, 



9 Godmunddingaham.'] God- 
mundham, near Wighton, in the 
East Riding of Yorkshire, a 
place celebrated in British as 
well as in Saxon times, for its 



Temple. See Camd. Brit. col. 
738, 742 ; GrimnVs Myth. p. 52. 
19 Qui est.] The remainder of 
this sentence is omitted in the 
Saxon version. 



138 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. II. 



a. D. 627. docente eodem Paulino, majorem ipso in loco et 
augustiorem de lapide fabricare basilicam, in cujus 
medio ipsum, quod prius fecerat, oratorium inclu- 
deretur. Praeparatis ergo fundamentis, in gyro 
prioris oratorii per quadrum coepit aedificare basil- 5 
icam; sed priusquam altitudo parietis esset con- 
summata, rex ipse impia nece occisus opus idem 
successori suo Osualdo perficiendum reliquit. 
Paulinus autem ex eo tempore sex annis continuis, 
id est, ad finem usque imperii regis illius, verbum 10 
Dei, annuente ac favente ipso, in ea provincia 
praedicabat ; credebantque et baptizabantur quot- 
quot erant praeordinati ad vitam aeternam, in 
quibus erant Osfrid et Eadfrid filii regis JEduini, 
qui ambo ei exsuli nati sunt de Quoenburga filia is 
Cearli regis Merciorum. 

§ 133. Baptizati sunt tempore sequente et alii 
liberi ejus de JEdilberga regina progeniti, .zEdilhun, 
et -zEdilthryd filia, et alter filius Uuscfrea, quorum 
primi albati adhuc rapti sunt de hac vita, et20 
Eburaci in ecclesia sepulti. Baptizatus est et Yfli 
filius Osfridi, sed et alii nobiles ac regi viri non 
pauci. Tantus autem fertur tunc fuisse fervor 
fidei ac desiderium lavacri salutaris gente Nord- 
anhymbrorum, ut quodam tempore Paulinus ve-25 
niens cum rege et regina in villam regiam, quae 
vocatur Adgefrin, triginta sex diebus ibidem cum 
eis catechizandi et baptizandi officio deditus mora- 
retur; quibus diebus cunctis a mane usque ad 
vesperam nil aliud ageret quam confluentem eo 30 
de cunctis viculis ac locis plebem Christi verbo 
salutis instruere, atque instructam in fluvio Gleni, 



Baptisra of 

Edwin'8 

family. 



37 Adgtfrin.~\ Adgebrin, A. 
Now Yeverin in Glendale, some 
interesting particulars concern- 
ing which are given in Hutchin- 



8on's Northumberland, i. 246, 
edit. 1778. 

32 Gleni.~\ Claene, Sax. ver- 
sion, the Glen, a small river 



CAP. XIV.] GENTIS ANGLORUM. 



139 



qui proximus erat, lavacro remissionis abluere. A. D.627. 
Haec villa tempore sequentium regum deserta, et 
alia pro illa est facta in loco, qui vocatur Maelmin. 
Haec quidem in provincia Berniciorum ; sed et in 

5 provincia Deirorum, ubi saepius manere cum rege 
solebat, baptizabat in fluvio Sualua, qui vicum 
Cataractam praeterfluit. Nondum enim oratoria 
vel baptisteria in ipso exordio nascentis ibi eccle- 
sise poterant sedificari. Attamen in Campodono, 

10 ubi tunc etiam villa regia erat, fecit basilicam, 
quam postmodum pagani, a quibus ^Eduini rex 
occisus, cum tota eadem villa succenderunt ; pro 
qua reges posteriores fecere sibi villam in regione, 
quae vocatur Loidis. Evasit autem ignem altare, 

15 quia lapideum erat ; et servatur adhuc in monas- 
terio reverentissimi abbatis et presbyteri Thryd- 
uulfi, quod est in silva Elmete. 



which falls into the Till, giving 
the name of Glendale to the 
valley through which it passes. 
Camd. Brit. col. 861. 

3 Maelmin.'] Camden, col. 862, 
and, from him, subsequent writ- 
ers, have supposed, but without 
sufficient authority, that Milfield 
near Flodden is here meant. 

7 CataractamJ] Catereht tun, 
Sax. version, Catterick bridge, 
on the river Swale, in Rich- 
mondshire, Whitaker's Rich- 
mond, ii. 21. . 

9 Campodono.] Camden asserts 
that this is the modern Almon- 
bury, a name which he supposes 
to be corrupted from Albanbury, 
since a church was there built by 
Paulinus and dedicated to St. 
Alban, Britan. col. 709 ; and 
Gale, observing that in the Saxon 
paraphrase this word is rendered 
* Donafelda/ gives the prefer- 



ence to Tanfield, which lies near 
the Swale. These opinions are 
refuted in a paper published in 
the Archaeologia, i. 221, the ob- 
ject of which is to show that 
Doncaster is intended by Cam- 
podonum. 

14 Loidis.] This royal resi- 
dence was not in the town, but 
in the district, of Loidis, namely, 
at Oswinthorp, see afterwards 
iii. xxiv, and Thore&by's Leeds, 
p. 108, edit. 1816. 

14 Evasit.'] The remainder of 
this chapter is omitted in the 
Saxon. 

17 Elmete.] A district in York- 
shire. Camden conjectures that 
the ruins visible at Barwick in 
Elmet indicate the palace of the 
Northumbrian kings, but does 
not attempt to show where the 
monastery of Thrydwulf was 
situated. 



140 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. II. 



CAPUT XV. 

Ut provincia Orientalium Anglorumjidem Christi susceperit. 

A. D. 627. § 134. Tantum autem devotionis JSduini erga 
Ewpwdd. nof cultum veritatis habuit, ut etiam regi Orientalium 

Anglorum Earpualdo, filio Redualdi, persuaderet, 5 
relictis idolorum superstitionibus, fidem et sacra- 
menta Christi cum sua provincia suscipere. Et 
quidem pater ejus Reduald jamdudum in Cantia 
sacramentis Christianae fidei imbutus est, sed 
frustra ; nam rediens domum ab .uxore sua et 10 
quibusdam perversis doctoribus seductus est, atque 
a sinceritate fidei depravatus habuit posteriora 
pejora prioribus, ita ut in morem antiquorum 
Samaritanorum et Christo servire yideretur et diis, 
quibus antea serviebat. Atque in eodem fano et 15 
altare haberet ad sacrificium Christi et arulam ad 
victimas daemoniorum ; quod videlicet fanum rex 
ejusdem provinciae Alduulf, qui nostra setate fuit, 
usque ad suum tempus perdurasse et se in pueritia 
vidisse testabatur. Erat autem prsefatus rex20 
Reduald natu nobilis quamlibet actu ignobilis, 
filius Tytili, cujus pater fuit Vuffa, a quo reges 
Orientalium Anglorum Vuffingas appellant. 
Death of § 135. Verum Eorpuald, non multo postquam 

SdMcewion fidem accepit tempore, occisus est a viro gentili, 25 
ofSigberct. nom j ne Ricbercto; et exinde tribus annis pro- 

vincia in errore versata est, donec accepit regnum 
a.d.631. frater ejusdem Eorpualdi Sigberct, vir per omnia 



9 Earpualdo.] The conversion 
and death of Eorpwald, and the 
accession of Sigeberct, are in- 
correctly referred by Florence of 
Worcester and the Saxon Chro- 
nicle to a date different from 



what is here assigned to those 
events. 

18 Qui nostra cetate firit.] 
Omitted in the Saxon version. 

82 Vuffa.] Wuffa,Sax.para- 
phrase. 



CAP. XV.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



141 



Christianissimus atque doctissimus ; qui, vivente A. D. 627. 
adhuc fratre, cum exularet in Gallia, fidei sacra- 
mentis imbutus est, quorum participem, mox ubi 
regnare coepit, totam suam provinciam facere 

5 curavit. Cujus studiis gloriosissime favit Felix 
episcopus, qui de Burgundiorum partibus, ubi 
ortus et ordinatus est, cum venisset ad Honorium 
archiepiscopum eique indicasset desiderium suum, 
misit eum ad praedicandum verbum vitae praefatae 

lonationi Anglorum. Nec vota ipsius in cassum 
cecidere ; quin potius fructum in ea multiplicem 
credentium populorum pius agri spiritalis cultor 
invenit. Siquidem totam illam provinciam, juxta 
sui nominis sacramentum, a longa iniquitate atque 

15 infelicitate liberatam ad fidem et opera justitiae, ac 
perpetuae felicitatis dona, perduxit; accepitque 
sedem episcopatus in civitate Domnoc, et cum 
decem ac septem annos eidem provinciae pontificali 
regimine praeesset, ibidem in pace vitam finivit. 



20 



CAPUT XVI. 



Ut Paulinus in provincia Lindissi vradicaverit ; et de quali- 

tate regni Mauini. 

% 136. Pr^dicabat autem Paulinus verbum A. D. 628. 

• • . . T . -, . • . . j • Conversion of 

etiam provinciae Lmdissi, quae est prima ad men- Lincoinshue. 
25 dianam Humbrse fluminis ripam, pertingens usque 
ad mare, praefectumque Lindocolinae civitatis, cui 



6 FelixJ] Concerning this in- 
dividual no information has 
reached us ; Malmesb. de Pon- 
tif. f. 135, merely echoes the 
words of Beda. Wharton, Angl. 
Sacr.i. 403,shows that Felix com- 
menced preaching in East Anglia 
in a. i). 630, and died in 647. 



17 Domnoc.'] Dunwich, a city 
formerly on the coast of Suffolk, 
but now swept away by the sea, 
was the first seat of this bishop- 
ric, which, after several re- 
movals, was ultimately fixed at 
Norwich. 



142 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



A. D. 628. nomen erat Blaecca, primum cum domo sua con- 
vertit ad Dominum. In qua, videlicet, civitate et 
ecclesiam operis egregii de lapide fecit; cujus 
tecto vel longa incuria, vel hostili manu, dejecto, 
parietes hactenus stare videntur, et omnibus annis 5 
aliqua sanitatum miracula in eodem loco solent ad 
utilitatem eorum, qui fideliter quaerunt, ostendi. 
In qua ecclesia Paulinus, transeunte ad Christum 
Justo, Honorium pro eo consecravit episcopum, 
ut in sequentibns suo loco dicemus. De hujus 10 
fide provincise narravit mihi presbyter et abbas 
quidam vir veracissimus de monasterio Peartaneu, 
vocabulo Deda, retulisse sibi quendam seniorem 
baptizatum se fuisse die media a Paulino epi- 
scopo, praesente rege iEduino et multam populiis 
turbam, in fluvio Treenta, juxta civitatem, quae 
lingua Anglorum Tiouulfinga caestir vocatur; qui 
etiam effigiem ejusdem Paulini referre esset solitus, 
quod esset vir longae staturae, paululum incurvus, 
nigro capillo, facie macilenta, naso adunco per-20 
tenui, venerabilis simul et terribilis aspectu. Ha- 
buit autem secum in ministerio et Jacobum 
diaconum, virum utique industrium ac nobilem in 
Christo et ecclesia, qui ad nostra usque tempora 
permansit. 25 

suteof Ed- § 137. Tanta autem eo tempore pax in Brittania, 



3 Ecclesiam.~\ Supposed to be 
the cburch of St. PauTs, wbich, 
according to tradition, was origi- 
nally dedicated to St. Paulinus. 

12 Peartaneu.'] Peurtanei jB. 
Perartanig D. Peortanea Sax. 
version. There seems reason to 
suppose, from the language of 
the charters printed in the Mo- 
Mst Anglic. i. 142, 143, edit. 
16W, that Parteney was a dif- 
fevent place from the Benedic- 
tto« monastery of Bardney, 



afterwards refounded by Gilbert 
de Gaunt, although in its imme- 
diate neighbourhood. 

17 Tiovvljinga caestir.'] Teolf- 
inga ceastra, Saxon version. The 
locality of this town is uncertain, 
but Camden believes it to be the 
present Southwell in Notting- 
hamshire, Britan. col. 483. 

96 Pax.] Ireland enjoyed the 
same internal tranquillity under 
the reign of Brian ; see Warner's 
Hist. of Ireland, i. 403. 



CAP. XVI.] GBNTIS ANGLORUM. 



143 



quaquaversum imperium regis ^Eduini pervenerat, A. D. 688. 
fuisse perhibetur, ut, sicut usque hodie in proverbio I^! kint " 
dicitur, etiam si mulier una cum recens nato par- 
vulo vellet totam perambulare insulam a mari ad 

5 mare, nullo se laedente, valeret. Tantum rex idem 
utilitati suae gentis consuluit, ut plerisque in locis, 
ubi fontes lucidos juxta publicos viarum transitus 
construxit, ibi ob refrigerium viantium, erectis 
stipitibus, sereos caucos suspendi juberet, neque 

10 hos quisquam, nisi ad usum necessarium, contin- 
gere prae magnitudine vel timoris ejus auderet, vel 
amoris vellet. Tantum vero in regno excellentiae 
habuit, ut non solum in pugna ante illum vexilla 
gestarentur, sed et tempore pacis equitantem inter 

lscivitates, sive villas, aut provincias suas cum 
ministris, semper antecedere signifer consuesset; 
necnon et incedente illo ubilibet per plateas, illud 
genus vexilli, quod Romani Tufam, Angli vero 
appellant Tuuf, ante eum ferri solebat. 



20 CAPUT xvn. 

Ut idem ab Hanorio papa exhortatorias literas acceperit, qui 

etiam Paulino pallium miserit. 

% 138. Quo tempore praesulatum sedis apostolicae A. D. 634 
Honorius, Bonifacii successor, habebat, qui, ubi 
25 gentem Nordanhymbrorum cum suo rege ad fidem 
confessionemque Christi, Paulino evangelizante, 
conversam esse didicit, misit eidem Paulino pal- 
lium; misit et regi ^Eduino literas exhortatorias, 



9 Caucos.~\ Cnps, see Hof- 
mann's Lexicon, v. Cauca. 

18 TvfamJ] A species of ban- 
ner, concerning which see Hof- 
mann's Lexicon. 

38 Literas.~\ lt appears from 



the epistle to Honorius contained 
in the following chapter, that 
this letter was written in a. d. 
634, before the news of Edwin's 
death had reached the pope. 
Since, however, Edwin was con- 



144 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



A. D.634. paterna illum caritate accendens, ut in fide veri- 
tatis, quam acceperant, persistere semper ac pro- 
ficere curarent. Quarum videlicet literarum iste 
est ordo. 



Lelter from 
pope Hono- 
rins to Ed- 
win. 



§ 139. " Domino excellentissimo atque praecel- 5 
lentissimo filio JEduino, regi Anglorum, Honorius 
episcopus servus servorum Dei, salutem. 

" Ita Christianitatis vestrae integritas circa sui 
Conditoris cultum fidei est ardore succensa, ut 
longe lateque resplendeat, et in omni mundo 10 
annunciata vestri operis multipliciter referat fruc- 
tum. Sic enim vos reges esse cognoscitis, dum 
regem et Creatorem vestrum orthodoxa praedica- 
tione edocti Deum venerando creditis, eique, quod 
humana valet conditio, mentis vestrae sinceram 15 
devotionem exsolvitis. Quid enim Deo nostro 
aliud offerre valebimus, hisi ut in bonis actibus 
persistentes ipsumque auctorem humani generis 
confitentes eum colere, eique vota nostra reddere 
festinemus ? Et ideo, excellentissime fili, paterna 20 
vos caritate, qua convenit, exhortamur, ut hoc, 
quod vos divina misericordia ad suam * gratiam 
vocare dignata est, sollicita intentione et assiduis 
orationibus servare omnimodo festinetis ; ut, qui 
vos in praesenti seculo ex omni errore absolutos25 
ad agnitionem sui nominis est dignatus perducere 
et ccelestis patriae vobis praeparet mansionem. 
Praedicatoris igitur vestri domini mei apostolicae 
memoriae Gregorii frequenter lectione occupati, 
prae oculis affectum doctrinae ipsius, quem pro30 



verted in 627, it is by no means 
clear how we are to account for 
the pope's silence during this 
interval ; Smith conjectures that 
it may have happened from the 
slow progress of Christianity in 



Northumbria (see § 112), orfrom 
some difficulty arising frona the 
mutual consecration of the arch- 
bishops of York and Canterbury. 
This letter is omitted in the 
Saxon version. 



CAP. XVII.] 6ENTIS ANGLORUM. 145 

vestris animabus libenter exercuit, habetote ; qua- A. D. 634. 
tenus ejus oratio et regnum vestrum populumque 
augeat, et vos omnipotenti Deo irreprehensibiles 
repraesentet. Ea vero, quae a nobis pro vestris 

6 sacerdotibus ordinanda sperastis, baec pro fidei 
vestrae sinceritate, quae nobis multimoda relatione 
per praesentium portitores laudabiliter insinuata 
est, gratuito animo attribuere ulla sine dilatione 
praevidemus ; et duo pallia utrorumque metropoli- 

10 tanorum, id est, Honorio et Paulino, direximus, ut 
dum quis eorum de hoc seculo ad auctorem suum 
fuerit arcessitus, in loco ipsius alter episcopum ex 
hac nostra auctoritate debeat subrogare. Quod 
quidem, tam pro vestrae caritatis affectu, quam 

15 pro tantarum provinciarum spatiis, quae inter nos 

et vos esse noscuntur, sumus invitati concedere, 

ut in omnibus devotioni vestrae nostrum concur- 

sum et juxta vestra desideria praeberemus. 

" Incolumem excellentiam vestram gratia superna 

20 custodiat." 

CAPUT XVIII. 

Ut Honorius, qui Justo in episcopatum Dorovernensis eccle- 
sia successit, ab eodem papa Honorio pallium et literas 
acceperit. 

25 §140. HjEC inter Justus archiepiscopus ad coelestia Death of 

■. i . . • i Tk-r i • f Jastus arch- 

regna sublevatus quarto lduum JNovembnum die b.shopof 
[10 Nov.], et Honorius pro illo est in praesulatum andco r n b S- 
effectus ; qui ordinandus venit ad Paulinum, et riw.° 



85 Inter h<sc.~\ Here we en- 
counter a chronological diffi- 
culty; for since Edwin had 
written to the pope in favour of 
the two roetropolitans, Honorius 
and Paulinus, it is obvious that 
the letter must have been de- 
spatched before the battle in 



which he fell, 12 October a. d. 
633, and as Justus died in the 
month of November, his death 
must be referred,-at the latest, 
to 632. But on the other hand, 
since Paulinus consecrated Ho- 
norius at Lincoln, that ceremony 
must have taken place before 

L 



146 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



A. D. 634. 

Letter from 
the pope to 
Honorius of 
Canterbary. 



occurrente sibi illo in Lindocolino, quintus ab 
Augustino Doruvernensis ecclesiae consecratus est 
antistes. Cui etiam praefatus papa Honorius 
misit pallium et literas, in quibus decernit hoc 
ipsum, quod in epistola ad iEduinum regem missa 5 
decreverat; scilicet, ut cum Doruvernensis vel 
Eburacensis antistes de hac vita transierit, is, qui 
superest, consors ejusdem gradus habeat potesta- 
tem alterum ordinandi in loco ejus, qui transierat, 
sacerdotem ; ne sit necesse ad Romanam usque 10 
civitatem per tam prolixa terrarum et maris spatia 
pro ordinando archiepiscopo semper fatigari. 
Quarum etiam textum literarum in nostra hac 
historia ponere commodum duximus. 

§ 141. " Dilectissimo fratri Honorio, Honorius. 15 
" Inter plurima, quae redemtoris nostri miseri- 
cordia suis famulis dignatur bonorum munera 
praerogare, illud etiam clementer collata suae 
pietatis munificentia tribuit, quoties per fraternos 
affatus unianimam dilectionem quadam contem-20 
platione alterhis aspectibus repraesentat. Pro 
quibus majestati ejus gratias indesinenter exsol- 
vimus, eumque votis supplicibus exoramus, ut 
vestram dilectionem in praedicatione Evangelii 
laborantem et fructificantem, sectantemque magis- 25 
tri et capitis sui sancti Gregorii regulam, perpeti 
stabilitate confirmet, et ad augmentum ecclesiae 
suae potiora per vos suscitet incrementa ; ut fide 
et opere, in timore Dei et caritate, vestra acqui- 
sitio decessorumque vestrorum, quae per domini 30 
Gregorii exordia pullulat, convalescendo amplius 



the deaUi of Edwin, for imrae- 
diately after that event Paulinus 
retreated to Kent. Smith places 
the death of Justus in 630, the 
consecration of Honorius in 631, 



and the transmission of the pall 
in 634. 

12 Fatigari.] The remainder 
of the chapter is omitted in the 
Saxon version. 



CAP. XVIll.] GENTIS ANGLORUM. 147 - 

extendatur; ut ipsa vos dominici eloquii promissa A.D.634. 
in futuro respiciant, vosque vox ista ad aeternam 
festivitatem evocet, ' Venite ad me omnes, qui 
laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos.' 

6 Et iterum, ' Euge, serve bone et fidelis, quia super 
pauca fuisti fidelis, super multa te constituam; 
intra in gaudium Domini tui.' Et nos equidem, 
fratres carissimi, hsec vobis pro ceterna caritate 
exhortationis verba praemittentes, quae rursus pro 

10 ecclesiarum vestrarum privilegiis congruere posse 
conspicimus, non desistimus impertire. 

§ 142. " Et tam juxta vestram petitionem, quam 
filiorum nostrorum regum vobis per presentem 
nostram prseceptionem, vice beati Petri apostolo- 

15 rum principis, auctoritatem tribuimus, ut quando 
unum ex vobis divina ad se jusserit gratia vocari, 
is, qui superstes fuerit, alterum in loco defuncti 
debeat episcopum ordinare. Pro qua etiam re 
singula vestrae dilectioni pallia pro eadem ordina- 

20 tione celebranda direximus, ut per nostrae praecep- 
tionis auctoritatem possitis Deo placitam ordina- 
tionem efficere ; quia ut haec vobis concederemus, 
longa terrarum marisque intervalla, quae inter nos 
ac vos obsistunt, ad haec nos condescendere 

25 coegerunt, ut nulla possit ecclesiarum vestrarum 
jactura per cujuslibet occasionis obtentum quoquo 
modo provenire ; sed potius commissi vobis populi 
devotionem plenius propagare. Deus te incolumem 
custodiat, dilectissime frater. 

30 " Data die tertio iduum Junii [11 Jun.] impe- 
rantibus dominis nostris piissimis Augustis, Hera- 
clio anno vicesimo quarto, post consulatum ejusdem 



30 Tertio iduum.] Quarto idu- 
um C. 

32 Post consulatum.~\ Mabillon, 



De Re Diplomat. p. 191, edit. 
1799, in quoting tbis passage here 
reads ' Proconsultus ;' ' Pac/ C. 

l2 



148 



HISTORIA EGGLESIASTIGA [LIB. 11. 



A.D.634. annovicesimotertio; atque Constantino filio ipsius 
anno vicesimo tertio, et consulatus ejns anno 
tertio ; sed et Heraclio felicissimo Caesare item filio 
ejns anno tertio, indictione septima, id est, anno 
Dominicae incarnationis sexcentesimo tricesimo 
quarto. 



Lettere rela- 
tive to the 
controversy 
respecting 
Easter. 



CAPUT XIX. 

Ut primo idem Honorius, et post Johannes, literas genti Scot- 
torum pro pascha simul et pro Pelagiana faeresi miseriL 

A. D.634. §143. Misit idem papa Honorius literas etiamio 
genti Scottorum, quos in observatione sancti pas- 
chae errare compererat, juxta quod supra docuimus, 
sollerter exhortans, ne paucitatem suam in ex- 
tremis terrae finibus constitutam, sapientiorem 
antiquis sive modernis, quse per orbem erant, 15 
Christi ecclesiis aestimarent ; neve contra paschales 
computos et decreta synodalium totius orbis pon- 
tificum aliud pascha celebrarent. Sed et Johannes, 
qui successori ejusdem Honorii Severino successit, 
cum adhuc esset electus in pontificatum, pro eodem 20 
errore corrigendo literas eis magna auctoritate 
atque eruditione plenas direxit ; evidenter adstru- 
ens, quia dominicum paschse diem a quinta decima 
hina usque ad vicesimam primam, quod in Nicaena 
synodo probatum est, oportet inquiri. Necnon-25 
et pro Pelagiana haeresi, quam apud eos revivis- 
cere didicerat, cavenda ac repellenda in eadem 
illos epistola admonere curavit; cujus epistolao 
principium hoc est. 



1 Atque .... tertio.'] These 
words are omitted in A. 

4 Indictione septima.] Indic- 
tione vj, — viij. MSS. cited by 
Baronius and Pagi ad an. 



7 Caput XIX] The whole of 
this chapter is omitted in the 
Saxon. 

12 Supra docimns.'] See § 97, 
98. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 



149 



§144. " Dilectissimis et sanctissimis Tomiano, a.d. 634. 
Columbano, Cromano* Dinnao, et Baithano epi- 
scopis ; Cromano, Ernianoque, Laistrano, Scellano, 
et Segeno presbyteris ; Sarano, ceterisque doctori- 

5 bus seu abbatibus Scottis, Hilarus archipresbyter, 
et servans locum sanctae sedis apostolicse, Jo- 
hannes diaconus, et in Dei nomine electus ; item 
Johannes primicerius et servans locum sanctse 
sedis apostolicae, et Johannes servus Dei, consili- 

10 arius ejusdem apostolicae sedis. 



1 Tomiano.] Thomiauo C. To- 
menus mac Ronan (Annal. iv. 
Magr. a. d. 660) was bishop of 
Armagh in A. d. 630, when the 
Synod of Lethglinn, relative to 
the celebration of Easter, was 
held, (Primord. p. 938) and died 
in 661. Ann. Tigern. ad Ann. 

3 Cohimbano.] From the fre- 
quency of this name amongst the 
Irish, it is difficult to identify 
thisindividual ; probably he was 
bishop of Clunirard, who ac- 
cording to the Ann. iv Magr. 
died a. d. 652. 

3 Cromano.] Cronano A. D. 
This name was also exceedingly 
common ; the individual here 
spoken of is supposed to have 
been bishop of Aondroma, who 
died 7 January 642. Annal. iv 
Magr. ad Ann. 

3 Dinnao.] Dimao A. B. D. 
Dima the Black, bishop of Con- 
nor, died, according to the An- 
nals of Tigernach, in a. d. 659 ; 
the same authority mentions the 
death of a bishop Dimnaus, 
wbose see is not specified, a. d. 
663. 

2 Baithano.] Baithenus bishop 
of Techbaithan in Connaught, 
(or Cluanmacnois) was the-dis- 
ciple of Columba, and is men- 
tioned in Adoranan's Life of Co- 
lumba, i. 2, 37,42, ii. 14, iii. 18. 



3 Cromono.'] Cronano A. D. 
Croemano C. u Obitus Cronani 
monasterii Maghbilensis." An- 
nal. Tigern. ad An. 650. 

3 Erniano.] Arniano C. Erna- 
nus was the disciple of Columba, 
and abbot of the monastery built 
by that saint, " in insula Tora- 
chia," see Annal. iv Magr. ad 
An. 616. 

3 Laistrano.] Laistrono C. 
Laustrano D. Lasreanus mac 
Kiarell, abbot of Lethglinn, took 
a prominent part in the Synod 
held a. d. 630 relative to the 
celebration of Easter, Primord. 
p. 936. He died A. d. 639. An- 
nal Tigern. ad Ann. 

3 SceUano.] Probably the «« Sil- 
lanus episcopus Damhiniensis," 
whose death is mentioned in 
Annal. Tigern. as having hap- 
pened a. d. 659. 

4 Segeno.] Segiano A. D. Se- 
genius, who became abbot of 
Iona in a. d. 623, is mentioned 
in Adomnan's Life of Columba, 
i. 3, ii. 4. To him Cumman 
addressed the important epistle 
' de controversiaPaschali/print- 
ed in Usher's Sylloge, n. xi. He 
died in A. d. 652, Primord. 702, 
970. 

4 Sarano.] Saranus abbot of 
Othna Moire is mentioned in the 
Annals of Tigernach, a. d. 658. 



150 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 

A. D. 634. " Scripta, quae per latores ad sanctae memoriae 
Severinirai papam adduxerunt, et eo de hac luce 
migrante, reciproca responsa ad ea, quae postulata 
fuerant, siluerunt. Quibus reseratis, ne diu tantae 
quaestionis caligo indiscussa remaneret, reperimus 5 
quosdam provinciae vestrae contra orthodoxam 
fidem, novam ex veteri haeresim renovare conantes; 
pascha nostrum, in quo immolatus est Christus, 
nebulosa caligine refutantes, et quarta decima luna 
cum Hebraeis celebrare nitentes." 10 

Quo epistolae principio manifeste declaratur, et 
nuperrime temporibus illis hanc apud eos haeresim 
coortam, et non totam eorum gentem, sed quosdam 
in eis, hac fuisse implicitos. 

§ 145. Exposita autem ratione paschalis obser- 15 
vantiae, ita de Pelagianis in eadem epistola sub- 
dunt. 

" Et hoc quoque cognovimus, quod virus Pela- 
gianae haereseos apud vos denuo reviviscit; quod 
omnio hortamur, ut a vestris mentibus hujusmodi 20 
venenatum superstitionis facinus auferatur. Nam 
qualiter ipsa quoque exsecranda haeresis damnata 
est latere vos hon debet, quia non solum per istos 
ducentos annos abolita est, sed et quotidie a nobis 
perpetuo anathemate sepulta damnatur. Et hor-25 
tamur, ne quorum arma combusta sunt, apud vos 
eorum cineres suscitentur ; nam quis non exsecretur 
superbum eorum conamen et impinm, dicentium 
posse sine peccato hominem exsistere ex propria 
voluntate, et non ex gratia Dei ? Et primum qui- 30 
dem blasphemiae stultiloquium est, dicere esse 
hominem sine peccato; quod omnino non potest, 
nisi unus mediator Dei et hominum homo Christus 
Jesus, qui sine peccato est conceptus et partus. 
Nam ceteri homines cum peccato originali nas-35 
centes testimonium praevaricationis Adae, etiam 



CAP. XX.] 



GENTIS ANGLORUM. 



151 



sine actuali peccato exsistentes, portare noscuntur ; A. D. 634. 
secundum prophetam dicentem ; ' Ecce enim in 
iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis con- 
cepit me mater mea.' 



» » 



5 CAPUT XX. 

Ut, occiso JEduino, Paulinus Cantiam rediens, Hro/ensis 
ecclesicB prasulatum susceperit. 

% 146. At vero ^Eduini cum decem et septem A.D.633. 
annis genti Anglorum simul et Brittonum glorio- laethfefth 

losissime praeesset, e quibus sex etiam ipse, ut Sdwln! 111 ^ 
diximus, Christi regno militavit, rebellavit adversus 
eum CaeduaUa rex Brittonum, auxilium praebente 
illi Penda viro strenuissimo de regio genere Mer- 
ciorum, qui et ipse eo tempore gentis ejusdem 

15 regno annis viginti et duobus varia sorte praefuit ; 
et, conserto gravi proelio in campo, qui vocatur 
Haethfeltb, occisus est JEduini die quarta iduum 
Octobris [Oct. 12], anno Dominicae incarnationis 
sexcentesimo tricesimo tertio, cum esset annorum 

20 quadraginta et octo ; ejusque totus vel interemtus 
vel dispersus est exercitus. In quo etiam bello 
ante illum unus filius ejus Osfrid juvenis belli- 
cosus cecidit, alter Eadfrid, necessitate cogente, 



13 CaeduaUa.] In the Annals 
of Tigernach, a. d. 631, he is 
called Chon. Geoffrey of Mon- 
mouth, in the twelfth book of his 
History, gives a detailed account 
of these transactions between 
Cedwalla and Edwin. 

13 Penda.~\ Penda, son of 
Wibba, king of Mercia, suc- 
ceeded to the throne a. d. 633, 
(not in 626, as in the Saxon 
Chronicle,) and died in 655. 

17 Haethfelth.'] In the Saxon 



version ' Haethfelda/ now Hat- 
field, in the West Riding of York- 
shire, Camd. Brit. col. 725. This 
battie is ascribed to a. d. 631 by 
the Annals of Ulster and Tiger- 
nach; to 2 ides [14] October 
A. d. 633 by the Saxon Chroni- 
cle, and to 6 ides [10] October 
A. d. 633 by Florence. 

19 Annorum 48.] In the Saxon 
version, but incorrectly, 47, 
which also omits the year in 
which the battle happened. 



152 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. II. 



State of 
Northnmbria. 



A. D. 633. ad Pendam regem transfugit, et ab eo postmodum, 
regnante Osualdo, contra fidem jurisjurandi per- 
emtus est. 

§ 147. Quo tempore maxima est facta strages 
in ecclesia vel gente Nordanbymbrorum, maxime 5 
quod unus ex ducibus, a quibus acta est, paganus, 
alter quia barbarus erat pagano ssevior. Siquidem 
Penda cum omni Merciorum gente idolis deditus, 
et Christiani erat nominis ignarus; at vero Caed- 
ualla, quamvis nomen et professionem haberetio 
Christiani, adeo tamen erat animo ac moribus 
barbarus, ut ne sexui quidem muliebri, vel inno- 
cuae parvulorum parceret aetati, quin universos 
atrocitate ferina morti per tormenta contraderet, 
multo tempore totas eorum provincias debac-is 
chando pervagatus, ac totum genus Anglorum 
Brittaniae finibus erasurum se esse deliberans. 
Sed nec religioni Christianae, quae apud eos exorta 
erat, aliquid impendebat honoris ; quippe cum 
usque hodie moris sit Brittonum fidem religio-20 
nemque Anglorum pro nihilo habere, neque in 
aliquo eis magis communicare quam paganis. 
Allatum est autem caput ^Eduini regis Eburacum, 
et illatum postea in ecclesiam beati apostoli Petri, 
quam ipse coepit, sed successor ejus Osualdus 25 
perfecit, ut supra docuimus, positum est in porticu 
sancti papae Gregorii, a cujus ipse discipulis ver- 
bum vitae susceperat. 

§ 148. Turbatis itaque rebus Nordanhymbrorum 
hujus articulo cladid, cum nil alicubi praesidii30 
nisi in fuga esse videretur, Paulinus, assumta 
secum regina iEdilberge, quam pridem adduxerat, 



Paoltnaa re 
turus to 
Kent. 



33 Communicare.~\ See § 98. 

36 Supra docuimua.'] See § 132. 

33 JEdiiberge.'] She became au 
inmate of the monastery of Li- 
ming in Kent, which was founded 



fur her use by her brother Ead- 
bald, and dying 10 Sept. A. d. 
647, was canonized ; see Mo- 
nasticon Anglicanuni, i. 452, 
edit. Ellis, 



CAP. XX.] 6ENTIS ANGLORUM. 



153 



rediit Cantiam navigio, atque ab Honorio archi- A. D.633. 

* episcopo et rege Eadbaldo multum bonorifice 
susceptus est. Venit autem illuc, duce Basso, 
milite regis iEduini fortissimo, babens secum 

5 Eanfledam filiam, et Vuscfrean filium iEduini, 
necnon et Yffi filium Osfridi filii ejus, quos postea 
mater metu Eadbaldi et Osualdi regum misit in 
Galliam nutriendos regi Daegberecto, qui erat 
amicus illius ; ibique ambo in infantia defuncti, et 

10 juxta honorem vel regiis pueris, vel innocentibus 
Christi, congruum, in ecclesia sepulti sunt. Attulit 
quoque secum vasa pretiosa ^Eduini regis per- 
plura, in quibus et crucem magnam auream, et 
calicem aureum consecratum ad ministerium alta- 

15 ris, quee hactenus in ecclesia Cantias conservata 
monstrantur. 

§ 149. Quo in tempore Hrofensis ecclesia pas- stateorthe 
torem minime habebat, eo quod Romanus prsesul Rocbes^r, 
illius, ad Honorium papam a Justo archiepiscopo 

20 legatarius missus, absorptus fuerat fluctibus Italici 
maris ; ac per hoc curam illius praefatus Paulinus, 
invitatione Honorii antistitis et Eadbaldi regis, 
suscepit ac tenuit, usque dum et ipse suo tempore 
ad coelestia regna cum gloriosi fructu laboris 

25 ascendit. In qua ecclesia moriens pallium quo- 
que, quod a Romano papa acceperat, reliquit. 
Reliquerat autem in ecclesia sua Eburacensi Jaco- andof York. 
bum diaconum, virum utique ecclesiasticum et 
sanctum, qui multo exhinc tempore in ecclesia 

30 manens magnas antiquo hosti praedas docendo et 



5 Vuscfrean,] Wusfrean,Sax. 
version. 

6 Yffi.] Uffa, Sax. version. 

8 Daegberecio.] Dagobert the 
First, king of France, whose 
brother Charibert was father of 
Bercta, Adilberga's tnother. 



11 Ecclesia sepulti.] Mabillon, 
Annal. Ord. Bened. xii. 37, con- 
jectures that they were buried 
in the church of St. Denis at 
Paris. 

30 Italici.] This word is omit- 
ted in the Saxon version. 



154 



HISTORIA ECCLESIASTICA. [lIB. II. 



A. D.633. baptizando eripuit; cujus nomine vicus, in quo 
maxime solebat habitare, juxta Cataractam, usque 
hodie cognominatur. Qui, quoniam cantandi in 
ecclesia erat peritissimus, recuperata postmodum 
pace in provincia, et crescente numero fidelium, 
etiam magister ecclesiasticae cantionis juxtamorem 
Romanorum seu Cantuariorum multis coepit exsis- 
tere ; et ipse senex ac plenus dierum, juxta Scrip- 
turas, patrum viam secutus est. 



5 



1 Vicus . . . juxta Cataractam.j 
Said to be Akeburgh, see Whit- 
taker's Richmondshire, ii. 21. In 
theSaxon version * Cataractam' 
is expressed by ' Cetrehtan.' 



3 Cantandi.] Smith, in his 
Appendix, n. xii, gives a short 
account of the introduction and 
use of the Gregorian Chaunt in 
England. 



HISTORI^E ECCLESIASTIOE 



GENTIS ANGLORUM 



LIBER TERTIUS. 



CAPUT I. 

5 Ut primi successores Mduini regis etfidem sum gentis prodi- 
aerunt, et regnum porro Osualdus Christianissimus rex 
utrumque restauravit. 

§ 150. At interfecto in pugna JEduino, suscepit A. D. 633. 
pro illo regnum Deirorum, (de qua provincia ille SSra^nl of 

j. • j • • i_ i. ^\ Eanfrid king 

logeneris prosapiam et pnmordia regni habuerat,) ofBemida, 
filius patrui ejus ^Elfrici, vocabulo Osric, qui, ad 
praedicationem Paulini, fidei erat sacramentis 
imbutus. Porro regnum Berniciorum, (nam in has 
duas provincias gens Nordanhymbrorum antiquitus 

15 divisa erat,) suscepit filius ^Edilfridi, qui de illa 
provincia generis et regni originem duxerat, nomine 
Eanfrid. Siquidem tempore toto, quo regnavit 
JSduini, filii praefati regis iEdilfridi, qui ante illum 
regnaverat, cum magna nobilium juventute apud 

20 Scottos sive Pictos exsulabant, ibique ad doctrinam 
Scottorum. catechizati et baptismatis sunt gratia 
recreati. Qui, ut mortuo rege inimico, patriam 
sunt redire permissi, accepit primus eorum, quem 
diximus, Eanfrid, regnum Berniciorum. Qui uter- 



156 



HISTORIA ECCLESIASTICA [Llfi. III. 



A.D. 634. 

slain by 
Ceadwalla. 



A. D. 633. que rex, ut terreni regni infulas sortitus est, sacra- 
menta regni coelestis, quibus initiatus erat, anatbe- 
matizando prodidit ; ac se priscis idolatriae sordibus 
polluendum perdendumque restituit. 

§ 151. Nec mora, utrumque rex Brittonum 5 
Ceadualla impia manu, sed justa ultione, peremit. 
Et primo quidem proxima sestate Osricum, dum 
se in oppido municipio temerarie obsedisset, 
erumpens subito cum suis omnibus imparatum 
cum suo exercitu delevit. Dein cum anno integro 10 
provincias Nordanhymbrorum non ut rex victor 
possideret, sed quasi tyrannus saeviens disperderet 
ac tragica caede dilaceraret, tandem Eanfridum 
inconsulte ad se cum duodecim lectis militibus, 
postulandae pacis gratia, venientem, simili sorte 15 
damnavit. Infaustus ille annus et omnibus bonis 
exosus usque hodie permanet, tam propter aposta- 
siam regum Anglorum, qua se fidei sacramentis 
exuerant, quam propter vesanam Brittonici regis 
tyrannidem. Unde cunctis placuit regum tempora 20 
computantibus, ut, ablata de medio regum perfidi- 
orum memoria, idem annus sequentis regis, id est, 
Osualdi, viri Deo dilecti, regno assignaretur ; quo, 
post occisionem fratris Eanfridi, superveniente cum 
parvo exercitu, sed fide Cbristi munito, infandus25 
Brittonum dux cum immensis illis copiis, quibus 
nihii resistere posse jactabat, interemtus est, in 
loco, qui lingua Anglorum Denisesburna, id est 
Kivus Denisi, vocatur. 



1 Infulas.] In Smith and the 
earlier editions * insulas/ 

8 Oppidomunicipio.~\ Namely, 
the city of York, styled ' Muni- 
pium' by Aurelius Victor in his 
History of the Caesars, Drake's 
Eboracum, pp. 178, 179. In the 
Saxou version it is,— on municep 



thaere byrig — * on municep the 
town/ 

23 Assignaretur.] See m. 9. 

38 Denisesburna.] In the Saxon 
version ' Denisses Burna,' sup- 
posed to be Dilston, near Hex- 
ham, in Northumberland, see 
Smith's Appendix, n. xiii. 



CAP. II.] GENTIS ANGL0RUM. 157 



CAPUT II. 

Ut de ligno crucis, quod idem rex contra barbaros pugnaiu- 
rus erexerat, inter innumera sanitatum miracula, quidam 
a dolentis brachii sit languore curatus. 

5§ 152. Ostenditur autem usque hodie et in A. D. 635. 
magna veneratione habetur locus ille, ubi venturus {JS£ ld,s 
ad hanc pugnam Osuald signum sanctse crucis 
erexit, ac flexis genibus Dominum deprecatus est, 
ut in tanta rerum necessitate suis cultoribus coelesti 

10 succurreret auxilio. Denique fertur, quia facta 
citato opere cruce, ac fovea praeparata, in qua 
statui deberet, ipse fide fervens hanc arripuerit, ac 
foveae imposuerit, atque utraque manu erectam 
tenuerit, donec aggesto a militibus pulvere, terrae 

15 figeretur. Et hoc facto, elata in altum voce, cuncto 
exercitui proclamaverit, * Flectamus omnes genua, 
et Dominum omnipotentem vivum ac verum in 
commune deprecemur, ut nos ab hoste superbo ac 
feroce sua miseratione defendat; scit enim Ipse 

20 quia justa pro salute gentis nostrae bella suscepi- 
mus/ Fecerunt omnes ut jusserat ; sic incipiente 
diluculo in hostem progressi juxta meritum suae 
fidei victoria potiti sunt. In cujus loco orationis 
innumeras virtutes sanitatum noscuntur esse pa- 

25 tratae, ad indicium videlicet ac memoriam fidei 
regis; nam et usque hodie multi de ipso ligno 
sacrosanctae crucis astulas excidere solent, quas 
cum in aquas miserint eisque languentes homines 
aut pecudes potaverint sive asperserint, mox sani- 

so tati restituuntur. 

§ 153. Vocatur locus ille lingua Anglorum Hefen- Hefenfeith. 

31 Htfetrfelth.'] The situation is I the church to which Beda pre- 
also uncertain ; concerning it and | sently alludes, the Appendix xiii 



158 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. III. 



A. D. 635. felth, quod dici potest Latine ' Ccelestis Campus/ 
quod certo utique praesagio futurorum antiquitus 
nomen accepit; significans nimirum quod ibidem 
coeleste erigendum trophaeum, ccelestis inchoanda 
victoria, coelestia usque hodie forent miracula cele- 5 
branda. Est autem locus juxta murum illum, ad 
aquilonem, quo Romani quondam ob arcendos 
barbarorum impetus, totam a mari ad mas^ pra- 
cinxere Brittaniam, ut supra docuimus. In quo 
videlicet loco consuetudinem multo jam tempore 10 
fecerant fratres Hagustaldensis ecclesiae, quse non 
longe abest, advenientes omni anno, pridie quam 
postea idem rex Osuald occisus est, vigilias pro 
salute animae ejus facere, plurimaque psalmorum 
laude celebrata, victimam pro eo mane sacrae obla- 15 
tionis offerre. Qui etiam crescente bona consue- 
tudine, nuper ibidem ecclesia constructi, sacratio- 
rem et cunctis honorabiliorem locum omnibus 
fecere. Nec immerito, quia nullum, ut comperimus, 
fidei Christianae signum, nulla ecclesia, nullum20 
altare in tota Berniciorum gente erectum est, 
priusquam hoc sacrae crucis vexillum novus mili- 
tiae ductor, dictante fidei devotione, contra hostem 
immanissimum pugnaturus statueret. 

a miracie. § 154. Nec ab re est unum e pluribus, quae ad 25 
hanc crucem patrata sunt, virtutis miraculum 
enarrare. Quidam de fratribus Hagustaldensis 
ecclesiae, nomine Bothelm, qui nunc usque super- 
est, ante paucos annos dum incautius forte noctu 
in glacie incederet, repente corruens brachium30 
contrivit, ac gravissima fracturae ipsius coepit 
molestia fatigari ; ita ut ne ad os quidem adducere 
ipsum brachium ullatenus, dolore arcente, valeret. 



of Smith raay be consulted. In 
tho Saxon translation it is ' Heo- 
ftmfeld.' 



5 Celebranda.] The remainder 
of this section is omitted in the 
Saxon version. -. 



CAP. II.] GENTIS AN6LORUM. 159 

Qui cum die quadam mane audiret unum deA.D. 635. 
fratribus ad locum ejusdem sanctse crucis ascen- 
dere disposuisse, rogavit, ut aliquam sibi partem 
de illo ligno venerabili rediens afferret, credere se 

5 dicens quia per hoc, donante Domino, salutem 
posset consequi. Fecit ille ut rogatus est, et 
reversus ad vesperam, sedentibus jam ad mensam 
fratribus, obtulit ei aliquid de veteri musco, quo 
superficies ligni erat obsita. Qui cum sedens ad 

10 mensam non haberet ad manum ubi oblatum sibi 
munus reponeret, misit hoc in sinum sibi ; et dum 
iret cubitum, oblitus hoc alicubi deponere, permisit 
suo in sinu permanere. At medio noctis tempore, 
cum evigilaret, sensit nescio quid frigidi suo lateri 

15 adjacere, admotaque manu requirere quid esset, 
ita sanum brachium manumque reperit ac si nihil 
unquam tanti languoris habuisset. 



CAPUT m. 

Ut idem rex postulans de gente Scottorum antistitem, acce- 
20 perit Mdanum, eidemque in insula Lindisfarnensi sedem 
episcopatus donaverit. 

§ 155. Idem ergo Osuald mox ubi regnum suscepit, A. D. 635. 
desiderans totam, cui praeesse coepit, gentem fidei frimlonSto 
Christianse gratia imbui, cujus experimenta per- North,,mbr,a • 

25 maxima in expugnandis barbaris jam ceperat, 
misit ad majores natu Scottorum, inter quos exsu- 
lans ipse baptismatis sacramenta, cum his, qui 
secum erant, railitibus, consecutus erat; petens, 
ut sibi mitteretur antistes, cujus doctrina ac minis- 

30 terio gens, quam regebat, Anglorum, Dominicse 
fidei et dona disceret, et susciperet sacramehta. 
Neque aliquanto tardius, quod petiit, impetravit ; 
accepit namque pontificem ^Edanum, summae man- 
suetudinis et pietatis ac moderaminis virum, ha- 



160 



HISTORIA ECGLESIASTICA [LIB. III. 



A. D. 635. bentemque zelum Dei, quamvis non plene secundum 
scientiam. Namque diem paschae Dominicum more 
suae gentis, cujus saepius mentionem fecimus, a 
quarta decima luna usque ad vicesimam observare 
solebat. Hoc etenim ordine septentrionalis Scot- 5 
torum provincia et omnis natio Pictorum illo adhuc 
tempore pascha Dominicum celebrabat, sestimans 
se in hac observatione sancti ac laude digni patris 
Anatolii scripta secutam; quod an verum sit, 
peritus quisque facillime cognoscit. Porro gentes 10 
Scottorum, quse in australibus Hibernae insulae 
partibus morabantur, jamdudum ad admonitionem 
apostolicae sedis antistitis, pascha canonico ritu 
observare didicerunt. 
Becomes § 166. Venienti igitur ad se episcopo, rex locum 15 

Lindisfame. sedis episcopalis in insula Lindisfarnensi, ubi ipse 
petebat, tribuit. Qui videlicet locus, accedente ac 
receden te rheumate, bis quotidie instar insulae maris 
circumluitur undis, bis renudato litore contiguus 
terrae redditur; atque ejus admonitionibus humi-20 
liter ac libenter in omnibus auscultans ecclesiam 
Christi in regno suo multum diligenter aedificare 
ac dilatare curavit. Ubi pulcherrimo saepe spec- 
taculo contigit, ut, evangelizante antistite, qui 
Anglorum linguam perfecte non noverat, ipse rex 25 
suis ducibus ac ministris interpres verbi exsisteret 
ccelestis ; quia nimirum tam longo exsilii sui tem- 
pore linguam Scottorum jam plene didicerat. Exin 
ccepere plures per dies de Scottorum regione venire 
Brittaniam, atque illis Anglorum provinciis, quibus 30 
regnavit rex Osuald, magna devotione verbum 



9 Anatolii.~\ See chapter xxv. 
of the present book. 

13 Admonitionem.'] See § 143. 

16 lnsula Lindi$farnensi.~\ Now 
Holy-Island, situated off the 
coast of Northumberland. The 



early history of this see has been 
recently illustrated, with equal 
taste and research, by the Rev. 
James Raine, in his History of 
North Durhara, p. 50, fol. Lond. 
1830. 



CAP. III.] 



6BNTIS ANGLORUM. 



161 



fidei praedicare et credentibus gratiam baptismi, a.d.635. 
quicumque sacerdotali erant gradu praediti, minis- 
trare. Construebantur ergo ecclesiae per loca, 
confluebant ad audiendum Verbum populi gau- 

6 dentes, donabantur munere regio possessiones et 
territoria ad instituenda monasteria, imbueban- 
tur praeceptoribus Scottis parvuli Anglorum, una 
cum majoribus studiis et observatione disciplinae 
regularis. 

16 § 157. Nam monachi erant maxime, qui ad prae- The uund or 
dicandum venerant. Monachus ipse episcopus 
^Edan, utpote de insula, quae vocatur Hii, destina- 
tus; cujus monasterium in cunctis pene septentrio- 
nalium Scottorum et omnium Pictorum monasteriis 

lsnon parvo tempore arcem tenebat, regendisque 
eorum populis praeerat. Quae, videlicet, insula ad 
jus quidem Brittaniae pertinet, non magno ab ea 
freto discreta, sed donatione Pictorum, qui illas 
Brittaniae plagas incolunt, jamdudum monachis 

2oScottorum tradita, eo quod, illis praedicantibus, 
fidem Christi perceperint. 



14 Scottorum.~\ As well the 
Scots who iohabited Ulster in 
Ireland, as the Dalreodini, who 
were seated in Britain. Usher, 
Primord. p. 700. 

18 Pictorum.'] Usher(Primord. 
p. 703,) and from him Mabillon 
(Ann. Bened. viii. 8) remark the 
inconsistency of Beda relative to 
the position of the Picts upon 
the north of the Clyde, which is 
apparent upon a comparison of 



this passage with § 7 of the 
present history. 

90 Tradita.~\ The Annals of 
Tigernach and Ulster here differ 
from Beda; and, with greater 
probability, state that Iona was 
given to Columba by Conan the 
son of Comgall, kingof Dalrieda, 
who died a. d. 574. See Adom- 
nan. Vit. Colnmb. i. 7 ; Ann. 
Tigern. A. d. 574 ; Ann. Ult. a. d. 
573 (574) ; Primord. p. 703. 



M 



162 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



CAPUT IV. 

Quando gens Pictorumjidem Chri&ti perceperiL 

A. D. 565. § 158. Siquidem aniio incarnationis Dominicse 
frrivS^n 8 quingentesimo sexagesimo quinto, quo tempore 
Bntam. gubernaculum Romani imperii post Justinianum 5 
Justinus minor accepit, venit de Hibernia pres- 
byter et abbas habitu et vita monachi insignis, 
nomine Columba, Brittaniam ; praedicaturus verbum 
Dei provinciis septentrionalium Pictorum, hoc est, 
eis, quas arduis atque horrentibus montium jugis 10 
ab australibus eorum sunt regionibus sequestratae. 
Namque ipsi australes Picti, qui intra eosdem 
montes habent sedes, multo ante tempore, ut per- 
hibent, relicto errore idolatriae, fidem veritatis 
acceperant, praedicante eis verbum Nynia episcopo 15 
reverentissimo et sanctissimo viro, de natione 
Brittonum, qui erat Romae regulariter fidem et 
mysteria veritatis edoctus ; cujus sedem episcopa- 
lem, (sancti Martini episcopi nomine et ecclesia 
insignem, ubi ipse etiam corpore una cum pluribus 20 
sanctis requiescit,)jam nunc Anglorum gens obtinet. 
Qui locus ad provinciam Berniciorum pertinens 
vulgo vocatur ' Ad Candidam Casam/ eo quod ibi 



6 Venit de Hibernia.] Beda 
here appears to be in error when 
he ascribes Columba's voyage 
into Britain to the y ear 565 . The 
battle of Culdrevan was fought 
inA.D. 561. Ann. Tigern. ad an., 
and two years afterwards, a. d. 
563, he had arrived in Britain, 
and was in the court of Conall 
the son of Comgil. Adomn. Vit. 
Columb. i. 7. 

8 Columba.] Concerning the 
exploits of this individual, the 



reader is referred to Dr. 0'Con- 
nor's ' Notanda de S. Columba/ 
Rer. Hibern. Script ii. 144, 
Usher's Primord. p. 687, and 
the Acta SS. Jun. ii. 180. 

10 Montium.] The Grampian 
hills. 

15 Nynia.] 0'Connor's l No- 
tanda de Niniano/ Rer. Hibern. 
ii. 86,and the ActaSS. Sept. tom. 
v. p. 318, may be consulted. 

83 * Ad Candidam Casam.'] 
Whitherne, in Galloway. 



CAP. IV.] 



GENTIS ANGLORUM. 



163 



ecclesiam de lapide, insolito Brittonibus more, a.d.565. 
fecerit. 

§ 159. Venit autem Brittaniam Columba, reg- hi« death 
nante Pictis Bridio filio Meilochon, rege poten- ioua. 

5 tissimo, nono anno regni ejus, gentemque illam 
verbo et exemplo ad fidem Christi convertit ; unde 
et praefatam insulam ab eis in possessionem mo- 
nasterii faciendi accepit. Neque enim magna est, 
sed quasi familiarum quinque, juxta aestimationem 

10 Anglorum ; quam successores ejus usque hodie 
tenent, ubi et ipse sepultus est, cum esset annorum 
septuaginta septem, post annos circiter triginta et 
duos ex quo ipse Brittaniam praedicaturus adiit. 
Fecerat autem, priusquam Brittaniam veniret, 

15 monasterium nobile in Hibernia, quod a copia 
roborum ' Dearmach' lingua Scottorum, hoc est, 
' Campus roborum/ cognominatur. Ex quo utro- 
que monasterio plurima exinde monasteria per 
discipulos ejus et in Brittania et in Hibernia pro- 

20 pagata sunt ; in quibus omnibus idem monasterium 
insulanum, in quo ipse requiescit corpore, princi- 
patum teneret. 
§ 160. Habere autem solet ipsa insula rectorem Ecciesiasticai 



1 Insolito .... tnore.'] Illus- 
trations of this fact have been 
collected by Dr. 0'Connor, Rer. 
Hibern. Script. ii. 86. 

4 Bridio.'] This monarch is 
mentioned by Adomnan, Vit. 
Columb. ii. 34, 36, 43. If his 
reign commenced in a. d. 557, as 
there is reason to suppose it did, 
Beda is wrong in joining his 
ninth regnal year with Colum- 
ba's voyage into Britain. 

11 SepuUiu est.] According to 
thebetter authority of Adomnan, 
iii. 22, 23, and Cumman, iii. 5, 
Columba died a. d. 596, not 597, 
as Beda supposes. 



16 Dearmach.] NowDurroghin 
King's County, frequently men- 
tioned by Adomnan in his Life 
of Columba. Primord. p. 690, 
Ann. Tigern. a. d. 589. 

91 Principatum.] It bas been 
remarked by Mabillon, De Re 
Diplomat. p. 66, edit. 1789, and 
after him by 0'Connor, Ann. 
Tigern. a. d. 707, that abbots 
were sometimes styled * Prin- 
cipes' in the early Irish chnrch, 
see the Irish Canons published 
by D'Achery in his Spicilegium, 
i. 491, ed. 1723. In the Ann. 
Tigern. a. d. 602, Comgall, abbot 
of Bangor, is said to have held 
his ' principatus' fifty years. 
M 2 



164 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. p. 565. semper abbatem presbyterum, cujus juri et omnis 

eonstitatioD .. ..... • ■ j . . • a i 

oriooa. provmcia, et lpsi etiam episcopi, ordine musitato, 
debeant esse subjecti, juxta exemplum primi doc- 
toris illius,qui non episcopus, sed presbyter, exstitit 
et monachus ; de cujus vita et verbis nonnulla a 5 
discipulis ejus feruntur scripta haberi. Verum 
qualiscumque fuerit ipse, nos hoc de illo certum 
tenemus, quia reliquit successores magna conti- 
nentia ac divino amore regularique institutione 
insignes. In tempore quidem summse festivitatis 10 
dubios circulos sequentes, utpote quibus longe 
ultra orbem positis nemo synodalia paschalis ob- 
servantise decreta porrexerat ; tantum ea, quae in 
propheticis, evangelicis et apostolicis literis discere 
poterant, pietatis et castitatis opera diligentens 
observantes. Permansit autem hujusmodi obser- 
vantia paschalis apud eos tempore non pauco, 
hoc est, usque ad annum Dominicae incarnationis 
septingentesimum decimum quintum, per annos 
centum quinquaginta. 20 

A.D.716. §161. At tunc, veniente ad eos reverentissimo 
of e EM?erby et sanctissimo patre et sacerdote Ecgbercto, de 
Ecgbert. na tione Anglorum, qui in Hibernia diutius exsula- 
verat pro Christo, eratque et doctissimus in Scrip- 
turis et longe vitae perfectione eximius, correcti25 
sunt per eum et ad verum canonicumque paschae 
diem translati ; quem tamen et antea non semper 
in luna quarta decima cum Judseis, ut quidam 
rebantur, sed in die quidem Dominica, alia tamen 
quam decebat hebdomada, celebrabant. Sciebant 30 
enim, ut Christiani, resurrectionem Dominicam, 
quae prima Sabbati facta est, prima Sabbati semper 
esse celebrandam; sed ut barbari et rustici, quando 
eadem prima Sabbati, quae nunc Dominica dies 
cognominatur, veniret, minime didicerant. Verum 35 
quia gratia caritatis fervere non omiserunt, et 
hujus quoque rei notitiam ad perfectum percipere 



CAP. IV.] 



GENTIS ANGLORUM*. 



165 



meruerunt, juxta promissum Apostoli dicentis, ' Et A. D. 716. 
si quid aliter sapitis, et hoc quoque vobis Deus 
revelabit/ [Phil. iii. 15.] De quo plenius in se- 
quentibus suo loco dicendum est. 



5 CAPUT V. 

De vita JEdani episcopi. 

% 162. Ab hac ergo insula, ab horum collegio A. D. 635. 

_ i_ j • • a i • ... LifeofAidan 

monachorum, ad provmciam Anglorum mstituen- tmhop of 
dam in Cbristo, missus est JEdan, accepto gradu 

10 episcopatus ; quo tempore eidem monasterio Se- 
geni abbas et presbyter praefuit. Unde, inter alia 
vivendi documenta, saluberrimum abstinentise vel 
continentiae clericis exemplum reliquit ; cujus doc- 
trinam id maxime commendabat omnibus, quod 

lsnon aliter quam vivebat cum suis ipse docebat. 
Nihil enim hujus mundi quaerere, nil amare, cura- 
bat; cuncta, quae sibi a regibus vel divitibus 
seculi donabantur, mox pauperibus, qui occurre- 
rent, erogare gaudebat. Discurrere per cuncta et 

20urbana et rustica loca, non equorum dorso, sed 
pedum incessu vectus, nisi si major forte necessitas 
compulisset, solebat ; quatenus ubicumque aliquos 
vel divites vel pauperes incedens aspexisset, con- 
festim ad hos divertens, vel ad fidei suscipiendse 

25 sacramentum, si infideles essent, invitaret, vel si 



* Mi$sus.~\ Since it appears 
by iii. 26, that a. d. 664 was tbe 
thirtieth year of the episcopal 
government of Northumbria by 
the Scots, it follows that JEd&n 
must have been consecrated 
bishop of Lindisfarne in 634, or 
635. 

9 JEdan.~\ Aidan, Sax. ver- 



sion. Concerning him the reader 
may consult the Acta SS. Au- 
gust. tom. vi. p. 688. 

10 Quo... praffuit.] Omitted 
in the Saxon version. 

10 Segeni.] Segenus, son of 
Fiachrius, was the fifth abbot of 
Iona, over which he presided 
from A. D. 622 to 655. 



166 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D. 635. fideles, in ipsa eos fide confortaret, atque ad 
eleemosynas operumque bonorum exsecutionem et 
verbis excitaret et factis. 

§ 163. In tantum autem vita illius a nostri tem- 
poris segnitia distabat, ut omnes, qui cum eo 
incedebant, sive attonsi, seu laici, meditari debe- 
rent; id est, aut legendis scripturis, aut psalmis 
discendis, operam dare. Hoc erat quotidianum 
opus illius, et omnium, qui cum eo erant, ubicum- 
que locorum devenissent ; et si forte evenisset, 10 
quod tamen raro evenit, ut ad regis convivium 
vocaretur, intrabat cum uno clerico, aut duobus, 
et ubi paululum reficiebatur, acceleravit ocius ad 
legendum cum suis, sive ad orandum, egredi. Cujus 
exemplis informati tempore illo religiosi quique n 
viri ac feminae consuetudinem fecerunt per totum 
annum, excepta remissione quinquagesimae pas- 
chalis, quarta et sexta Sabbati jejunium ad nonam 
usque horam protelare. Nunquam divitibus ho- 
noris sive timoris gratia, si qua deliquissent, 20 
reticebat; sed aspera illos invectione corrigebat. 
Nullam potentibus seculi pecuniam, excepta so- 
lummodo esca, si quos hospito suscepisset, umquam 
dare solebat, sed ea potius, quae sibi a divitibus 
donaria pecuniarum largiebantur, vel in usus pau- 25 
perum, ut diximus, dispergebat, vel ad redemtionem 
eorum, qui injuste fuerant venditi, dispensabat. 
Denique multos, quos, pretio dato, redemerat, re- 
demtos postmodum suos discipulos fecit, atque ad 
sacerdotalem usque gradum erudiendo atque in- 30 
stituendo provexit. 

§ 164. Ferunt autem quia cum de provincia 
Scottorum rex Osuald postulasset antistitem, qui 



32 De prwincia Scottorum.] Of Scotta ealande, * from the island 
of the Scots,' Saxon version. 



CAP. V.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



167 



sibi suaeque genti verbum fidei ministraret, missus A. D. 635. 
fuerit primo alius austerioris animi vir, qui cum 
aliquandiu genti Anglorum praedicans nihil profi- 
ceret, nec libenter a populo audiretur, redierit 

5 patriam, atque in conventu seniorum retulerit, 
quia nil prodesse docendo genti, ad quam missus 
erat, potuisset, eo quod essent homines indoma- 
biles et durae ac barbarae mentis. At illi, ut per- 
hibent, tractatum magnum in concilio, quid esset 

10 agendum, habere coeperunt ; desiderantes quidem 
genti quam petebantur, saluti esse, sed de non 
recepto, quem miserant, praedicatore dolentes. 
Tunc ait ^Edan, nam et ipse concilio intererat, ad 
eum, de quo agebatur, sacerdotem, ' Videtur mihi, 

15 frater, quia durior justo indoctis auditoribus fuisti, 
et non eis juxta apostolicam disciplinam primo 
lac doctrinae mollioris porrexisti, donec paulatim 
enutriti verbo Dei ad capienda perfectiora, et ad 
facienda sublimiora Dei praecepta, sufficerent/ 

20 Quo audito, omnium, qui consedebant, ad ipsum 
ora et oculi conversi, diligenter quid diceret dis- 
cutiebant, et ipsum esse dignum episcopatu, ipsum 
ad erudiendos incredulos et indoctos mitti debere, 
decernunt, qui gratia discretionis, quae virtutum 

25 mater est, ante omnia probatur imbutus ; sicque 
illum ordinantes ad praedicandum miserunt. Qui 
ubi tempus accepit, sicut prius moderamine dis- 
cretionis, ita postmodum et ceteris virtutibus orna- 
tus apparuit. 



3 Alius.] Hector Boethius 
names him Corman ; Fordun re- 



counts the transaction in Beda's 
own words. 



168 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



CAPUT VI. 

De religione ac pietate miranda Omaldi regis. 

a.d.635. § 165. Hujus igitur antistitis doctrina rex Osuald 

Characterof _ • , . » * • ... , 

OBwaia. cum ea, cui praeerat, gente Anglorum mstitutus, 
non solum incognita progenitoribus suis regna 5 
coelorum sperare didicit; sed et regna terrarum 
plus quam ulli majorum suorum, ab eodem uno 
Domino, qui fecit coelum et terram, consecutus 
est. Denique omnes nationes et provincias Brit- 
taniae, quae in quatuor linguas, id est, Brittonum, 10 
Pictorum, Scottorum et Anglorum, divisae sunt, in 
ditione accepit. Quo regni culmine sublimatus, 
nihilominus, quod mirum dictu est, pauperibus et 
peregrinis semper humilis, benignus et largus 
fuit. 15 

§ 166. Denique fertur quia tempore quodam, 
cum die sancto paschae cum praefato episcopo con- 
sedisset ad prandium, positusque esset in mensa 
coram eo discus argenteus regalibus epulis refertus, 
et jamjamque essent manus ad panem benedicen-20 
dum missuri, intrasse subito ministrum ipsius, cui 
suscipiendorum inopum erat cura delegata, et in- 
dicasse regi quia multitudo pauperum undecumque 
adveniens maxima per plateas sederet, postulans 
aliquid eleemosynae a rege ; qui mox dapes sibimet 25 
appositas deferri pauperibus, sed et discum con- 
fringi, atque eisdem minutatim dividi, praecepit. 
Quo viso, pontifex, qui adsidebat, delectatus tali 
facto pietatis, apprehendit dextram ejus, et ait, 
' Nunquam inveterascat haec manus ;' quod et ita 30 
juxta votum benedictionis ejus provenit. Nam 
cum, interfecto illo in pugna, manus cum brachio a 
cetero essent corpore resectae, contigit ut hactenus 



CAP. VI.] 



GENTIS ANGL0RUM. 



169 



incorruptae perdarent. Denique in arbe regia, A. D. 642. 
quae a regina quondam vocabulo Bebba cognomi- 
natur, loculo inclusae argenteo in ecclesia sancti 
Petri servantur, ac digno a cunctis honore vene- 

5 rantur. Hujus industria regis Deirorum et Ber- 
niciorum provinciae, quae eatenus ab invicem 
discordabant, in unam sunt pacem et velut unum 
compaginatae in populum. Erat autem nepos 
iEduini regis ex sorore Acha, dignumque fuit, ut 

10 tantus praecessor talem haberet de sua consangui- 
nitate et religionis heredem et regni. 



CAPUT VII. 

Ut provincia Occidentalium Saxonum verbum Dei, pradi- 
cante Birino, susceperit; et de successoribus ejus Agil- 
15 bercto et Leutherio. 

% 167. Eo tempore gens Occidentalium Saxonum, A.D.635. 
qui antiquitus Gevissae vocabantur, regnante Cyni- Ux^con- 
gilso, fidem Christi suscepit, praedicante illis ver- 2rina* y 
bum Birino episcopo, qui cum consilio papae Ho- 
norii venerat Brittaniam; promittens quidem se, 



1 Incomtptte.] The various 
peregrinations of the relics of 
Oswald are detailed in the Acta 
SS. August. tom. ii. p. 86. 

I Urbe regiaJ] Instead of the 
followingclause of this sentence, 
the Saxon version adds, the mon 
nemnath Bebban burh, * which 
is called Bebban burh/ Now 
Bamborough, in Northumber- 
land. 

9 Ex . . . AchaJ] Omitted in 
the Saxon version. In the Life 
of Oswald written by Drogo, 
Acta SS. August. tom. ii. p. 98, 
she is called Leba. 

II Regni.] In Drogo's Life of 
Oswald, before cited, is an in- 
sertion connecting this chapter 
with the following, and stating 



that the conversion of the West 
Saxons was procured by the 
agency of Oswald. See also the 
note to line 18. 

16 Eo tempore.] The date is 
uncertain, being ascribed to A. d. 
633 by the Annals of Winches- 
ter, (Angl. Sacr. i. 288,) to 634 
by the Saxon Chronicle and Flo- 
rence of Worcester, with whom 
agree Wharton, (Angl. Sacr. i. 
190,) and Smith, and to 635 by 
Rudborne,l. ii. c. 2, (Angl. Sacr. 
i. 190.) 

17 Qui . . . vocabantur.'] Omitted 
in the Saxon version. 

18 Suscepit.~\ After this word 
Drogo adds, * Hortante ad eam 
ipsam Oswaldosanctissimorege.' 
§23. 



170 



HISTORIA BCCLESIASTIGA [LIB. 111. 



Baptism of 
Cynegils. 



A. D. 635. illo praesente, in intimis ultra Anglorum partibus, 
quo nullus doctor prsecessisset, sanctae fidei semina 
esse sparsurum. Unde et jussu ejusdem pontificis, 
per Asterium Genuensem episcopum, in episcopa- 
tus consecratus est gradum. Sed Brittaniam per- 5 
veniens, ac primum Gevissorum gentem ingrediens, 
cum omnes ibidem paganissimos inveniret, utilius 
esse ratus est ibi potius verbum praedicare, quam 
ultra progrediens eos, quibus praedicare deberet, 
inquirere. 10 

§ 168. Itaque evangelizante illo in praefata pro- 
vincia, cum rex ipse catechizatus fonte baptismi 
cum sua gente ablueretur, contigit tunc temporis 
sanctissimum ac victoriosissimum regem Nordan- 
hymbrorum Osualdum adfuisse, eumque de lavacro 15 
exeuntem suscepisse, ac pulcherrimo prorsus et 
Deo digno consortio, cujus erat filiam accepturus 
in conjugem, ipsum prius secunda generatione 
Deo dicatum sibi accepit in filium. Donaverunt 
autem ambo reges eidem episcopo civitatem, quae 20 
vocatur Dorcic, ad faciendum inibi sedem episco- 
palem; ubi, factis dedicatisque ecclesiis, multis- 
que ad Dominum pio ejus labore populis advocatis, 
migravit ad Dominum, sepultusque est in eadem 
civitate, et post annos multos, Haedde episcopatum 25 
agente, translatus inde in Ventam civitatem, atque 
in ecclesia beatorum apostolorum Petri et Pauli 
positus est. 



4 Asterium.] Asterius was 
archbishop of Milan, but resided 
at Genoa, where he died in 640. 
See Ughelli, Ital. Sac. iv. col. 
64. There is no record of any 
bishop of Genoa between 452 
and 680. 

5 Gradum.'] It is remarked 
by Pagi, a. d. 635, § 3, that Bi- 
rinus was consecrated bishop 
without being appointed to any 
particular see. 



^Ambo reges.~] Itappearsfrom 
§ 165 that Oswald was the supe- 
rior lord, Cynegils was the sub- 
regulus. 

91 Dorcic.] In the Saxon ver- 
sion, Dorceceastre, now Dor- 
chester, in Oxfordshire ; this see, 
after many alterations, was at 
last placed at Lincoln. 

26 Ventam civitatem.] Winton- 
ceastre, Saxon version. 



CAP. VII.] GENTIS ANGLORUM. 



171 



§ 169. Defuncto autem et rege, successit in a.d.643. 
regnum fihus ejus Coinualch, qui et fidem ac privedofhia 
sacramenta regm ccelestis suscipere renuit, et non 
multo post etiam regni terrestris potentiam perdi- 

5 dit. Repudiata enim sorore Pendan regis Mer- 
ciorum, quam duxerat, aliam accepit uxorem ; 
ideoque bello petitus ac regno privatus ab illo, 
secessit ad regem Orientalium Anglorum, cui 
nomen erat Anna, apud quem triennio exsulans 

10 fidem cognovit ac suscepit veritatis. Nam et ipse, 
apud quem exsulabat, rex erat vir bonus, et bona 
ac sancta sobole felix, ut in sequentibus doce- 
bimus. 

§ 170. Cum vero restitutus esset in regnum Eventscon- 

15 Coinualcb, venit m provmciam de Hiberma ponti- theseeor 

j» .. . ... ,. ., Dorchester. 

fex quidam, nomine Agilberctus, natione quidem 
Gallus, sed tunc legendarum gratia Scripturarum 
in Hibernia non parvo tempore demoratus, con- 
junxitque se regi, sponte ministerium praedicandi 

2oassumens; cujus eruditionem atque industriam 
videns rex rogavit eum, accepta ibi sede episcopali, 
susb genti manere pontificem, qui precibus ejus 
annuens multis annis eidem genti sacerdotali jure 
prefuit. Tandem rex, qui Saxonum tantum lin- 

25 guam noverat, pertaesus barbarse loquelae, sub- 
introduxit in provinciam alium suae linguae 
episcopum, vocabulo Vini, et ipsum in Gallia 
ordinatum ; dividensque in duas parochias provin- 



3 Cowutdch.'] Cenwalh, Saxon 
version. 

10 Veritatis.] The Saxon ver- 
sion here adds, and gefullad 
waes, * and was baptized.' 

15 Hibernia.] Hibernia, Scotta 
ealonde, ' from Ireland, the 
island of the Scots,' Saxon ver- 
sion, which makes the same ad- 
dition at l. 18 below. 



18 AgUbereiusJ] According to 
the authors of the Gallia Chris- 
tiana (tom. vii. 26), Agilberctus 
was canonized, which fact, how- 
ever, the Bollandists dispute, 
saying ' locum inter Sanctos dare 
non possumus/ Acta SS. Oct. 
tom. v. p. 492. 



172 



HISTORIA ECCLESIASTICA [liD. III. 



A. D. 643. ciam, huic in civitate Venta, quae a gente Saxonum 
Vintancaestir appellatur, sedem episcopalem tri- 
buit ; unde offensus graviter Agilberctus, quod hoc, 
ipso inconsulto, ageret rex, rediit Galliain, et ac- 
cepto episcopatu Parisiacae civitatis, ibidem senex s 
ac plenus dierum obiit. Non multis autem annis 
post abscessum ejus a Brittania transactis, pulsus 
est Vini ab eodem rege de episcopatu ; qui sece- 
dens ad regem Merciorum, vocabulo Vulfheri, 
emit pretio ab eodem sedem Lundoniae civitatis, 10 
ejusque episcopus usque ad vitae suse terminum 
mansit. Sicque provincia Occidentalium Saxonum 
tempore non pauco absque praesule fuit. 

§ 171. Quo etiam tempore rex prsefatus ipsius 
gentis, gravissimis regni sui damnis ssepissime ab 15 
hostibus afflictus, tandem ad memoriam reduxit 
quod eum pridem perfidia regno depulerit, fides 
agnita Christi in regnum revocaverit ; intellexitque 
quod etiam tunc destituta pontifice provincia recte 
pariter divino fuerit destituta praesidio. Misit20 
ergo legatarios in Galliam ad Agilberctum, sub- 
missa illum satisfactione deprecans ad episcopa- 
tum suae gentis redire. At ille se excusans et eo 
venire non posse contestans, quia episcopatu pro- 
priae civitatis ac parochiae teneretur adstrictus, ne 25 
tamen obnixe petenti nil ferret auxilii misit pro 
se illo presbyterum Leutherium, nepotem suum, 
qui ei, si vellet, ordinaretur episcopus; dicens 
quod ipse eum dignum esse episcopatu judicaret. 
Quo honorifice a populo et a rege suscepto, roga- 30 
verunt Theodorum, tunc archiepiscopum Doru- 



3 Rediit GaUiam.] The return 
of Agilbert into France is placed 
by the Saxon Chronicle in a. d. 
660, which is apparently incor- 
rect, since he was present at a 
council held at Whitby in 664, 



see iii. 25, 26. Wharton at- 
tempts to reconcile thedifficulty, 
Angl. Sacr. i. 191. The authors 
of the Gallia Christ. vii. 27, 
ascribe his return home to the 
year 664. 



CAP. VII.] 



GENTIS ANGLORUM. 



173 



vernensis ecclesiee, ipsum sibi antistitem conse- A. D.643. 
crari ; qui consecratus in ipsa civitate multis annis 
episcopatum Gevissarum ex synodica sanctione 
solus sedulo moderamine gessit. 



5 CAPUT VIII. 

Ut rex Cantuariorum Earconberct idola destrui praceperit; 
et de Jilia ejus Ercongota et propinqua JEdilberga, sacra- 
tis Deo virginibus. 

§172. ANNoDominicaeincarnationis sexcentesimo a. D.640. 

10 quadragesimo, Eadbald rex Cantnariorum tran- EalcoXrct 
siens ex hac vita Earconbercto filio regni guber- ofKent * 
nacula reliquit ; quse ille suscepta viginti quatuor 
annis et aliquot mensibus nobilissime tenuit. Hic 
primus regum Anglorum in toto regno suo idola 

15 relinqui ac destrui, simul et jejunium quadraginta 
dierum observari, principali auctoritate praecepit. 
Quae, ne facile a quopiam posset contemni, in 
transgressores dignas et competentes punitiones 
proposuit. Cujus filia Earcongota, ut condigna 

2oparenti soboles, magnarum fuit virgo virtutum, 
serviens Domino in monasterio, quod in regione 
Francorum constructum est ab abbatissa nobi- 
lissima, vocabulo Fara, in loco qui dicitur ' In 
Brige.' Nam eo tempore, necdum multis in regione 



3 Civitate.] See afterwards 
iv. 12. 

3 Gevissarum.] West Seaxna, 
* of the West Saxons/ Saxon 
version. 

10 Eadbald.] After the death 
or divorce of his first wife, Ead- 
bald married Emma (see Charter 
printed in SmiuVs Beda, p. 694, 
Florence, p. 567), who probably 
was daughter of Theodbert, king 
of Austria (Pagi, A. d. 640, § 10). 



He died a.d. 640,upon 20 January 
according to tbe Annales Juvavi- 
enses, or on the 22 of that month 
according to Thorne, col. 1769. 

11 Earconbercto."] Earconberct, 
king of Kent, reigned from A. d. 
640 to 14 July, 664. 

33 Fara.] Or Burgundofara, 
see her Legend by Jonas, a 
monk of Bobbio, printed in Ma- 
billon. Acta SS. Ord. S. Bened. 
tom. ii. p. 420. 



174 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



A. D. 640. Anglorum monasteriis constructis, multi de Brit- 
„ tania, monachicae conversationis gratia, Francomm 
vel Galliarum monasteria adire solebant; sed et 
filias suas eisdem erudiendas, ac sponso coelesti 
copulandas, mittebant, maxime in Brige et in Cale, 5 
et in Andilegnm monasterio ; inter quas erat 
Saethryd, filia uxoris Annse regis Orientalium 
Anglorum, cujus supra meminimus, et filia naturalis 
ejusdem regis ^Edilberg; quae utraque cum esset 
peregrina, prae merito virtutum ejusdem monas- 10 
terii Brigensis est abbatissa constituta. Cujus 
regis filia major Sexburg, uxor Earconbercti regis 
Cantuariorum, habuit filiam Earcongotam, de qua 
sumus dictttri. 
vision at the § 173. Hujus autem virgim» Deo dicatae multa u 
Earcongota, quidem ab incolis loci illius solent opera vhrtatum 

abbessof . , , ,. 

Faremoastier. et signa miraculorum usque hodie narrari. Verum 
nos de transitu tantum illius, quo ccelestia regna 
petiit, aliquid breviter dicere sufficiat. Imminente 
ergo die suae vocationis, coepit circuire in monas- 20 



4 Filias.~] The Saxion version 
here adds, Swylce eac cyningas 
and ricemen sendon heora dohtor 
thider, ' Also kings and noble- 
men sent their daughters thither.' 

6 In BrigeJ] Faremoustier en 
Brie, formerly a celebrated Be- 
nedictine nunnery, see Gall. 
Christ. viii. 1700. 

8 CaleJ] Chelle, about four 
miles from Paris, a nunnery 
founded by queen Bathildis, wife 
of Clodoveus the Second, Gall. 
Christ. vii. 558. 

6 Andilegum.] A nunnery 
about six miles from Rouen, on 
the right bank of the Seine, 
founded by Clotilda, wife of 
Clodoveus the Great. Gall. 
Christ. xi. 131. 

8 FUia naturaUs.] Plessaeus 
in his Hist Eccl. Meld. i. 098, 



attempts to prove that by this 
expression we are not to under- 
stand that ^idilberg was an ille- 
gitimate daughter. The Bol- 
landists have collected the infor- 
mation which has reached us 
respecting her, Acta SS. Jul. 
tom. ii. p. 481. 

13 Sexburg.] Here again the 
reader is referred to the Acta 
SS. Jul. tom. ii. p. 346. The 
date of her death is uncertain, 
but may be supposed to have 
happened about a. d. 679. 

13 Earcongotam.] She was 
canonized, and a sketch of her 
life, chiefly from Beda, may be 
seen in the Acta SS. Februar. 
tom. iii. p. 387. The date of 
her death, which happened at 
Farmoustier, is uncertain. 



CAP. VIII.] 6ENTIS ANGLORUM. 175 

terio casulas infirmarum Christi famularum, earum- A. D. 640. 
que vel maxime, quae vel aetate provectae, vel 
probitate erant morum insigniores; quarum se 
omnium precibus humiliter commendans obitum 

5 proxime suum, quem revelatione didicerat, non 
celavit esse futurum. Quam videlicet revelationem 
hujusmodi esse perhibebat, — vidisse se albatorum 
catervam hominum idem monasterium intrare, 
hosque a se interrogatos, quid quaererent, aut quid 

10 ibi vellent, respondisse, quod ob hoc illo fuerint 
destinati, ut aureum illud numisma, quod eo de 
Cantia venerat, secum assumerent. Ipsa autem 
nocte, in cujus ultima parte, id est, incipiente 
aurora, praesentis mundi tenebras transiens super- 

15 nam migravit ad lucem, multi de fratribus ejusdem 
monasterii, qui aliis erant in aedibus, jam manifeste 
se concentus angelorum psallentium audisse refe- 
rebant, sed et sonitum quasi plurimse multitudinis 
monasterium ingredientis ; unde mox egressi dig- 

20 noscere quid esset, viderunt lucem coelitus emissam 
fuisse permaximam, quae sanctam illam animam 
carnis vinculis absolutam ad seterna patrise coe- 
lestis gaudia ducebat. Addunt et alia, quae ipsa 
nocte in monasterio eodem divinitus fuerint ostensa 

25 miracula, sed haec nos ad alia tendentes suis nar- 
rare permittimus. Sepultum est autem corpus 
venerabile virginis et sponsae Christi in ecclesia 
beati protomartyris Stephani; placuitque post 
diem tertium, ut lapis, quo monumentum tege- 

30 batur, amoveretur, et altius ipso in loco reponere- 
tur ; quod dum fieret, tantae fragrantia suavitatis 
ab imis ebullivit, ut cunctis, qui adstabant, fratribus 



18 Fratribus.] According to 
the constitution of the early 
monastic establishments, a cer- 
tain number of monks were de- 



puted to perform the ecclesiasti- 
cal services of each nunnery. 
Mabillon, Annal. Ord. S. Bened. 
xi. 10. 



176 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D. 640. ac sororibus, quasi opobalsami cellaria esse vide- 

rentur aperta. 
^Ediiberg» § 174. Sed et matertera ejus, de qua diximus, 
FaremouBtier. JSdilberg, et ipsa Deo dilectam perpetuae virgini- 
tatis gloriam in magna corporis continentia con- 5 
servavit; quae, cujus esset virtutis, magis post 
mortem claruit. Curn enim esset abbatissa coepit 
facere in monasterio suo ecclesiam in honorem 
omnium apostolorum, in qua suum corpus sepeliri 
cupiebat. Sed cum opus idem ad medium ferme 10 
esset perductum -illa, ne hoc perficeret, morte 
praerepta est, et in ipso ecclesiae loco, ubi deside- 
rabat, condita. Post cujus mortem, fratribus alia 
magis curantibus, intermissum est hoc aedificium 
annis septem, quibus completis, statuerunt ob 15 
nimietatem laboris hujus structuram ecclesiae fun- 
ditus relinquere ; ossa vero abbatissae illo de loco 
elevata in aliam ecclesiam, quae esset perfecta ac 
dedicata, transferre. Et aperientes sepulcrum ejus 
ita intemeratum corpus invenere, ut a corruptione 20 
concupiscentiae carnalis erat immune ; et ita denuo 
lotum atque aliis vestibus indutum transtulerunt 
illud in ecclesiam beati Stephani martyris ; cujus 
videlicet natalis ibi solet in magna gloria celebrari 
die nonarum Juliarum. [7 Jul.] 25 



CAPUT IX. 

Ut in loco, in quo occisus est rex Osuald, crebra sanitatum 
miracula facta; utque ibi primo jumentum cujusdam 
viantis, ac deinde puella paralytica sit curata. 

A. D.642. § 175. Regnavit autem Osuald Christianissimus 30 
Oswaidking rex Nordanhymbrorum novem annis, annumerato 
um?da. h " etiam illo anno, quem et feralis impietas regis 
Brittonum et apostasia demens regum Anglorum 



CAP. IX.] GENTIS ANGLORUM. 177 

detestabilem fecerat. Siquidem, ut supra docui- A. D. 642. 
mus, unanimo omnium consensu firmatum est, ut 
nomen et memoria apostatarum de catalogo regum 
Christianorum prorsus aboleri deberet, neque ali- 
6 quis tegno eorum annus annotari. Quo completo 
annorum curriculo, occisus est, commisso gravi 
proelio, ab eadem pagana gente paganoque rege 
Merciorum, a quo et praedecessor ejus ^Eduini 
peremtus fuerat, in loco, qui lingua Anglorum 

10 nuncupatur Maserfelth, anno setatis suae trigesimo 
octavo, die quinto mensis Augusti. 

§ 176. Cujus quanta fides in Deum, quse devotio m* miraci«s. 
mentis fuerit, etiam post mortem virtutum miraculis 
claruit. Namque in loco, ubi pro patria dimicans 

15 a paganis interfectus est, usque hodie sanitates 
infirmorum et hominum et pecorum celebrari non 
desinunt. Unde contigit, ut pulverem ipsum, ubi 
corpus ejus in terram corruit, multi auferentes et 
in aquam mittentes suis per haec infirmis multum 

20 commodi afferrent ; qui videlicet mos adeo incre- 
buit, ut paulatim, ablata exinde terra, fossam ad 
mensuram staturse virilis reddiderit. Nec miran- 
dum in loco mortis illius infirmos sanari, qui 
semper, dum viveret, infirmis et pauperibus con- 

25 sulere, eleemosynas dare, opem ferre, non cessabat. 
Et multa quidem in loco illo, vel de pulvere loci 
illius, facta virtutum miracula narrantur ; sed nos 
duo tantum, quae a majoribus audivimus, referre 
satis duximus. 

30 § 177. Non multo post interfectionem ejus exacto 



1 Supra.] See § 151. 
10 Maserfelth.] Although a 
place near Winwick, in Lanca- 
shire, named Maserfield, has 
claims to be regarded as the 
spot where thisbattle was fought, 
yetthere are much stronger argu- 



ments in favour of Oswestry 
(t. e. Oswald's tree) in Shrop- 
shire. Monast. Anglic. i. 38, 
edit. 1655, Camd. Brit. col. 548. 
10 Trigesimo octavo.] Accord- 
ing to the Saxon version, in the 
thirty-seventh year of his age. 

N 



178 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D. 642. tempore contigit, ut quidam equo sedens iter juxta 
locum ageret illum ; cujus equus subito lassescere, 
consistere, caput in terram declinare, spumas ex 
ore demittere, et, augescente dolore nimio, in terram 
coepit ruere. Desiluit eques et, stramine substrato, 5 
coepit exspectare horam, qua aut melioratum reci- 
peret jumentum, aut relinqueret mortuum. At 
ipsum diu gravi dolore vexatum cum diversas in 
partes se torqueret, repente volutando devenit in 
illud loci, ubi rex memorabilis occubuit. Necio 
mora, quiescente dolore, cessabat ab insanis mem- 
brorum motibus, et, consueto equorum more, quasi 
post lassitudinem, in diversum latus vicissim sese 
volvere; statimque exsurgens, quasi sanum per 
omnia, virecta herbarum avidius carpere ccepit. 15 

§ 178- Quo ille viso, ut vir sagacis ingenii intel- 
lexit aliquid mirae sanctitatis huic loco, quo equus 
est curatus, inesse ; et, posito ibi signo, non multo 
post ascendit equum atque ad hospitium, quo pro- 
posuerat, accessit. Quo dum adveniret, invenit20 
puellam ibi, neptem patrisfamilias, longo paralysis 
morbo gravatam; et cum familiares domus illius 
de acerba puellae infirmitate, ipso praesente, quere- 
rentur, coepit dicere ille de loco, ubi caballus suus 
esset curatus. Quid multa? imponentes eam carro 25 
duxerunt ad locum, ibidemque deposuerunt; at 
iila posita in loco obdormivit parumper, et ubi 
evigilavit sanatam se ab illa corporis dissolutione 
sentiens, postulata aqua, ipsa lavit faciem, crines 
composuit, caput linteo cooperuit, et cum his, qui 30 
se adduxerant, sana pedibus incedendo reversa 
est. 



CAP. X.] GENTIS ANGLORUM. 179 



CAPUT X. 

Ut pulvis loci illius contra ignem valuerit. 

§ 179. Eodem tempore venit alius quidam de na- A.D. 642. 
tione Brittonum, ut ferunt, iter faciens juxta ipsum 
5 locum, in quo praefata erat pugna completa, et 
vidit unius loci spatium cetero campo viridius ac 
venustius ; ccepitque sagaci animo conjicere quod 
nulla esset alia causa insolitae illo in loco viridi- 
tatis, nisi quia ibidem sanctior cetero exercitu vir 

10 aliquis fuisset interfectus. Tulit itaque de pulvere 
terrae illius secum illigans in linteo, cogitans quod 
futurum erat, quia ad medelam infirmantium idem 
pulvis proficeret; et pergens itinere suo pervenit 
ad vicum quendam vespere intravitque in domum, 

15 in qua vicani coenantes epulabantur, et susceptus 
a dominis domus resedit et ipse cum eis ad con- 
vivium, appendens linteolum cum pulvere, quem 
attulerat, in una posta parietis. Cumque diutius 
epulis atque ebrietati vacarent, accenso grandi 

20 igne in medio, contigit, volantibus in altum scin- 
tillis, culmen domus, quod erat virgis contextum 
ac foeno tectum, subitaneis flammis impleri. Quod 
cum repente convivge terrore confusi conspicerent, 
fugerunt foras, nil ardenti domui, jamjamque peri- 

25 turae, prodesse valentes. Consumta ergo domo 
flammis, posta solummodo, in qua pulvis ille inclu- 
sus pendebat, tuta ab ignibus et intacta remansit. 
Qua visa virtute, mirati sunt valde; et perquirentes 
subtilius invenerunt quia de illo loco assumtus erat 

30 pulvis, ubi regis Osualdi sanguis fuerat effusus. 

Quibus patefactis ac diffamatis longe lateque mira- 

culis, multi per dies locum frequentare illum, et 

sanitatum ibi gratiam capere sibi suisque coepe- 

runt. 

n2 



180 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



CAPUT XI. 

Ut super reliquias ejus lux caelestis tota nocte steterit; et ut 

per eas sint d<emoniaci curati. 

A. D. 642. § 180. Inter quae nequaquam silentio praetereun- 
wmSli™d! e8 dum reor, quid virtutis ac miraculi coelestis fuerit 5 
ostensum, cum ossa ejus inventa atque ad eccle- 
siam, in qua nunc servantur, translata sunt. 
Factum est autem hoc per industriam reginae Mer- 
ciorum Osthrydae, quae erat filia fratris ejus, id est 
Osuiu, qui post illum regni apicem tenebat, ut in 10 
sequentibus dicemus. 

§ 181. Est monasterium nobile in provincia Lin- 
dissi, nomine Beardaneu, quod eadem regina cum 
viro suo ^Edilredo multum diligebat, venerabatur, 
excolebat, in quo desiderabat honoranda patrui 15 
sui ossa recondere. Cumque venisset carrum, in 
quo eadem ossa ducebantur, incumbente vespera, 
in monasterium praefatum, noluerunt ea, qui erant 
in monasterio, libenter excipere; quia etsi sanctum 
eum noverant, tamen quia de alia provincia ortus 20 
fuerat et super eos regnum acceperat, veteranis 
eum odiis etiam mortuum insequebantur. Unde 
factum est, ut ipsa nocte reliquiae allatae foris 
permanerent, tentorio tantum majore supra carrum, 
in quo inerant, extenso. Sed miraculi coelestis25 
ostensio, quam reverenter eae suscipiendae a cunctis 
fidelibus essent, patefecit. Nam tota ea nocte 
columna lucis, a carro illo ad coelum usque por- 
recta, omnibus pene ejusdem Lindissae provincise 
locis conspicua stabat. Unde, mane facto, fratres 30 
monasterii illius, qui pridie abnuerant, diligenter 
ipsi petere coeperunt, ut apud se eaedem sanctae ac 
Deo dilectae reliquiae conderentur. Lota igitur 
ossa intulerunt in thecam, quam in hoc praepara- 



CAP. XI.] GENTIS ANGLORUM. 181 

verant, atque in ecclesia juxta bonorem congruum A. D 642. 
posuerunt ; et, ut regia viri sancti persona memo- 
riam haberet seternani, vexillum ejus super tumbam 
auro et purpura compositum apposuerunt, ipsam- 

5 que aquam, in qua laverunt ossa, in angulo sacrarii 
fuderunt. Ex quo tempore factum est, ut ipsa 
terra, quae lavacrum venerabile suscepit, ad abi- 
gendos ex obsessis corporibus daemones gratiae 
salutaris haberet effectum. 

10 § 182. Denique, tempore sequente, cum praefata 
regina in eodem monasterio moraretur, venit ad 
salutandam eam abbatissa quaedam venerabilis, 
quae usque hodie superest, vocabulo JEdilhild, 
soror virorum sanctorum iEdilvini et Aldevini, 

i5quorum prior episcopus in Lindissi provincia, 
secundus erat abbas in monasterio, quod vocatur 
Peartaneu, a quo non longe et illa monasterium 
habebat. Cum ergo veniens illo loqueretur cum 
regina, atque inter alia, sermone de Osualdo ex- 

20 orto, diceret quod et ipsa lucem nocte illa supra 
reliquias ejus ad coelum usque altam vidisset, 
adjecit regina quia de pulvere pavimenti, in quo 
aqua lavacri illius effusa est, multi jam sanati 
essent infirmi. At illa petiit sibi portionem pul- 

25 veris salutiferi dari ; et accipiens illigatam panno 
condidit in capsella et rediit. Transacto autem 
tempore aliquanto, cum esset in suo monasterio, 
venit illic quidam hospes, qui solebat nocturnis 
saepius horis repente ab immundo spiritu gravissime 

30 vexari ; qui, cum benigne susceptus post coenam 
in lecto membra posuisset, subito a diabolo arrep- 
tus clamare, dentibus frendere, spumare, et diversis 
motibus ccepit membra torquere. Cumque a nullo 
vel teneri vel ligari potuisset, cucurrit minister, et 



17 Peartaneu.'] Portanea, Saxon version. 



182 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D. 642. pulsans ad ostium nunciavit abbatissae. At illa 
aperiens januam monasterii exivit ipsa cum una 
sanctimonialium feminarum ad locum virorum ; et 
evocans presbyterum rogavit secum venire ad 
patientem. Ubi cum venientes viderent multos 5 
affuisse, qui vexatum tenere et motus ejus insanos 
comprimere conati nequaquam valebant, dicebat 
presbyter exorcismos, et quaeque poterat pro se- 
dando miseri furore agebat. Sed nec ipse, quamvis 
multum laborans, proficere aliquid valebat. Cum- 10 
que nil salutis furenti superesse videretur, repente 
venit in mentem abbatissae pulvis ille praefatus, 
statimque jussit ire ministram et capsellam, in 
qua erat, adducere. Et cum illa afferens, quae 
jussa est, intraret atrium domus, in cujus interiori- 15 
bus daemoniosus torquebatur, conticuit ille subito, 
et quasi in somnum laxatus deposuit caput, mem- 
bra in quietem omnia composuit. Conticuere 
omnes intentique ora tenebant, quem res exitum 
haberet solliciti exspectantes. Et post aliquantum 20 
horae spatium resedit qui vexabatur, et graviter 
suspirans, ' Modo/ inquit, ' sanum sapio, recepi 
enim sensum animi mei.' At illi sedulo sciscita- 
bantur quomodo hoc contigisset. Qui ait, ' M ox 
ut virgo haec cum capsella, quam portabat, appro- 25 
pinquavit atrio domus hujus, discessere omnes, 
qui me premebant, spiritus maligni, et, me relicto, 
nusquam comparuerunt/ Tunc dedit ei abbatissa 
portiunculam de pulvere illo ; et sic, data oratione 
a presbytero illo, noctem quietissimam duxit ; 30 
neque aliquid ex eo tempore nocturni timoris aut 
vexationis ab antiquo hoste pertulit. 



CAP. XII.] GENTIS ANGLORU«M. 183 



CAPUT XII. 

Ut ad tumbam ejus sit puerulus efebre curatus. 

§183. Sequente dehinc tempore fuit in eodem A. D. 642. 
monasterio puerulus quidam longo febrium in- 

5 commodo graviter vexatus ; qui cum die quodam 
sollicitus horam accessionis exspectaret, ingressus 
ad eum quidam de fratribus, ' Vis/ inquit, ' mi 
nate, doceam te quomodo cureris ab hujus molestia 
languoris ? Surge, ingredere ecclesiam, et accedens 

10 ad sepulcrum Osualdi ibi reside, et quietus manens 
adhsere tumbae. Vide ne exeas inde, nec de loco 
movearis, donec hora recessionis febrium transierit. 
Tunc ipse intrabo, et educam te inde/ Fecit ut 
ille suaserat, sedentemque ad tumbam sancti in- 

15 firmitas tangere nequaquam praesumsit ; quin in 
tantum timens aufugit, ut nec secunda die, nec 
tertia, neque umquam exinde, eum auderet con- 
tingere. Quod ita esse gestum, qui referebat mihi 
frater inde adveniens adjecit, quod eo adhuc tem- 

20 pore, quo mecum loquebatur, superesset in eodem 
monasterio jam juvenis ille, in quo tunc puero 
factum erat hoc miraculum sanitatis. Nec miran- 
dum preces regis illius jam cum Domino regnantis 
multum valere apud eum, qui temporalis regni 

25 quondam gubernacula tenens magis pro aeterno 
regno semper laborare ac deprecari solebat. 

§ 184. Denique ferunt quia a tempore matutinae 
laudis saepius ad diem usque in orationibus per- 
stiterit, atque ob crebrum morem orandi, sive 

30 gratias agendi, Domino semper ubicumque sedens 
supinas super genua sua manus habere solitus sit. 
Vulgatum est autem, et in consuetudinem pro- 
verbii versum, quod etiam inter verba orationis 



184 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. llf. 



A. D. 642. vitam finierit. ' Nam cum armis et hostibus cir- 
cumseptus jamjamque videret se esse perimendum, 
oravit pro animabus exercitus sui. Unde dicunt 
in proverbio, ' Deus miserere animabus, dixit 
Osuald cadens in terram.' Ossa igitur illius trans- 5 
lata et condita sunt in monasterio, quo diximus ; 
porro caput et manus cum brachiis a corpore 
pracisas jussit rex, qui occiderat, in stipitibus 
suspendi. Quo post annum veniens cum exercitu 
successor regni ejus Osuiu abstulit ea, et caput 10 
quidem in coemeterio Lindisfarnensis ecclesiae ; 
in regia vero civitate manus cum brachiis con- 
didit. 



CAPUT XIII. 

Ut in Hibernia sit quidam per reliquias ejus a mortis 

articulo revocatus. 



15 



A. D. 642. § 185. Nec solum inclyti fama viri Brittanise 
fines lustravit universos, sed etiam trans oceanum 
longe radios salutiferse lucis spargens Gernianiae 
simul et Hiberniae partes attigit. Denique reve- 20 
rentissimus antistes Acca solet referre, quia cum 
Romam vadens apud sanctissimum Fresonum 
gentis archiepiscopum Yilbrordum cum suo antis- 
tite Vilfrido moraretur, crebro eum audierit de 



* Os8a.~\ During the Danish 
invasion they were carried from 
Bardney to Gioucester. Sim. 
Dunelm. col. 152. Brompt. col. 
833. 

7 Caput.~\ The head was placed 
in the same coffin with the body 
of St. Cuthbert, and was found 
when the tomb of that saint was 
examined in 1827, see p. 187 of 
the work published by the Rev. 
James Raine, entitled ' St Cuth- 



bert, with an Account of the 
State in which his Remains were 
found upon the opening of his 
Tomb in Durham Cathedral in 
the year 1827/ 4to. Durham, 
1828. 

19 Regia civitate.~\ Namely, 
Bamborough, in Northumber- 
«land, see § 166. 

31 Acca.] Thiseventhappened 
in 678, or 679, see Vita Wilfridi, 
auctore Heddio, cap. 53. 



CAP. XIII.] GENTIS ANGL0RUM. 185 

mirandis, quae ad reliquias ejusdem reverentissimi A. D. 642. 
regis in illa provincia gesta fuerint, narrare. Sed 
et in Hibernia cum presbyter adhuc peregrinam 
pro aeterna patria duceret vitam, rumorem sancti- 

5 tatis illius in ea quoque insula longe lateque jam 
percrebuisse ferebat; e quibus unum, quod inter 
alia retulit miraculum, praesenti nostrae Historiae 
inserendum credidimus. 

§ 186. ' Tempore/ inquit, ' mortalitatis, quae 

loBrittaniam Hiberniamque lata strage vastavit, 
percussus est ejusdem clade pestis inter alios 
scholasticus quidam de gente Scottorum, doctus 
quidem vir studio literarum, sed erga curam per- 
petuae suae salvationis nihil omnino studii et indus- 

15 triae gerens. Qui cum se morti proximum videret, 
timere ccepit et pavere, ne mox mortuus ob merita 
scelerum ad inferni claustra raperetur ; clamavit- 
que me, cum essem in vicino positus, et inter 
aegra tremens suspiria flebili voce talia mecum 

20 querebatur, ' Vides/ inquit, ' quia jamjamque 
crescente corporis molestia, ad articulum sub- 
eundae mortis compellor ; nec dubito me post mor- 
tem corporis statim ad perpetuam animae mortem 
rapiendum ac infernalibus subdendum esse tor- 

25 mentis, qui tempore non pauco inter studia divinae 
lectionis vitiorum potius implicamentis, quam 
divinis solebam servire mandatis. Inest autem 
animo, si mihi pietas superna aliqua vivendi spatia 
donaverit, vitiosos mores corrigere, atque ad impe- 

3orium divinae voluntatis totam ex integro mentem 
vitamque transferre. Verum novi non hoc esse 
meriti mei, ut inducias vivendi vel accipiam, vel 
me accepturum esse confidam, nisi forte misero 
mihi et indigno veniam, per auxilium eorum, qui 

35 illi fideliter servierunt, propitiari dignatus fuerit. 
Audivimus autem et fama celeberrima, quia fuerit 
in gente vestra rex mirandae sanctitatis, vocabulo 



186 



HISTORIA ECGLESIASTIGA [LIB. 111. 



A. D. 642. Osuald, cujus excellentia fidei et virtutis, etiam 
post mortem, virtutum frequentium operatione 
claruerit; precorque, si aliquid reliquiarum illius 
penes te habes, afferas mihi, si forte mihi Dominus 
per ejus meritum misereri voluerit.' At ergo re- 5 
spondi, ' Habeo quidem de ligno, in quo caput 
ejus occisi a paganis infixum est; et, si firmo 
corde credideris, potest divina pietas per tanti 
meritum viri, et hujus vitae spatia longiora con- 
cedere, et ingressu te vitae perennis dignum red- 10 
dere/ Nec moratus ille, integram se in hoc habere 
fidem respondebat. Tunc benedixi aquam, et 
astulam roboris praefati immittens obtuli segro 
potandum. Nec mora, melius habere coepit, et 
convalescens ab infirmitate multo deinceps tem- 15 
pore vixit ; totoque ad Deum corde et opere con- 
versus omnibus ubicumque perveniebat clemen- 
tiam pii Conditoris et fidelis ejus famuli gloriam 
praedicabat.' 



CAPUT XIV. 



20 



Ut, defuncto Paulino, Ithamar pro eo Hrofensis ecclesia 
prasulatum susceperit; et de humilitate mirabili regis 
Osuini, qui ab Osuiu crudeli ccede peremtus est. 

a.d. 642. §187. Translato ergo ad ccelestia regna Os- 

o»nioTand 0f ualdo, suscepit regni terrestris sedem pro eo frater 25 

lina». ° a ° ejus Osuiu, juvenis triginta circiter annorum, et 

per annos viginti octo laboriosissime tenuit. Im- 

pugnatus, videlicet, et ab ea, quae fratrem ejus 



26 Osuiu.~\ Oswio, Saxon ver- 
sion. Since Beda, when men- 
tioning the death of Paulinus, 
joins 10 October in the secoffd 
regnal year of Osuiu with a. d. 
644, he could not have come to 
the throne before 10 October,642. 



37 Impugnatus . . . Merciorum.'] 
Penda, king of Mercia, was 
probably in league with the 
Britons, between whom and 
Oswi the Annals of Tigernach 
mention a battle as having been 
fought A. D. 642. 



CAP. XIV.] GENTTS ANGLORUM. 



187 



occiderat, pagana gente Merciorum, et a filio a.d.642. 
quoque suo Alchfrido, necnon et a fratruo, id est, 
fratris sui, qui ante eum regnavit, filio Oidilvaldo. 
Cujus anno secundo, hoc est, ab incarnatione A. D.644. 

5 Dominica anno sexcentesimo quadragesimo quarto, 
reverentissimus pater Paulinus, quondam quidem 
Eburacensis, sed tunc Hrofensis episcopus civi- 
tatis, transivit ad Dominum, sexto iduum Octo- 
brium die [10 Oct.], qui decem et novem annos, 

lomenses duos, dies viginti unum, episcopatum 
tenuit ; sepultusque est in Secretario beati apos- 
toli Andrese, quod rex ^Edilberct a fundamentis in 
eadem Hrofi civitate construxit. In cujus locum 
Honorius archiepiscopus ordinavit Ithamar, oriun- 

15 dum quidem de gente Cantuariorum, sed vita et 
eruditione antecessoribus suis «quandum. 

§188. Habuit autem Osuiu primis regni sui A.D. 651. 
temporibus consortem regiae dignitatis, vocabulo oswin.° 
Osuini, de stirpe regis iEduini, hoc est, filium 

20 Osrici, de quo supra retulimus, virum eximise 
pietatis et religionis ; qui provinciae Derorum in 
maxima omnium rerum affluentia, et ipse amabilis 
omnibus, praefuit. Sed nec cum eo ille, qui cete- 
ram Transhumbranae gentis partem ab aquilone, 

25 id est, Berniciorum provinciam, regebat, habere 



a Alchfrido.] Ealhfrith, Saxon 
version. This individual has 
frequently been confounded witb 
Aldfrid, a natural son of Oswiu, 
who succeeded his father in 685. 
Upon this subject a note in Lap- 
peuberg, Gesch. v. England, i. 
180, may be consulted with ad- 
vantage. 

3 OidUvaldo.] ^thelwald, 
Saxon version. 

9 Decem et novem annos.] 
Wharton, Angl. Sacr. i. 329, 
imagines that instead of nineteen 
years, we should here read 



eleven, not observing that Beda 
speaks of the whole of Paulinus' 
episcopate, not of the period 
during which he filled the see of 
Rochester. 

19 08uini.~\ He was canonized, 
and his history may be seen in the 
Acta SS. Aug. tom. iv. p. 57. 

31 Derorum.'] After this word 
many of the editions insert ' sex 
annis,' or * septem annis/ an in- 
terpolation which contradicts 
Beda's statement tbat Oswin 
was slain in the ninth year of 
his reign. 



188 



HISTORIA ECCLESIASTIGA [LIB. III. 



A. D. 651. pacem potuit ; quin potius, ingravescentibus causis 
dissensionum, miserrima hunc caede peremit. Si- 
quidem, congregato contra invicem exercitu, cum 
videret se Osuini cum illo, qui plures habebat 
auxiliarios, non posse bello confligere, ratus est 5 
utilius, tunc demissa intentione bellandi, servare 
se ad tempora meliora. Remisit ergo exercitum, 
quem congregaverat, ac singulos domum redire 
praecepit, a loco qui vocatur Vilfaraesdun, id est, 
Mons Vilfari, et est a vico Cataractone decemio 
ferme millibus passuum contra solstitialem occa- 
sum secretus; divertitque ipse cum uno tantum 
milite sibi fidelissimo, nomine Tondheri, celandus 
in domo comitis Hunvaldi, quem etiam ipsum sibi 
amicissimum autumabat. Sed, heu, proh dolor ! 15 
longe aliter erat ; nam ab eodem comite proditum 
eum Osuiu, cum praefato ipsius milite per praefec- 
tum suum ^Ediluinum detestanda omnibus morte 
interfecit. Quod factum est die decima tertia 
kalendarum Septembrium [20 Aug.], anno regni20 
ejus nono, in loco qui dicitur ' Ingetlingum ;' ubi 
postmodum castigandi hujus facinoris gratia, mo- 
nasterium constructum est; in quo pro utriusque 
regis, (et occisi, videlicet, et ejus, qui occidere 
jussit), animae redemtione, quotidie Domino preces 25 
offerri deberent. 

§ 189. Erat autem rex Osuini et aspectu venus- 
tus, et statura sublimis, et affatu jucundus, et 
moribus civilis, et manu omnibus, id est, nobilibus 



Character of 
Oswin. 



9 Vitfaraesdun.] The place 
here mentioned by Beda cannot 
now be identified, although he has 
clearly indicated its situation. 

10 Cataractone.] Cetricht, Sax- 
on version, see § 133, note 8. 

31 * Ingetlingum.'] Ongetlin- 
gum, Saxon version. Now Gil- 



ling, near Richmond, in York- 
shire. Dr. Whitaker asserts 
that the ruins of the castle in 
which the murder was committed 
were removed a few years ago, 
astatementwhich iscontradicted 
by Raine, in his Saint Cuthbert, 
p. 8. 



CAP. XIV.] GENTIS ANGLORUM. 189 

simul atque ignobilibus, largus; unde contigit, ut A. D.651. 
ob regiam ejus et animi, et vultus, et meritorum, 
dignitatem ab omnibus diligeretur, et undique 
ad ejus ministerium de cunctis prope provinciis 

5 viri etiam nobilissimi concurrerent. Cujus inter 
ceteras virtutis et modestiae, et, ut ita dicam, 
specialis benedictionis, glorias, etiam maxima 
fuisse fertur humilitas, ut uno probare sat erit 
exemplo. 

10 § 190. Donaverat equum optimum antistiti Anhwtance 
Aidano, m quo llle, quamvis ambulare solitus, uty. 
vel amnium fluenta transire, vel si alia quaelibet 
necessitas insisteret, viam peragere posset; cui 
cura, parvo interjecto tempore, pauper quidam 

15 occurreret eleemosynam petens, desiliens ille prae- 
cepit equum, ita ut erat stratus regaliter, pauperi 
dari, erat enim multum misericors et cultor pau- 
perum, ac velut pater miserorum. Hoc cum regi 
esset relatum, dicebat episcopo, cum forte ingres- 

20 suri essent ad prandium, ' Quid voluisti, domine 
antistes, equum regium, quem te conveniebat pro- 
prium habere, pauperi dare? Nunquid non ha- 
buimus equos viliores plurimos, vel alias species, 
quae ad pauperum dona sufficerent, quamvis illum 

25 eis equum non dares, quem tibi specialiter possi- 
dendum elegi?' Cui statim episcopus, ' Quid 
loqueris/ inquit, ' rex ? Numquid tibi carior est 
ille filius equae, quam ille filius Dei?' Quibus 
dictis, intrabant ad prandendum, et episcopus qui- 

3odem residebat in suo loco. Porro rex, venerat 
enim de venatu, coepit consistens ad focum cale- 
fieri cum ministris, et repente inter calefaciendum 
recordans verbum, quod dixerat illi antistes, dis- 
cinxit se gladio suo, et dedit illum ministro, festi- 

35 nusque accedens ante pedes episcopi corruit, pos- 
tulans, ut sibi placatus esset, ' Quia nunquam/ 
inquit, ' deinceps aliquid loquar de hoc, aut judi- 



190 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



A. d. 651. cabo quid, vel quantum, de pecunia nostra filiis 
Dei tribuas.' Quod videns episcopus multum 
pertimuit, ac statim exsurgens levavit eum, pro- 
mittens se multum illi esse placatum, dummodo 
ille residens ad epulas tristitiam deponeret. Dum- 5 
que rex, jubente ac postulante episcopo, lsetitiam 
reciperet, coepit e contra episcopus tristis usque 
ad lacrymarum profusionem effici. Quem dum 
presbyter suus lingua sua patria, quem rex et 
domestici ejus non noverant, quare lacrymaretur 10 
interrogasset, ' Scio/ inquit, ' quia non multo tem- 
pore victurus est rex; nunquam enim ante haec 
vidi humilem regem. Unde animadverto illum 
citius ex hac vita rapiendum, non enim digna est 
haec gens talem habere rectorem.' Nec multo 15 
post dira antistitis praesagia tristi regis funere, de 
Deathof quo supra diximus, impleta sunt. Sed et ipse 
ofLind£ hop antistes iEdan non plus quam duodecimo post 
occisionem regis, quem amabat, die, id est, pridie 
kalendarum Septembrium [31 Aug.], de seculo20 
ablatus perpetua laborum suorum a Domino prae- 
mia recepit. 



farne. 



CAPUT XV. 

Ut episcopus Aidan nautis et tempestatem futuram pradix- 
erit, et oleum sanctum, quo hanc sedarent, dederit. 25 

Miraciesof § 191. Qui cujus meriti fuerit etiam miraculorum 

Aidan;— .... « .. m ., •« . . 

inatempest signis mternus arbiter edocuit, e quibus tria me- 
moriae causa ponere satis sit. Presbyter quidam 
nomine Utta, multae gravitatis ac veritatis vir, et 
ob id omnibus, etiam ipsis principibus seculi, ho- so 
norabilis, cum mitteretur Cantiam ob adducendam 



18 JEdan.'] See a sketch of his 
life in the Acta SS. Aug. tom. 
vi. p. 688. 



39 Utta.~\ He was abbot of the 
monastery at Gateshead, see Cap. 

XXI. 



CAP. XV.] GENTIS ANGLORUM. 191 

inde conjugem regi Osuio, (filiam, videlicet, ^Ed- A. D. 651 , 
uini regis, Eanfledam,) quae, occiso patre, illuc 
fuerat adducta; qui terrestri quidem itinere illo 
venire, sed navigio cum virgine redire/ disponebat, 

5 accessit ad episcopum Aidanum, obsecrans eum, 
pro se suisque, qui tantum iter erant aggressuri, 
Domino supplicare. Qui benedicens illos ac Do- 
mino commendans dedit etiam oleum sanctifi- 
catum, ' Scio/ inquiens, ' quia, ubi navem ascen- 

loderitis, tempestas vobis et ventus contrarius 
superveniet ; sed tu memento, ut hoc oleum, quod 
tibi do, mittas in mare ; et statim, quiescentibus 
ventis, serenitas maris vos laeta prosequetur, ac 
cupito itinere domum remittet.' 

15 § 192. Quae cuncta, ut praedixerat antistes, ex 
ordine completa sunt. Et quidem imprimis, fu- 
rentibus undis pelagi, tentabant nautae, ancoris in 
mare missis, navem retinere, neque hoc agentes 
aliquid proficiebant. Cumque, verrentibus un- 

2odique et implere incipientibus navem fluctibus, 
mortem sibi omnes imminere, jamjamque adesse 
viderent, tandem presbyter reminiscens verba an- 
tistitis, assumta ampulla, misit de oleo in pontum, 
et statim, ut praedictum erat, suo quievit a fervore. 

25 Sicque factum est, ut vir Dei et per prophetiae 
spiritum tempestatem praedixerit futuram, et per 
virtutem ejusdem spiritus hanc exortam, quamvis 
corporaliter absens, sopiverit. Cujus ordinem 
miraculi non quilibet dubius relator, sed fidelissi- 

somus mihi nostrae ecclesiae presbyter, Cynimund 
vocabulo, narravit, qui se hoc ab ipso Utta pres- 
bytero, in quo et per quem completum est, audisse 
perhibebat. 

3 Eanfledam.] See § 114, and ii. 20. The exact date of this mar- 
riage is uucertain. 



192 



HISTORIA ECCLKSIASTICA [LIB. III. 



CAPUT XVI. 

XJt idem admotum ab hostibus urbi regice ignem orando 

amoverit. 

A.D.651. § 193. Aliud ejusdem patris memorabile miracu- 
BVmborX ' ^ um fenint multi, qui nosse potuerunt. Nam tem- 5 
pore episcopatus ejus, hostilis Merciorum exercitus, 
Penda duce, Nordanhymbrorum regiones impia 
clade longe lateque devastans pervenit ad urbem 
usque regiam, quae ex Bebbae quondam reginae 
vocabulo cognominatur, eamque quia neque armis, 10 
neque obsidione, capere poterat, flammis absumere 
conatus est; discissisque viculis, quos in vicinia 
urbis invenit, advexit illo plurimam congeriem 
trabium, tignorum, parietum, virgeorum, et tecti 
fenei, et his urbem in magna altitudine circumdedit 15 
a parte quae terrae est contigua, et dum ventum 
opportunum cerneret, illato igne, comburere urbem 
nisus est. 

§ 194. Quo tempore reverentissimus antistes 
Aidan in insula Farne, quae duobus ferme millibus 20 
passuum ab urbe procul abest, morabatur, illo 
enim saepius secretae orationis et silentii causa 
secedere consuerat; denique usque hodie locum 
sedis illius solitariae in eadem insula solent osten- 
dere. Qui cum, ventis ferentibus, globos ignis ac 25 
fumum supra muros urbis exaltari conspiceret, 
fertur, elevatis ad coelum oculis manibusque, cum 
lacrymis dixisse, ' Vide, Domine, quanta mala 
facit Penda.' Quo dicto, statim mutati ab urbe 



4 Aliud . . . miraculum.'] We 
are unable to decide with cer- 
tainty when this miracle was per- 
formed,butitprobably was about 
the year 642. 



23 Denique.] One of the MSS. 
of the Saxon version here inserts 
a passage stating that from this 
time a succession of hermits had 
resided upon Farne lsland. 



CAP. XVI.] GENTIS ANGLORUM. 193 

venti in eos, qui accenderant, flammarum incendia A. D. 65 1. 
retorserunt, ita ut aliquot laesi, omnes territi, im- 
pugnare ultra urbem cessarent, quam divinitus 
juvari cognoverant. 



5 CAPUT XVII. 

Ut apposta ecclesite, cui idetn accumbens obierat, ardente 
cetera domo, flammis absumi nequiverit; et de interna 
vita ejus. 

§195. Hunc cum dies mortis egredi e corpore inregardto 

. « ,. . . , j theplaceof 

io cogeret, completis annis episcopatus sui sexdecim, hisdeau». 
erat in villa regia, non longe ab urbe, de qua 
praefati sumus. In hac enim habens ecclesiam et 
cubiculum, saepius ibidem diverti ac manere, atque 
inde ad praedicandum circumquaque exire, con- 

15 sueverat ; quod ipsum et in aliis villis regis facere 
solebat, utpote nil proprias possessionis, excepta 
ecclesia sua et adjacentibus agellis, habens. Te- 
tenderunt ergo ei aegrotanti tentorium ad occiden- 
talem ecclesiae partem, ita ut ipsum tentorium 

2oparieti haereret ecclesiae. Unde factum est, ut 
adclinis destinae, quae extrinsecus ecclesiae pro 
munimine erat apposita, spiritum vitae exhalaret 
ultimum. Obiit autem septimo decimo episcopatus 
sui anno, pridie kalendarum Septembrium [Aug. 

25 31]. Cujus corpus mox inde translatum ad insulain 
Lindisfarnensium, atque in coemeterio fratrum 
sepultum est. At interjecto tempore aliquanto, 
cum fabricata esset ibi basilica major, atque in 
honorem beatissimi apostolorum principis dedicata, 

so illo ossa ejus translata atque ad dexteram altaris, 



10 Ejn$copatu8.~\ From this H 
appears that if jEdan were con- 
secrated bishop before 31 Au- 



gust, that event must have hap- 
pened in a. d. 634 ; but io 635 if 
he wereordained after that day. 



194 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. 111. 

A. D.651. juxta venerationem tanto pontifice dignam, condita 
sunt. 

succeeded by § 196. Successit vero ei in episcopatum Finan, 
et ipse illo ab Hii Scottorum insula ac monasterio 
destinatus, ac tempore non pauco in episcopatu 5 
permansit. Contigit autem post aliquot annos, ut 
Penda Merciorum rex cum hostili exercitu haec in 
loca perveniens, cum cuncta, quae poterat, ferro 
flammaque perderet, vicus quoque ille, in quo 
antistes obiit, una cum ecclesia memorata, flam- 10 
mis absumeretur. Sed mirum in modum sola illa 
destina, cui incumbens obiit, ab ignibus circum 
cuncta vorantibus absumi non potuit. Quo cla- 
rescente miraculo, mox ibidem ecclesia restaurata, 
et haec eadem destina in munimentum est parietis, 15 
ut ante fuerat, forinsecus apposita. Rursumque, 
peracto tempore aliquanto, evenit per culpam in- 
curiae vicum eundem, et ipsam pariter ecclesiam, 
ignibus consumi. Sed ne tunc quidem eandem 
tangere flamma destinam valebat, et cum magno 20 
utique miraculo ipsa ejus foramina ingrediens, 
quibus aedificio erat affixa, perederet, ipsam tamen 
laedere nullatenus sinebatur. Unde tertio aedifi- 
cata ibi ecclesia, destinam illam, non ut antea 
deforis in fulcimentum domus apposuerunt, sed25 
intro ipsam ecclesiam in memoriam miraculi posu- 
erunt, ubi intrantes genu flectere, ac misericordiae 
coelesti supplicare, deberent. Constatque multos 
ex eo tempore gratiam sanitatis in eodem loco 
consecutos, quin etiam, astulis ex ipsa destinaso 
excisis et in aquam missis, plures sibi suisque lan- 
guorum remedia conquisiere. 

iEdan'stenets § 197. Scripsi autem haec de persona et operibus 

BSter."* viri praefati, nequaquam in eo laudans vel eligens 

hoc, quod de observatione paschae minus perfecte 35 
sapiebat, imo hoc multum detestans, sicut in 
libro, quem De Temporibus composui, manifestis- 



CAP. XVII.] GENTIS ANGLORUM. 195 

sime probavi ; sed quasi verax historicus simpli- A. D. 651, 
citer ea, quae de illo, sive per illum, sunt gesta, 
describens, et quae laude sunt digna in ejus actibus 
laudans, atque ad utilitatem legentium memoriae 

5 commendans : studium videlicet pacis et caritatis, 
continentiae et humilitatis ; animum irae et avaritiae 
victorem, superbiae simul et vanae gloriae contem- 
torem ; industriam faciendi simul et docendi man- 
data coelestia, sollertiam lectionis et vigiliarum, 

10 auctoritatem sacerdote dignam redarguendi su- 
perbos ac potentes, pariter et infirmos consolandi, 
ac pauperes recreandi vel defendendi clementiam. 
Qui, ut breviter multa comprehendam, quantum 
ab eis, qui illum novere didicimus, nil ex omnibus, 

15 quae in Evangelicis, vel Apostolicis, sive Propheti- 
cis literis facienda cognoverat, praetermittere, sed 
cuncta pro suis viribus operibus explere, curabat. 

§ 198. Haec in praefato antistite multum com- m* em>r 

i . . ... i tv i • concerning 

plector et amo, quia nimirum haec Deo placuisse Easter. 

2onon ambigo. Quod autem pascha non suo tem- 
pore observabat, vel canonicum ejus tempus ig- 
norans, vel suae gentis auctoritate ne agnitum 
sequeretur devictus, non approbo, nec laudo. In 
quo tamen hoc approbo, quia in celebratione sui 

25paschae non aliud corde tenebat, venerabatur, et 
praedicabat, quam qnod nos, id est, redemtionem 
generis humani per passionem, resurrectionem, 
ascensionem in ccelos, mediatoris Dei et hominum 
hominis Jesu Christi. Unde et hanc non, ut 

30 quidam falso opinantur, quarta decima luna in 
qualibet feria cum Judaeis, sed die dominica, 
semper agebat, a luna quarta decima usque ad 
vicesimam; propter fidem, videlicet, dominicae 
resurrectionis, quam una sabbati factam, propter- 

35 que spem nostrae resurrectionis, quam eadem una 

sabbati, quae nunc dominica dies dicitur, veraciter 

futuram cum sancta ecclesia credebat. 

o2 



196 



IIISTORIA ECCLESIASTICA [LlB. III. 



CAPUT XVIII. 



king of East 
Anglia. 



De vita vel morte religiosi regis Sigbercti. 

A.D.635. §199. His temporibus regno Orientalium Anglo- 
sigeberct, rum post Earpualdum, Redualdi successorem, 

Sigberct frater ejus praefuit, homo bonus ac reli- 5 
giosus; qui dudum in Gallia, dum inimicitias 
Redualdi fugiens exsularet, lavacrum baptismi 
percepit, et patriam reversus, ubi regno potitus 
est, mox ea, quse in Galliis bene disposita vidit, 
imitari cupiens instituit scholam, in qua pueri 10 
literis erudirentur; juvante se episcopo Felice, 
quem de Cantia acceperat, eisque paedagogos ac 
magistros juxta morem Cantuariorum praebente. 

§ 200. Tantumque rex ille coelestis regni amator 
factus est, ut ad ultimum, relictis regni negotiis et 15 
cognato suo Ecgrice commendatis, qui et antea 
partem ejusdem regni tenebat, intraret monaste- 
rium, quod sibi fecerat, atque, accepta tonsura, 
pro seterno magis regno militare curaret. Quod 
dum multo tempore faceret, contigit gentem Mer- 20 
ciorum, duce rege Penda, adversus Orientales 
Anglos in bellum procedere, qui dum se inferiores 



3 His temporilru8.~\ In conse- 
quence of this and similar ex- 
pressions, the chronology of the 
kingdom of East Anglia is con- 
fused and uncertain. It appears, 
however, $ 135, that three years 
after the conversion of Earp- 
wald, Sigeberct succeeded to 
the throne, a. d. 631. The length 
of his reign may be gathered 
from what we learn concerning 
that of his Buccessor Anna, who, 
accordingto the Legend of Ethel- 



dritha, abbess of Ely, § 11, (Ma- 
bill. Acta SS. Ord. S. Benedicti, 
ad an. 679,) was slain a. d. 654, 
in the nineteenth year of his 
reign, a synchronism which car- 
ries back his accession, and the 
death of Sigeberct to a. d. 635. 

17 Monasterium.'] The Legend 
of Etheldritha, quoted above, 
says, § 2, that she became an in- 
mate of the monastery of Be- 
trichesworthe, now St. Edmonds- 
bury ; see Monast. Anglic. i. 285. 



CAP. XVIII.] GENTIS ANGLORUM. 



197 



in bello hostibus conspicerent, rogaverunt Sig- A. D. 635. 
berctum ad confirmandum militem secum venire 
in proelium. Illo nolente ac contradicente, invi- 
tum monasterio eruentes duxerunt in certamen, 

5 sperantes minus animos militum trepidare, minus, 
prsesente duce quondam strenuissimo et eximio, 
posse fugam meditari. Sed ipse, professionis suae 
non immemor, dum optimo esset vallatus exercitu, 
nonnisi virgam tantum babere in manu voluit; 

10 occisusque est una cum rege Ecgrice, et cunctus 
eorum, insistentibus paganis, caesus sive dispersus 
exercitus. 

§ 201. Successor autem regni eorum factus est Accesuon or 
Anna, filius Eni, de regio genere, vir optimus, 

15 atque optimae genitor sobolis, de quibus in sequen- 
tibus suo tempore dicendum est ; qui et ipse postea 
ab eodem pagano Merciorum duce, a quo et prae- 
decessor ejus, occisus est. 



Anna. 



CAPUT XIX. 

20 Ut Furseus apud Orientales Anglos monasterium fecerit ; et 
de visionibus vet sanctitate ejus, cui etiam caro post mor- 
tem incorrupta testimonium perhibuerit. 

§ 202. Verum, dum adhuc Sigberct regni infulas A. D.633. 
teneret, supervenit de Hiberma vir sanctus, nomme Fmsey. 
25 Furseus, verbo et actibus clarus, sed egregiis in- 
signis virtutibus, cupiens pro Domino, ubicumque 



14 De regio genere.] Eni, the 
father of Anna, was brother of 
Redwold and son of Tytila. 

15 Optinue .... sobolis.] Sex- 
burga abbess of Ely, Ethelburga 
abbess of Brie, Etheldritha ab- 
bess of Ely, Milburga nun of Ely, 
Saethrytha abbess of Brie, and 
Witberga nun of Ely, were 



daughters of Anna. Many of 
them were canonized. 

25 Furseus.] Many theories 
have been proposed as to the 
chronology of the events re- 
corded concerning Fursey. It 
appears probable, from a com- 
parison of Beda's narrative with 
two anonymous Legends of great 



198 



HISTORIA KCCLESIA8TICA [lJB. III, 



The visions of 
Fureey. 



A. D. 633. sibi opportunum inveniret, peregrinam ducere 
vitam. Qui, cum ad provinciam Orientalium per- 
venisset Anglorum, susceptus est honorifice a rege 
praefato ; et solitum sibi opus evangelizandi exse- 
quens multos et exemplo virtutis et incitamento 5 
sermonis, vel incredulos, ad Christum convertit, 
vel jam credentes amplius in iide atque amore 
Christi confirmavit. 

§ 203. Ubi quadam infirmitate corporis arreptus 
angelica meruit visione perfrui, in qua admonitus 10 
est coepto verbi ministerio sedulus insistere, vigi- 
liisque consuetis et orationibus indefessus incum- 
bere; eo quod certus sibi exitus, sed incerta 
ejusdem exitus esset hora futura, dicente Domino, 
' Vigilate itaque, quia nescitis diem neque horam.' 15 
Qua visione confirmatus curavit locum monasterii, 
quem a praefato rege Sigbercto acceperat, velocis- 
sime construere, ac regularibus instituere disci- 
plinis. Erat autem monasterium silvanum, et 
maris vicinitate amoenum, constructum in castro 20 
quodam, quod lingua Anglorum ' Cnobheresburg/ 
id est, urbs Cnobheri, vocatur; quod deinde rex 
provincise illius Anna ac nobiles quique augustio- 
ribus aedificiis ac donariis adornarunt. Erat autem 
vir iste de nobilissimo genere Scottorum, sed longe 25 
animo quam carne nobilior. Ab ipso tempore 
pueritise suse curam non modicam lectionibus 
sacris simul et monasticis exhibebat disciplinis, et, 
quod maxime sanctos decet, cuncta, quse agenda 
didicerat, sollicitus agere curabat. 30 



antiquity, printed in the Acta 
SS. Januar. tom. ii. p. 36, that 
he arrived in England about 
a. d. 633, that he passed over 
to France about 648, and died 
at Mazieres, in Poitou, a. d. 650. 
The subjectis discussed by Pagi, 
a. D. 644, § 3 — 5. 



u Vigilate.] Matth. xxiv. 42. 

21 Cnobheresbvrg.] Situated, 
according to Camden, col. 376, 
at the conjunction of the rivers 
Yare and Waveney, in Suffblk ; 
the Garianonum of the Romans, 
now Burghcastle. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 



199 



§ 204. Quid multa ? Procedente tempore, et A. D. 633. 
ipse sibi monasterium, in quo liberius coelestibus 
studiis vacaret, construxit ; ubi correptus infirmi- 
tate, sicut libellus de vita ejus conscriptus suffi- 
s cienter edocet, raptus est e corpore, et a vespera 
usque ad galli cantum corpore exutus angelicorum 
agminum et aspectus intueri et laudes beatas me- 
ruit audire. Referre autem erat solitus, quod 
aperte eos inter alia resonare audiret, ' Ibunt 

10 sancti de virtute in virtutem/ et iterum, ' Videbitur 
Deus deorum in Sion/ Qui reductus in corpore 
et die tertia rursum eductus vidit non solum majora 
beatorum gaudia, sed et maxima malignorum 
spirituum certamina, qui crebris accusationibus im- 

15 probi iter illi coeleste intercludere contendebant ; 
nec tamen, protegentibus eum angelis, quicquam 
proficiebant. De quibus omnibus si quis plenius 
scire vult, id est, quanta fraudis sollertia daemones 
et actus ejus et verba superflua, et ipsas etiam 

20 cogitationes, quasi in libro descriptas replicave- 
rint, quae ab angelis sanctis, quse a viris justis 
sibi inter angelos apparentibus, laeta vel tristia 
cognoverit, legat ipsum, de quo dixi, libellum vitse 
ejus, et multum ex illo, ut reor, profectus spiritalis 

25 accipiet. 

§ 205. In quibus tamen unum est, quod et nos 
in hac historia ponere multis commodum duximus. 
Cum ergo in altum esset elatus, jussus est ab 
angelis, qui eum ducebant, respicere in mundum ; 

30 at ille oculos in inferiora deflectens vidit quasi 
vallem tenebrosam subtus se in imo positam. 
Vidit et quatuor ignes in aere, non multo ab invi- 



33 LibeUum.~\ Besides the 
Lives of Fursey mentioned above, 
another of considerable import- 
ance is preserved in the Bodleian 



Library, Rawlinson MS. 505, fol. 
174, which appears, from inter- 
nal evidence, to have been writ- 
ten a. d. 655. 



200 HISTORIA ECCLESIASTIGA [LIB. III. 

a.d. 633. cem spatio distantes. Et interrogans angelos, qui 
essent bi ignes, audivit hos esse ignes, qui mundum 
succendentes essent consumturi. Unum mendacii, 
cum hoc, quod in baptismo abrenunciare nos 
satanae et omnibus operibus ejus promisimus, mi- 5 
nime implemus ; alterum cupiditatis, cum mundi 
divitias amori coelestium praeponimus; tertium 
dissensionis, cum animos proximorum, etiam in 
supervacuis rebus, offendere non formidamus; 
quartum impietatis, cum infirmiores spoliare etio 
eis fraudem facere pro nihilo ducimus. Cres- 
centes vero paulatim ignes usque ad invicem sese 
extenderunt, atque in immensam adunati sunt 
flammam. Cumque appropinquassent, pertimes- 
cens ille dicit angelo, * Domine, ecce ignis mihi 15 
appropinquat/ At ille, ' Quod non incendisti/ 
inquit, ' non ardebit in te ; nam etsi terribilis iste 
ac grandis esse rogus videtur, tamen juxta merita 
operum singulos examinat, quia uniuscujusque 
cupiditas in hoc igne ardebit. Sicut enim quis20 
ardet in corpore per illicitam voluptatem, ita solu- 
tus corpore ardebit per debitam poenam.' 

§ 206. Tunc vidit unum de tribus. angelis, qui 
sibi in tota utraque visione ductores affuerunt, 
praecedentem ignes flammae dividere, et duos ab25 
utroque latere circumvolantes ab ignium se peri- 
culo defendere. Vidit autem et daemones per 
ignem volantes, incendia bellorum contra justos 
struere. Sequuntur adversus ipsum accusationes 
malignorum, defensiones spirituum bonorum, co- so 
piosior coelestium agminum visio ; sed et virorum 
de sua natione sanctorum, quos olim sacerdotii 
gradu non ignobiliter potitos, fama jam vulgante, 
compererat; a quibus non pauca, quae vel ipsi, 
vel omnibus, qui audire vellent, multum salubria35 
essent, audivit. Qui cum verba finissent, et cum 
angelicis spiritibus ipsi quoque ad coelos redirent, 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 201 

remansenmt cum beato Furseo tres angeli, deA.D. 633. 
quibus diximus, qui eum ad corpus referrent. 
Cumque praefato igni maximo appropiarent divi- 
sit quidem angelus, sicut prius, ignem flammse. 

5 Sed vir Dei, ubi ad patefactam usque inter flam- 
mas januam pervenit, arripientes immundi spiritus 
unum de eis, quos in ignibus torrebant, jactave- 
runt in eum, et contingentes humerum maxillamque 
ejus incenderunt; cognovitque hominem, et quia 

10 vestimentum ejus morientis acceperit, ad memo- 
riam reduxit, quem angelus sanctus statim appre- 
hendens in ignem rejecit. Dicebatque hostis ma- 
lignus, ' Nolite repellere, quem ante suscepistis ; 
nam sicut bona ejus peccatoris suscepistis, ita et 

15 de pcenis ejus participes esse debetis/ Contradi- 
cens angelus, ' Non/ inquit, € propter avaritiam, 
sed propter salvandam ejus animam suscepit;' 
cessavitque ignis. Et conversus ad eum angelus, 
' Quod incendisti/ inquit, ' hoc arsit in te. Si 

20 enim hujus viri in peccatis suis mortui pecuniam 
non accepisses, nec poena ejus in te arderet.' Et 
plura locutus, quid erga salutem eorum, qui ad 
mortem poeniterent, esset agendum salubri ser- 
mone docuit. Qui postmodum in corpore restitu- 

25 tus omni vitae suae tempore signum incendii, quod 
in anima pertulit, visibile cunctis in humero max- 
illaque portavit ; mirumque in modum, quod anima 
in occulto passa sit, caro palam praemonstrabat. 
Curabat autem semper, sicut et antea facere con- 

30 suerat, omnibus opus virtutum et exemplis osten- 
dere et praedicare sermonibus. Ordinem autem 
visionum suarum illis solummodo, qui propter 
desiderium compunctionis interrogabant, expo- 
nere volebat. Superest adhuc frater quidam senior 

35 monasterii nostri, qui narrare solet dixisse sibi 
quendam multum veracem ac religiosum hominem, 
quod ipsum Furseum viderit in provincia Orienta- 



202 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. 111. 



A. D. 633. lium Anglorum, illasque visiones ex ipsius ore 
audierit ; adjiciens, quia tempus hiemis fuerit acer- 
rimum, et glacie constrictum, cum sedens in tenui 
veste vir ita inter dicendum propter multitudinem 
memorati timoris vel suavitatis, quasi in media 5 
sestatis caumate, sudaverit. 

§ 207. Cum ergo, ut ad superiora redeamus, 
multis annis in Scotia verbum Dei omnibus annun- 
cians tumultus irruentium turbarum non facile 
ferret, relictis omnibus, quae habere videbatur, ab 10 
ipsa quoque insula patria discessit ; et paucis cum 
fratribus per Brittones in provinciam Anglorum 
devenit, ibique prsedicans verbum, ut diximus, 
monasterium nobile construxit. Quibus rite ges- 
tis, cupiens se ab omnibus seculi hujus, et ipsius 15 
quoque monasterii, negotiis alienare, reliquit mo- 
nasterii et animarum curam fratri suo Fullano, et 
presby teris Gobbano et Dicullo, et ipse ab omnibus 
mundi rebus liber in ancboretica conversatione 
vitam finire disposuit. Habuit alterum fratrem, 20 
vocabulo Ultanum, qui de monasterii probatione 
diuturna ad heremiticam pervenerat vitam. Hunc 
ergo solus petens annum totum cum eo in conti- 
nentia et orationibus, in quotidianis manuum vixit 
laboribus. 25 

§ 208. Dein turbatum incursione gentilium pro- 
vinciam videns, et monasteriis quoque periculum 
imminere praevidens, dimissis ordinate omnibus, 
navigavit Galliam, ibique a rege Francorum 
Hloduio, vel patricio Ercunualdo, honorifice sus- 30 



17 FtdUtno.'] After the death 
of Fursey, he built the monas- 
tery of Fosse in the diocese of 
Liege, and was assassinated 31 
October, about the year 656, see 
Gall. Christ. iii. 932. 

21 UUanum.] He was abbot 



of the monastery of Peronne, and 
died 1 May, 686, Gall. Christ. 
iii. 933, ix. 1036. 

30 Hloduio.] ClovistheSecond 
succeeded his father Dagobert 
A. d. 638, and died in 656. 

30 Ercunualdo.] Upon the death 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 



203 



ceptus monasterium construxit in loco Latiniaco a.d.633. 
nominato, ac non multo post infirmitate correptus 
diem clausit ultimum. Cujus corpus idem Ercun- 
ualdus patricius accipiens servavit in porticu 

5 quadam ecclesiae, quam in villa sua, cui nomen 
est Perrona, faciebat, donec ipsa ecclesia dedica- 
retur. Quod dum post dies viginti septem esset 
factum, et corpus ipsum de porticu ablatum prope 
altare esset recondendum, inventum est ita illae- 

10 sum, ac si eadem hora de hac luce fuisset egressus. 
Sed et post annos quatuor, constructa domuncula 
cultiore receptui corporis ejusdem, ad orientem 
altaris adhuc sine macula corruptionis inventum, 
ibidem digno cum honore translatum est; ubi 

15 merita illius multis saepe constat, Deo operante, 
claruisse virtutibus. Haec de corporis ejus incor- 
ruptione breviter attigimus, ut quanta esset viri 
sublimitas legentibus notius exsisteret. Quae 
cuncta in libello ejus sufficientius, sed et de aliis 

20 commilitonibus ipsius, quisque legerit inveniet. 



of Ega, prefect of the palace, 
Erchinwald succeeded in 640, 
Atmo. Floriac. iv. 37, ap. Bou- 
quet Rer. Gall. Script. iii. 136. 

1 Latiniaco.~\ Lagny, near 
Paris, upon the river Marne. 
Oall. Christ. vii. 490. 

3 Diem ckiusit.] He died 16 
January, a. d. 650. 



6 Perrona.] Thecircumstances 
here mentioned concerning Pe- 
ronne are discussed in Gall. 
Christ. ix. 1035, and Mabill. 
Annal. Ord. S. Bened. xiv. 1, 
2. 

7 Viginti 8€ptem.~\ Pagi ques- 
tions the accuracy of this state- 
ment, a. d. 644, § 5. 



204 



HISTORIA EGGLBSIASTICA [LIB. 111. 



ter. 



CAPUT XX. 

Ut, defuncto Honorio, ponti/icatu sit functus Deusdedit ; et 
qui in tempore illo Orientatium Anglorum, qui Hrofensis 
ecclesia, fuerint antistites. 

a.d.646— § 209. Interea, defuncto Felice, Orientalium 5 
wc»«on of Anglorum episcopo, post decem et septem annos 
eL? AngSi^ acce P*i episcopatus, Honorius loco ejus ordinavit 
£d f £dl2! Thomam diaconum ejus de provincia Gyrviorum ; 
et hoc, post quinque annos sui episcopatus, de 
hac vita subtracto, Berctgilsum, cognomine Boni- 10 
facium, de provincia Cantuariorum loco ejus sub- 
stituit. Et ipse quoque Honorius, postquam 
metas sui cursus implevit, ex hac luce migravit, 
anno ab incarnatione Domini sexcentesimo quin- 
quagesimo tertio, pridie kalendarum Octobrium 15 
[30 Sept.] ; et, cessante episcopatu per annum et 
sex menses, electus est archiepiscopus cathedrae 
Doruvernensis sextus Deusdedit de gente Occiden- 
talium Saxonum, quem ordinaturus venit illuc 
Ithamar, antistes ecclesiae Hrofensis. Ordinatus20 
est autem die septimo kalendarum Aprilium [26 



5 Felice.] See § 135, note 5. 
The Acta SS. Mart. tom. i. p. 
779, may also be consulted. 
Godwin, Wharton, Smith, and 
others, assign the date of his 
death to the year 647, presum- 
ing that the seventeen years of 
his episcopate were completed, 
whereas the following quotation, 
which appears worthy of credit, 
places it a year earlier. * S. 
quidem Felix, episcopus Orien- 
talium Anglorum, . . . raigravit 
ad Dominum a. d. 646, indic- 
tione 4, cyclo decennovali per 



1 incipiente.' Petri Blesensis 
Continuatio Ingulfi, ap Gale, i. 
109. 

15 Pridie kalendarum Octobri- 
urn.J Thy serran daege kalenda- 
rum Octobrium, ' the firstday of 
the calends of October/ Saxon 
version. 

18 Deusdedit.] Before his con- 
secration his name was Frith- 
ona, according to the Chron. 
Cant. in Trinity Hall, Cambr. f. 
25, b. 

90 Ithamar.'] SeeActaSS. Jun. 
tom. ii. p. 294. 



CAP. XX.] 



GENTIS ANGLORUM; 



205 



Mar.], et rexit ecclesiam annos novem, menses 
septem, et duos dies ; et ipse, defuncto Ifhamar, 
consecravit pro eo Damianum, qui de genere Aus- 
tralium Saxonum erat oriundus. 



s CAPUT XXI. 

Ut provincia Mediterraneorum Anglorum sub rege Peada 

Christiana sitfacta. 

% 210. His temporibus Middilangli, id est, Medi- A. D. 653. 
terranei Angli, sub principe Peada filio Pendan £^«5?"°' 

lo regis, fidem et sacramenta veritatis perceperunt ; angl1 ' 
qui, cum esset juvenis optimus ac regis nomine ac 
persona dignissimus, praelatus est a patre regno 
gentis illius, venitque ad regem Nordanhymbrorum 
Osuiu, postulans filiam ejus Alchfledam sibi con- 

i5jugem dari, neque aliter, quod petebat, impetrare 
potuit, nisi fidem Christi ac baptisma, cum gente 
cui praeerat, acciperet. At ille, audita praedicatione 
veritatis, et promissione regni coelestis, speque 
resurrectionis ac futurae immortalitatis, libenter se 

20 Christianum fieri velle confessus est, etiamsi vir- 
ginem non acciperet; persuasus maxime ad per- 
cipiendam fidem a filio regis Osuiu, nomine Alch- 
frido, qui erat cognatus et amicus ejus, habens 
sororem ipsius conjugem, vocabulo Cyniburgam, 

25 filiam Pendan regis. 

§ 211. Baptizatus est ergo a Finano episcopo, 
cum omnibus, qui secum venerant, comitibus ac 
militibus, eorumque famulis universis, in vico regis 



3 Damianum.'] Domianum, 
Saxon version. 

14 Alchfledam.] Ealhflaede, 
Saxon version. A sketch of ber 



life may be seen in the Acta SS. 
Februar. tom. ii. p. 178. 

88 AlcWrido.] Ealfrith, Saxon 
version. 



206 



HISTORIA ECCLESIA8TICA [lib. III. 



A. D. esa. illustri, qui yocatur f Ad murum ;' et acceptis 
quatuor presbyteris, qui ad docendam baptizan- 
damque gentem illius et eruditione et vita vide- 
bantur idonei, multo cum gaudio reversus est. 
Erant autem presbyteri Cedd, et Adda, et Betti, et 5 
Diuma, quorum ultimus natione Scottus, ceteri 
fuere de Anglis. Adda autem erat frater Uttan, 
presbyteri illustris, et abbatis monasterii, quod 
vocatur * Ad Caprae caput/ cujus supra memini- 
mus. Venientes ergo in provinciam memoratiio 
sacerdotes cum principe, praedicabant verbum, et 
libenter auditi sunt, multique quotidie et nobilium 
et infirmorum, abrenunciata sorde idolatriae, fidei 
sunt fonte abluti. Nec prohibuit Penda rex quin 
etiam in sua, hoc est, Merciorum natione, verbum 15 
si qui vellent audire, praedicaretur; quin potius 
odio habebat et despiciebat eos, quos fide Christi 
imbutos opera fidei non habere deprehendit, di- 
cens contemnendos esse eos et miseros, qui Deo 
suo, in quem crederent, obedire contemnerent. 20 
Coepta sunt haec biennio ante mortem Pendan 
regis. 
A. D.655. § 212. Ipso autem occiso, cum Osuiu rex Chris- 
fhe c wJhop" of tianus regnum ejus acciperet, ut in sequentibus 
£na a!Td A Mer- dicemus, factus est Diuma, unus ex praefatis qua- 25 
tuor sacerdotibus, episcopus Mediterraneorum 
Anglorum simul et Merciorum, ordinatus a Finano 
episcopo. Paucitas enim sacerdotum cogebat 
unum antistitem duobus populis praefici. Qui 
cum pauco sub tempore non paucam Domino3o 
plebem acquisisset, defunctus est apud Mediter- 



cia 



1 l Ad murum:] JEt Walle, 
Saxon version, probably Wal- 
bottle, near Newcastle. 

9 ' Ad Capra caput.'] IEX 



Hregeheafde, Saxon version, 
now Gateshead, near Newcastle. 
34 Sequentilms.'] In cfaapter 
xxiv. of the present book. 



CAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 



207 



raneos Anglos, in regione, quae vocatur Infep- a.d. 655. 
pingum. Suscepit pro illo episcopatum Ceollach, 
et ipse de natione Scottorum, qui non multo post, 
relicto episcopatu, reversus est ad insulam Hii, 

5 ubi plurimorum caput et arcem Scotti habuere 
coenobiorum ; succedente illi in episcopatum Trum- 
heri, viro religioso et monachica vita instituto, 
natione quidem Anglo, sed a Scottis ordinato 
episcopo ; quod temporibus Vulf heri regis, de quo 

10 in sequentibus dicemus, factum est. 



CAPUT XXII. 

Ut Orientales Saxones Jidem quam dudum abjecerant, sub 
rege Sigbercto, pradicante Ceddo, receperint 

% 213. Eo tempore etiam Orientales Saxones A. D.653. 

15 fidem, quam olim, expulso Mellito antistite, abje- ?on C of Hllt 
cerant, instantia regis Osuiu receperunt. Erat An8ha# 
enim rex ejusdem gentis Sigberct, qui post Sig- 
berctum cognomento Parvum regnavit, amicus 
ejusdem Osuiu regis, qui cum frequenter ad eum 

20 in provinciam Nordanhymbrorum veniret, solebat 
eum hortari ad intelligendum deos esse non posse, 
qui hominum manibus facti essent; dei creandi 
materiam lignum vel lapidem esse non posse, 
quorum recisurae vel igni absumerentur, vel in 

25 vasa quselibet humani usus formarentur, vel certe 
despectui habita foras projicerentur, et pedibus 
conculcata in terram verterentur. Deum potius 



1 Infeppingum.'] Tbe locality 
is uncertain, Reppington, or 
Kepton, in Derbyshire, is per- 
haps the place. See Camd. Brit. 
col. 401. On Feppingum, Saxon 
version. 



19 Aljecerani.] See § 103. 

17 Sigberct.] Sigebriht, Saxon 
version. 

18 Cogtwmento Parvum.] This 
epithet is omitted in the Saxon 
version. 



208 



IIISTORIA ECCLESIA8TICA [lIB. III. 



A. D.66S. intelligendum majestate incomprehensibilem, hu- 
manis oculis invisibilem, omnipotentem, aeternum, 
qui coelum et terram et humanum genus creasset, 
regeret, et judicaturus esset orbem in aequitate ; 
cujus sedes aeterna non in vili et caduco metallo, 5 
sed in coelis esset credenda : meritoque intelligen- 
dum, quia omnes, qui voluntatem ejus, a quo 
creati sunt, discerent et facerent, aeterna ab illo 
prsemia essent percepturi. Hsec et hujusmodi 
multa cum rex Osuiu regi Sigbercto amicabili et 10 
quasi fraterno consilio saepe inculcaret, tandem, 
juvante amicorum consensu, credidit, et facto cum 
suis consilio, cum exhortatione, faventibus cunctis 
et annuentibus fidei, baptizatus est cum eis a 
Finano episcopo in villa regia, cujus supra memi- 15 
nimus, quae cognominatur ' Ad murum.' Est enim 
juxta murum, quo olim Romani Brittaniam in- 
sulam praecinxere, duodecim millibus passuum a 
mari orientali secreta. 

§ 214. Igitur rex Sigberct aeterni regni jam civis 20 
effectus temporalis sui regni sedem repetiit, postu- 
lans ab Osuiu rege, ut aliquos sibi doctores daret, 
qui gentem suam ad fidem Christi converterent ac 
fonte salutari abluerent. At ille mittens ad pro- 
vinciam Mediterraneorum Anglorum, clamavit ad 25 
se virum Dei Cedd, et dato illi socio altero quodam 
presbytero, misit praedicare verbum genti Orien- 
talium Saxonum. Ubi cum omnia perambulantes 
multam Domino ecclesiam congregassent, contigit 
quodam tempore eundem Cedd redire domum, ac 30 
pervenire ad ecclesiam Lindisfaronensem, propter 
colloquium Finani episcopi ; qui ubi prosperatum 
ei opus evangelii comperit, fecit eum episcopum 



Cedd, bishop 
of the East 
Saxons. 



15 Supra.] Namely, at § 211. 
95 Cedd.] See his life in the 



Acta SS. Januar. tom. i. p. 
373. 



CA*. XXII.] GENTIS ANGLORUM. 209 

in gentem Orientalium Saxonum, vocatis ad se in A. D. 653. 
ministerium ordinationis aliis duobus episcopis. 
Qui, accepto gradu episcopatus, rediit ad provin- 
ciam, et majore auctoritate coeptum opus explens 

5 fecit per loca ecclesias, presbyteros et diaconos 
ordinavit, qui se in verbo fidei et ministerio bapti- 
zandi adjuvarent, maxime in civitate, quee lingua 
Baxonum Ythancaestir appellatur, sed et in illa, 
quae Tilaburg cognominatur : quorum prior locus 

loest in ripa Pentse amnis, secundus in ripa Ta- 
mensis ; in quibus, collecto examine famulorum 
Christi, disciplinam vitae regularis, in quantum 
rudes adhuc capere poterant, custodire docuit. 

§ 215. Cumque tempore non pauco in praefata A. d. 660. 

15 provincia, gaudente rege, congaudente universo £rct h ihl S ' 8 * 
populo, vitae coelestis institutio quotidianum su- Good ' 
meret augmentum, contigit ipsum regem, instigante 
omnium bonorum inimico, propinquorum suorum 
manu interfici. Erant autem duo germani fratres, 

2oqui hoc facinus patrarunt; qui cum interroga- 
rentur quare hoc facerent, nil aliud respondere 
potuerunt, nisi ob hoc se iratos fuisse et inimicos 
regi, quod ille nimium suis parcere soleret inimicis, 
et factas ab eis injurias mox obsecrantibus placida 

25 mente demitteret. Talis erat culpa regis pro qua 
occideretur, quod evangelica praecepta devoto 
corde servaret ; in qua tamen ejus morte innoxia, 
juxta praedictum viri Dei, vera est ejus culpa 
punita. Habuerat enim unus ex his, qui eum 

so occiderunt, comitibus illicitum conjugium, quod 
cum episcopus prohibere et corrigere non posset, 



8 Ythancae8tir.~\ Accordingto 
Camden, Brit. col. 344, near 
Malden, in Essex, for which he 
quotes Ralph Niger, a monk of 
Coggeshall. Yththanceaster, 
Saxon version. 



9 Tilaburg.] Tilbury, upon 
the Thames, in Essex. Camd. 
Brit. col. 341. Tilaburh, Saxon 
version. We must not suppose 
that sees were established at 
each of these places. 
P 



210 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D. 660. excommunicavit eum, atque omnibus, qui se audire 
vellent, praecepit, ne domum ejus intrarent neque 
de cibis illius acciperent. Contemsit autem rex 
praeceptum, et rogatus a comite intravit epula- 
turus domum ejus ; qui cum abiisset, obviavit ei 5 
antistes. At rex intuens eum mox tremefactus 
desiluit equo, ceciditque ante pedes ejus, veniam 
reatus postulans. Nam et episcopus pariter desi- 
luit, sederat enim et ipse in equo. Iratus autem 
tetigit regem jacentem virga, quam tenebat manu, 10 
et poiftificali auctoritate protestatus, € Dico tibi/ 
inquit, ' quia noluisti te continere a domo perditi et 
damnati illius, tu in ipsa domo mori habes/ Sed 
credendum est quia talis mors viri religiosi non 
solum talem culpam diluerit, sed etiam meritum 15 
ejus auxerit : quia nimirum ob causam pietatis, 
quia propter observantiam mandatorum Christi 
contigit. 

and accession § 216. Successit autem Sigbercto in regnum Suid- 

helm, filius Sexbaldi, qui baptizatus est ab ipso20 
Cedde in provincia Orientalium Anglorum, in vico 
regio, qui dicitur Rendlaesham, id est, Mansio 
Rendili; suscepitque eum ascendentem de fonte 
sancto JEdilvald rex ipsius gentis Orientalium 
Anglorum, frater Anna regis eorumdem. 25 



CAPUT XXIII. 

Ut idem episcopus Cedd locum rnonasterii construendi ab 
Oidilvaldo rege accipiens orationibus ac jejuniis Domino 
consecraverit ; et de obitu ipsius. 

% 217. Solebat autem idem vir Domini, cum apud 30 
Orientales Saxones episcopatus oflScio fungeretur, 
saepius etiam suam, id est, Nordanhymbrorum 

23 Rendlaesham.] Situated on the river Debin, in Suffolk. Carod. 
Brit. col. 373. 



CAP. XXIII.] GENTIS AN6L0RUM. 211 

provinciam exhortandi gratia revisere ; quem cum A. D. 660. 
Oidilvald filius Osualdi regis, qui in Deirorum 
partibus regnum habebat, virum sanctum et sapi- 
entem, probumque moribus videret, postulavit 

5 eum possessionem terrae aliquam a se ad constru- 
endum monasterium accipere, in quo ipse rex et 
frequentius ad deprecandum Dominum verbum- 
que audiendum advenire, et defunctus sepeliri 
deberet. Nam et seipsum fideliter credidit multum 

lojuvari eorum orationibus quotidianis, qui illo in 
loco Domino servirent. Habuerat autem idem 
rex secum fratrem germanum ejusdem episcopi, 
vocabulo Caelin, virum aeque Deo devotum, qui 
ipsi ac familise ipsius verbum et sacramenta fidei, 

15 erat enim presbyter, ministrare solebat, per cujus 
notitiam maxime ad diligendum noscendumque 
episcopum pervenit. Favens ergo votis regis an- 
tistes, elegit sibi locum monasterii construendi in 
montibus arduis ac remotis, in quibus latronum 

20 magis latibula ac lustra ferarum, quam habitacula 
fuisse videbantur hominum ; ut, juxta prophetiam 
Isaise, in cubilibus, in quibus prius dracones habi- 
tabant, oriretur viror calami et junci, id est, fructus 
bonorum operum ibi nascerentur, ubi prius vel 

25bestise commorari, vel homines bestialiter vivere 
consueverant. 

§ 218. Studens autem vir Domini acceptum 
monasterii locum primo precibus ac jejuniis a 
pristina flagitiorum sorde purgare, et sic in eo 

3omonasterii fundamenta jacere, postulavit a rege, 
ut sibi totum quadragesimae tempus, quod instabat, 
facultatem ac licentiam ibidem orationis causa 
demorandi concederet. Quibus diebus cunctis, 



a 



OidUvald.] From Beda's 
guarded expression we may in- 
fer that this Oidilvald, called 



ASthelwald in the Saxon version, 
was king of only a portion of 
Deira. 

p2 



212 



IIISTORIA ECCLESIASTICA. [LIB. III. 



A.D. 660. excepta dominica, jejunium ad vesperam usque 
juxta morem protelans, ne tunc quidem nisi panis 
permodicum, et unum ovum gallinaceum cum 
parvo lacte aqua mixto percipiebat. Dicebat 
enim hanc esse consuetudinem eorum, a quibus 5 
normam disciplinse regularis didicerat, ut accepta 
nuper loca ad faciendum monasterium vel eccle- 
siam prius orationibus ac jejuniis Domino conse- 
crent. Cumque decem dies quadragesimae resta- 
rent, venit, qui clamaret eum ad regem. At ille, 10 
ne opus religiosum negotiorum regalium causa 
intermitteretur, petiit presbyterum suum Cynibil- 
lum, qui etiam frater germanus erat ipsius, pia 
coepta complere. Cui cum ille libenter acquies- 
ceret, expleto studio jejuniorum et orationis, fecit 15 
ibi monasterium, quod nunc Laestingaeu vocatur, 
et religiosis moribus, juxta ritus Lindisfarnensium, 
ubi educatus erat, instituit. 

§ 219. Qui cum annis multis et in praefata pro- 
vincia episcopatum administraret, et hujus quoque 20 
monasterii statutis propositis curam gereret, casu 
contigit, ut ad ipsum monasterium tempore mor- 
talitatis adveniens tactus ibidem infirmitate cor- 
poris obiret ; qui primo quidem foris sepultus est, 
tempore autem procedente, in eodem monasterio 25 
ecclesia est in honorem beatae Dei genitricis de 
lapide facta, et in illa corpus ipsius ad dexteram 
altaris reconditum. 



A. D. 664. 

Death of 
Cedd. 



,6 Laestingaeu.'] Lastingham, 
near Whitby, in Yorkshire. The 
present church, if not the origi- 
nal building of Cedd, is probably 
one of the earliest ecclesiastical 
structures in the kingdom. Laes- 
tinga ea, Saxon version. 

31 Statutis propo&itis.~\ The 
Saxon paraphrase gives a dif- 
ferent turn to the sentence by 



rendering it, and thaer prouast 
and ealdermen gesette, * and 
there placed a provost and alder- 
men.' 

24 OlnretJ] It appears from 
chap. xxvn. of the present book 
that Britain was visited by a 
pestilence, in which we may pre- 
sume Cedd perished. See also 
the Annals of Tigernach, ad an. 



CAP. XXIII.] GENTIS ANGLORUM. 213 

§ 230. Dedit autem episcopus regendum post se A. D. 664. 
monasterium fratri suo Ceadda, qui postea episcop- cSI! 011 ° 
us factus est, ut in sequentibus dicemus. Quatuor 
siquidem hi, quos diximus, germani fratres, Cedd 

5 et Cynibill et Caelin et Ceadda, quod raro inve- 
nitur, omnes sacerdotes Domini fuere praeclari, et 
duo ex eis etiam summi sacerdotii gradu functi 
sunt. Cum ergo episcopum defunctum ac sepul- 
tum in provincia Nordauhymbrorum audirent 

10 fratres, qui in monasterio ejus erant in provincia 
Orientalium Saxonum, venerunt illo de suo mo- 
nasterio homines circiter triginta, cupientes ad 
corpus sui patris, aut vivere si sic Deo placeret, 
aut morientes ibi sepeliri ; qui libenter a suis fra- 

15 tribus et commilitonibus suscepti omnes ibidem, 
superveniente praefatae pestilentiae clade, defuncti 
sunt, excepto uno puerulo, quem orationibus 
patris sui a morte constat esse servatum. Nam 
cum multo post haec tempore viveret, et Scripturis 

2olegendis operam daret, tandem didicit se aqua 
baptismatis non esse regeneratum, et mox fonte 
lavacri salutaris ablutus etiam postmodum ad 
ordinem presbyterii promotus est, multisque in 
ecclesia utilis fuit ; de quo dubitandum non credi- 

25 derim, quin intercessionibus, ut dixi, sui patris, ad 
cujus corpus dilectionis ipsius gratia venerat, sit 
ab articulo mortis retentus, ut et ipse sic mortem 
evaderet aeternam, et aliis quoque fratribus minis- 
terium vitae ac salutis docendo exhiberet. 



9 Sequentibus.] See chap. xxvm. of the present book. 



214 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



CAPUT XXIV. 

Ut provincia Merciorum, occiso rege Penda, fidem Christi 
susceperit ; et Osuiu, pro adepta victoria, possessiones et 
territoria ad construenda monasteria dederiL 

A. D.655. §221. His temporibus rex Osuiu (cum acerbas 5 
ori?h£Tby' atque intolerabiles pateretur irruptiones saepedicti 

Oftwi, kineof . •«-- . . /. . . . j , v l 

Northumbna. regis Merciorum, qui fratrem ejus occiderat,) ad 
ultimum, necessitate cogente, promisit se ei innu- 
mera et majora, quam credi potest, ornamenta 
regia vel donaria in pretium pacis largiturum, 10 
dummodo ille domum rediret, et provincias regni 
ejus usque ad internecionem vastare desineret. 
Cumque rex perfidus nullatenus precibus illius 
assensum praeberet, qui totam ejus gentem a parvo 
usque ad magnum delere atque exterminare de- 15 
creverat, respexit ille ad divinae auxilium pietatis, 
quo ab impietate barbarica posset eripi ; votoque 
se obligans, ' Si paganus/ inquit, ' nescit accipere 
nostra donaria, offeramus ei, qui novit, Domino 
Deo nostro.' Vovit ergo quia si victor exsisteret, 20 
filiam suam Domino sacra virginitate dicandam 
offerret, simul et duodecim possessiones praedi- 
orum ad construenda monasteria donaret ; et sic 
cum paucissimo exercitu se certamini dedit. De- 
nique fertur quia tricies majorem pagani habue-25 
rint exercitum, siquidem ipsi triginta legiones 
ducibus nobilissimis instructas in bello habuere; 
quibus Osuiu rex cum Alchfrido filio, perparvum, 
ut dixi, habens exercitum, sed Christo duce con- 
fisus occurrit. Nam alius filius ejus Ecgfrid eo30 
tempore in provincia Merciorum apud reginam 



28 Akhfrido.] Tbomas of Ely, 
in his Life of S. Etheldritba, 



(Acta SS. Ord. S. Bened. ii. 712, 
§ 13,) calls him Elfrid. 



CAP. XXIV.] GENTIS ANGLORUM. 



215 



Cynuise obses tenebatur. Filius autem Osualdi A. D. 655. 
regis Oidilvald, qui eis auxilio esse debuerat, in 
parte erat adversariorum, eisdemque contra pa- 
triam et patruum suum pugnaturis ductor exsti- 

5 terat, quamvis ipso tempore pugnandi sese pugnse 
subtraxerat, eventumque discriminis tuto in loco 
exspectabat. Inito ergo certamine, fugati sunt et 
caesi pagani, duces regii triginta, qui ad auxilium 
venerant, pene omnes interfecti ; in quibus iEdil- 

10 heri frater Annae regis Orientalium Anglorum, 
qui post eum regnavit, auctor ipse belli, perditis 
militibus sive auxiliis, interemtus ; et quia prope 
fluvium Vinuaed pugnatum est, qui tunc prse 
inundantia pluviarum late alveum suum, imo 

15 omnes ripas suas, transierat, contigit ut multo 
plures aqua fugientes, quam bellantes perderet 
ensis. 

§ 222. Tunc rex Osuiu, juxta quod Domino o«wi'»vow. 
voverat, pro collata sibi victoria gratias Deo 

20 referens dedit filiam suam iElfledam, quae vixdum 
unius anni aetatem impleverat, perpetua ei virgi- 
nitate consecrandam ; donatis insuper duodecim 
possessiunculis terrarum, in quibus, ablato studio 
militiae terrestris, ad exercendam militiam coeles- 

25 tem, supplicandumque pro pace gentis ejus aeterna, 
devotioni sedulae monachorum locus facultasque 
suppeteret. E quibus videlicet possessiunculis, 
sex in provincia Deirorum, sex in Berniciorum 
dedit; singulae vero possessiones decem erant 

30 familiarum, id est, simul omnes centum viginti. 
Intravit autem praefata regis Osuiu filia Deo de- 



1 Cynuise.'] Called Kynes- 
witha by Thomas of Ely, § 13. 

13 Vinuaed.] The river Are, 
which flows past Leeds,in York- 
shire, Camd. Brit. col. 711. 



20 JElfledam.] See a sketch of 
her life in the Acta SS. Februar. 
tom. ii. p. 178 ; where it is stated 
that she was born a. d. 654, and 
died in 713. 



216 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



A.D.655. dicanda monasterium, quod nuncupatur Heruteu, 
id est, Insula cervi, cui tunc Hild abbatissa 
praefuit; quae post biennium, comparata posses- 
sione decem familiarum, in loco qui dicitur Strea- 
naeshalch, ibi monasterium construxit, in quo 5 
memorata regis filia, primo discipula vitae regu- 
laris, deinde etiam magistra exstitit, donec, com- 
pleto undesexaginta annorum numero, ad com- 
plexum et nuptias Sponsi coelestis virgo beata 
intraret. In quo monasterio et ipsa, et pater ejus 10 
Osuiu, et mater ejus iEanfled, et pater matris ejus 
^Eduini, et multi alii nobiles in ecclesia sancti 
apostoli Petri sepulti sunt. Hoc autem bellum 
rex Osuiu in regione Loidis, tertio decimo regni 
sui anno, decimo septimo die kalendarum Decem- 15 
brium [Nov. 15] cum magna utriusque populi 
utilitate confecit. Nam et suam gentem ab hostili 
paganorum depopulatione liberavit, et ipsam gen- 
tem Merciorum finitimarumque provinciarum, de- 
secto capite perfido, ad fidei Christianae gratiam20 
convertit. 
snccession of § 223. Primus autem in provincia Merciorum, 
Mwcia l I op8 ° f simul et Lindisfarorum ac Mediterraneorum An- 
glorum, factus est episcopus Diuma, ut supra 



I Heruteu.] Now Hartlepool, 
in the county of Durham. 

3 Hild.] Hilda was of the 
royal family of Northumbria, 
born a. d. 614, renounced the 
world a. d. 647, became abbess 
of Hartlepool in 649, and died, 
abbess of Whitby, in 680. 

II Osuiu.] He died 15 Feb. 
670, in the 5Sth year of bis age. 

11 Manfled.] She was the 
daughter of Eadwin, king of 
Deira, and upon the death of 
her daughter iElfleda, became 
co-abbess of Whitby, along with 



iElfleda. She was canonized, 
and occurs in the Calendar on 
December 5. 

13 Mduini.] He was slain 12 
Oct. 633, see § 146. 

34 Diuma.] The dates of this 
succession of these bishops of 
Coventry and Lichfield is uncer- 
tain : according to Wharton's 
Chronology, Angl. Sacr. i. 423, 
Diuma occupied the see from 
655, or perhaps 656, to 658, Cel- 
lach from 658 to 660, Trumheri 
from 660 to 663. 

84 Supra.] See iii. 21. 



CAF. XXIV.] GENTIS ANGLORUM. 



217 



diximus, qui apud Mediterraneos Anglos defunctus A. D. 655. 
ac sepultus est; secundus Cellach, qui, relicto 
episcopatus officio, vivens ad Scottiam rediit, uter- 
que de genere Scottorum ; tertius Trumheri, de 

5 natione quidem Anglorum, sed edoctus et ordi- 
natus a Scottis, qui erat abbas in monasterio, quod 
dicitur Ingetlingum. Ipse est locus in quo occisus 
est rex Osuini, ut supra meminimus. Nam regina 
JEanfled propinqua illius, ob castigationem necis 

10 ejus injustae, postulavit a rege Osuio, ut donaret 
ibi locum monasterium construendi praefato Dei 
famulo Trumheri, quia propinquus et ipse erat 
regis occisi ; in quo, videlicet, monasterio orationes 
assiduae pro utriusque regis, (id est, et occisi, et 

lsejus, qui occidere jussit,) salute aeterna fierent. 
Idem autem rex Osuiu tribus annis post occisio- 
nem Pendan regis, Merciorum genti, necnon et 
ceteris Australium provinciarum populis, praefuit ; 
qui etiam gentem Pictorum maxima ex parte regno 

20 Anglorum subjecit. 

§ 224. Quo tempore donavit praefato Peada, Historyonhe 
filio regis Pendan, eo quod esset cognatus suus, Mercu." 
regnum Australium Merciorum, qui sunt, ut dicunt, 
familiarum quinque millium, discreti fluvio Tre- 

25 anta ab Aquilonalibus Mercis, quorum terra est 

familiarum septem millium. Sed idem Peada A. D. 656. 
proximo vere multum nefarie peremtus est, pro- 
ditione, ut dicunt, conjugis suae, in ipso tempore 
festi paschalis. Completis autem tribus annis A. D. 658. 

3opost interfectionem Pendan regis, rebellarunt 
adversus regem Osuiu duces gentis Merciorum 



8 Swpra.] See § 188. 

9 JEanfied propinqua.] Eanfled 
was great-granddaughter of Yffi, 
founder of the kingdom of Deira, 
whose second son, JEXfric, was 
Oswin's grandfather. 



12 Projrinquus.] The relation- 
ship of Trumhere to Oswin is 
uncertain. 

32 Cegnatus.] Peada, it will 
be recollected, had married Alch 
fleda, daughter of Oswin. 



218 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB..1II. 



a.d. 658. Immin, et Eafha, et Eadberct, levato in regem 
Wlfhere, filio ejusdem Pendan adolescente, quem 
occultum servaverant ; et, ejectis principibus regis 
non proprii, fines suos fortiter simul et libertatem 
receperunt: sicque cum suo rege liberi, Christo 5 
vero regi pro sempiterno in coelis regno, servire 
gaudebant. Praefuit autem rex idem genti Mer- 
ciorum annis decem et septem, habuitque primum 
episcopum Trumheri, de quo supra diximus, secun- 
dum Jarumaif, tertium Ceaddan, quartum Uynfri- 10 
dum. Omnes hi per ordinem sibimet succedentes 
sub rege Uulfhere, gentis Merciorum episcopatu 
sunt functi. 

CAPUT XXV. 

Ut quastio sit mota de tempore pascha adversus eos, qui de 15 

Scottia venerant. 



farne. 



a.d.652. §225. Interea, Aidano episcopo de hac vita 
ffi!ind^ hop sublato, Finan pro illo gradum episcopatus a 
Scottis ordinatus ac missus acceperat ; qui in in- 
sula Lindisfarnensi fecit ecclesiam episcopali sedi 20 
congruam, quam tamen, more Scottorum, non de 
lapide, sed de robore secto, totam composuit atque 
arundine texit, quam tempore sequenti reveren- 
tissimus archiepiscopus Theodorus in honore beati 
apostoli Petri dedicavit. Sed episcopus loci 25 
ipsius Eadberct, ablata arundine, plumbi laminis 



2 Wtfhere.] A charter printed 
in the Monast. Anglic. i. 65, calls 
a. d. 664, the seventh regnal 
year of Wlfhere, but the docu- 
ment exhibits internal proof of 
being a forgery. 

18 Finan.] Finan, bishop of 
Lindisfarne, sat from a. d. 651 
to 661. He is placed in the 



Calendar on February 17, see 
Acta SS. Feb. tom. iii. p. 21. 

21 More Scottorum.] See § 158, 
and Usher's Primord. p. 736. 

24 Theodorus.] He presided 
over Canterbury from a. d. 664 
to 690. 

26 Eadberct.] This bishop of 
Lindisfarne occupied the see from 
A. D. 688 to 698. 



CAP. XXV.] GENTIS AN6L0RUM. 



219 



eam totam, hoc est, et tectum et ipsos quoque A. D. 652. 
parietes ejus, cooperire curavit. 
fc 226. His temporibus quaestio facta est fre- Question «m- 

«> * * cerning the 

quens et magna de observatione paschae, confir- g^ t b c r r ation of 

5 mantibus eis, qui de Cantia, vel de Galliis, adve- 
nerant, quod Scotti dominicum paschoe diem 
contra universalis ecclesiae morem celebrarent. 
Erat in his acerrimus veri paschse defensor, nomine 
Ronan, natione quidem Scottus, sed in Galliae vel 

10 Italiae partibus • regulam ecclesiasticae veritatis 
edoctus, qui cum Finano confligens multos quidem 
correxit, vel ad sollertiorem veritatis inquisitionem 
accendit; nequaquam tamen Finanum emendare 
potuit, quin potius, quod esset homo ferocis animi, 

15 acerbiorem castigando et apertum veritatis adver- 
sarium reddidit. Observabat autem Jacob dia- 
conus quondam, ut supra docuimus, venerabilis 
archiepiscopi Paulini, verum et catholicum pascha, 
cum omnibus, quos ad correctiorem viam erudire 

20 poterat. Observabat et regina Eanfled cum suis 
juxta quod in Cantia fieri viderat, habens secum 
de Cantia presbyterum catholicae observationis, 
nomine Romanum; unde nonnunquam contigisse 
fertur illis temporibus, ut bis in anno uno pascha 

25 celebraretur, et cum rex pascha dominicum, 
solutis jejuniis, faceret, tunc regina cum suis per- 
sistens adhuc in jejunio diem Palmarum celebraret. 
Haec autem dissonantia paschalis observantiae, 



4 De observatione paschce.] 
Smith bas given a sbort disser- 
tation upon this controversy in 
Appendix ix. a, to his edition of 
Beda. Usher's Primordia, p. 
925, may also be consulted. 

9 JRonan.] Mabillon, Annal. 
Ord. S. Bened. xv. 36, conjec- 
tures that this is the * peregrinus 
ex genere Scottorum,' who is 



mentioned under the name of 
Romanus in a charter reciting 
the foundation of an ecclesiasti- 
cal establishment at Mazeroles 
upon tbe river Vienne, in Pi- 
cardy, of which he and his * pe- 
regrine' were the first tenants. 
See also Gall. Christ. ii. 1222. 

17 Supra.] Beda here appears 
to refer to § 149. 



220 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



A.D.661. 

Colman, 
bishop of 
Lindisfarne. 



A. D.652. vivente ^Edano, patienter ab omnibus tolerabatur, 
qui patenter intellexerant, quia etsi pascha contra 
morem eorum, qui ipsum miserant, facere non 
potuit, opera tamen fidei, pietatis, et dilectionis, 
juxta morem omnibus sanctis consuetum, dili- 5 
genter exsequi curavit; unde ab omnibus, etiam 
his, qui de pascha aliter sentiebant, merito dilige- 
batur, nec solum a mediocribus, verum ab ipsis 
quoque episcopis, Honorio Cantuariorum, et Fe- 
lice Orientalium Anglorum, venerationi habitus 10 
est. 

§ 227. Defuncto autem Finano, qui post illum 
fuit, cum Colmanus in episcopatum succederet, et 
ipse missus a Scottia, gravior de observatione 
paschae necnon et de aliis ecclesiasticae vitae disci- 15 
plinis controversia nata est; unde movit haec 
quaestio sensus et corda multorum timentium ne 
forte, accepto Christianitatis vocabulo, in vacuum 
currerent, aut cucurrissent. Pervenit et ad ipsas 
principum aures, Osuiu videlicet regis, et filii ejus 20 
Alchfridi, qui nimirum Osuiu a Scottis edoctus 
ac baptizatus, illorum etiam lingua optime im- 
butus, nihil melius quam quod illi docuessent 
autumabat. Porro Alchfrid magistrum habens 
eruditionis Christianae Vilfridum virum doctissi-25 
mum, (nam et Romam prius propter doctrinam 
ecclesiasticam adierat, et apud Dalfinum archi- 
episcopum Galliarum Lugduni multum temporis 
egerat, a quo etiam tonsurae ecclesiasticae coro- 
nam susceperat,) hujus doctrinam omnibus Scot- 30 
torum traditionibus jure praeferendam sciebat; 
unde ei etiam donaverat monasterium quadraginta 



13 Colmanus.] He was bishop 
of Lindisfarne from a. d. 661 to 
664, see Acta SS. Februar. tom. 
iii. p. 84. 



25 Vilfridvm.] The history of 
Wilfrid is afterwards narrated 
at considerable length by Beda. 



CAP. XXV.] GENTIS ANGLORUM. 



221 



farailiarum, in loco qui dicitur Inhrypum, quem A. D.661. 
videlicet locum paulo ante eis, qui Scottos seque- 
bantur, in possessionem monasterii dederat. Sed 
quia illi postmodum, data sibi optione, magis loco 

5 cedere, quam suam mutare consuetudinem, vole- 
bant, dedit eum illi, qui dignam loco et doctrinam 
haberet, et vitam. 

§ 228. Venerat eo tempore Agilberctus, Occi- a. d. 664. 
dentalium Saxonum episcopus, cujus supra memi- ofS? coUlfcii 

10 nimus, amicus Alchfridi regis et Vilfridi abbatis, i££! renae8 " 
ad provinciam Nordanhymbrorum, et apud eos 
aliquandiu demorabatur; qui etiam Vilfridum, 
rogatu Alchfridi, in praefato suo monasterio pres- 
byterum fecit. Habebat autem secum ipse pres- 

lsbyterum, nomine Agathonem. Mota ergo ibi 
quaestione de pascha, vel tonsura, vel aliis rebus 
ecclesiasticis, dispositum est ut in monasterio, 
quod dicitur Strenaeshalch, quod interpretatur 
' Sinus phari/ cui tunc Hild abbatissa Deo devota 

2ofemina praefuit, synodus fieri et haec quaestio ter- 
minari deberet. Veneruntque illo reges ambo, 
pater scilicet et filius; episcopi, Colman cum 
clericis suis de Scottia, Agilberctus cum.Agathone 
et Vilfrido presbyteris. Jacobus et Romanus in 

25horum parte erant; Hild abbatissa cum suis in 
parte Scottorum, in qua erat etiam venerabilis 
episcopus Cedd, jamdudum ordinatus a Scottis, ut 



1 Inhrypum.] Now Ripon, in 
Yorkshire. 

9 Supra.] See § 170. 

16 Tonsura.~\ Smith has ap- 
pended to his edition of Beda a 
dissertation upon this question, 
App. ix. b ; see also Usher's 
Primord. p. 921. 

18 Strenaeshalch.] Now Whit- 



by, in Yorkshire. This contro- 
versy was occasioned, or hast- 
ened, by the double Easter, 
which, according to the rival 
modes of computation would 
happen in a. d. 665 ; in which 
year the church of Rome would 
celebrate that festival upon 6 
April, the Scots delaying it until 
the thirteenth. 



222 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D.664. supra docuimus, qui et interpres in eo concilio 
vigilantissimus utriusque partis exstitit. 

§229. Primusque rex Osuiu, praemissa prae- 
fatione, quod oporteret eos, qui una Deo servirent, 
unam vivendi regulam tenere, nec discrepare in 5 
celebratione sacramentorum coelestium, qui unum 
omnes in coelis regnum exspectarent ; inquirendum 
potius, quae esset verior traditio, et hanc ab omni- 
bus communiter esse sequendam; jussit primo 
dicere episcopum suum Colmanum, qui esset ritus 10 
et unde originem ducens ille, quem ipse sequeretur. 
Tunc Colmanus, ' Pascha,' inquit, ' hoc, quod 
agere soleo, a majoribus meis accepi, qui me huc 
episcopum miserunt, quod omnes patres nostri, 
viri Deo dilecti, eodem modo celebrasse noscuntur. 15 
Quod ne cui contemnendum et reprobandum esse 
videatur, ipsum est quod beatus evangelista Jo- 
hannes, discipulus specialiter Domino dilectus, 
cum omnibus, quibus praeerat, ecclesiis, celebrasse 
legitur.' Quo haec et his similia dicente, jussit 20 
rex et Agilberctum proferre in medium morem 
suae observationis, unde initium haberet, vel qua 
hunc auctoritate sequeretur. Respondit Agil- 
berctus, ' Loquatur, obsecro, vice mea discipulus 
meus Vilfrid presbyter, quia unum ambo sapimus 25 
cum ceteris, qui hic assident ecclesiasticae traditi- 
onis cultoribus ; et ille melius ac manifestius ipsa 
lingua Anglorum, quam ego per interpretem, potest 
explanare quae sentimus.' 

§ 230. Tunc Vilfrid, jubente rege ut diceret, so 
ita exorsus est. ' Pascha, quod facimus/ inquit, 
' vidimus Romae, ubi beati apostoli Petrus et 
Paulus vixere, docuere, passi sunt et sepulti, ab 
omnibus celebrari; hoc in Italia, hoc in Gallia, 
quas discendi vel orandi studio pertransivimus, ab 35 
omnibus agi conspeximus; hoc Africara, Asiam, 



CAP. XXV.] GBNTIS ANGLOBUM. 223 

iEgyptum, Graciam, et omnem orbem, quacumque A. D. 664. 
Christi ecclesia diffusa est, per diversas nationes 
et linguas, uno ac non diverso temporis ordine 
gerere comperimus ; praeter hos tantum, et obsti- 

5 nationis eorum complices, Pictos dico et Brittones, 
cum quibus de duabus ultimis oceani insulis, et 
his non totis, contra totum orbem stulto labore 
pugnant.' Cui haec dicenti respondit Colmanus, 
' Mirum quare stultum appellare velitis laborem 

10 nostrum, in quo tanti apostoli, qui super pectus 
Domini recumbere dignus fuit, exempla sectamur ; 
cum ipsum sapientissime vixisse omnis.mundus 
noverit/ At Vilfridus, ' Absit/ inquit, ' ut Jo- 
hannem stultitiae reprehendamus, cum scita legis 

15 Mosaicae juxta literam servaret, judaizante adhuc 
iri multis ecclesia, nec subito valentibus apostolis 
omnem legis observantiam, quae a Deo instituta 
est, abdicare. Quomodo simulacra, quae a daemo- 
nibus inventa sunt, repudiare omnes, qui ad fidem 

20 veniunt, necesse est ; videlicet, ne scandalum face- 
rent eis, qui inter gentes erant Judaeis. Hinc est 
enim quod Paulus Timotheum circumcidit, quod 
hostias in templo immolavit, quod cum Aquila et 
Priscilla caput Corinthi totondit; ad nihil, vide- 

25 licet, utile, nisi ad scandalum vitandum Judae- 
orum. Hinc quod eidem Paulo Jacobus ait, — 
Vides, frater, quot millia sunt in Judaeis, qui 
crediderunt? et omnes hi aemulatores sunt legis. 
Nec tamen hodie, clarescente per mundum evan- 

30gelio, necesse est, imo nec licitum, fidelibus vel 
circumcidi, vel hostias Deo victimarum offerre 
carnalium. Itaque Johannes, secundum legis 
consuetudinem, quarta decima die mensis primi 
ad vesperam incipiebat celebrationem festi pascha- 



84 Totondit.'] Act. Apost. xviii. 18. 
71 Virtes.] Act. Apost. xxi. 20. 



224 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A.D.6C4. lis, nil curans haec sabbato, an alia qualibet feria, 
proveniret. At vero Petrus, cum Romas praedi- 
caret, memor quia Dominus prima sabbati resur- 
rexit a mortuis ac mundo spem resurrectionis 
contulit, ita pascha faciendum intellexit, ut secun- 5 
dum consuetudinem ac praecepta legis quartam 
decimam lunam primi mensis, aeque sicut Jo- 
hannes, orientem ad vesperam semper exspecta- 
ret; et, hac exorta, si dominica dies, quae tunc 
prima sabbati vocabatur, erat mane ventura, in 10 
ipsa vespera pascha dominicum celebrare incipi- 
ebat, quomodo et nos hodie facere solemus. Sin 
autem dominica non proximo mane post lunam 
quartam decimam, sed sexta decima, aut septima 
decima, aut alia qualibet luna, usque ad vicesi- 15 
mam primam esset ventura, exspectabat eum, et 
praecedente sabbato, vespere, sacrosancta paschae 
sollemnia inchoabat ; sicque fiebat, ut dominica 
paschae dies nonnisi a quinta decima luna usque 
ad vicesimam primam servaretur. Neque haec20 
evangelica et apostolica traditio legem solvit, sed 
potius adimplet, in qua observandum pascha a 
quarta decima luna primi mensis ad vesperam, 
usque ad vicesimam primam lunam ejusdem men- 
sis ad vesperam, praeceptum est ; in quam obser- 25 
vantiam imitandam omnes beati Johannis succes- 
sores in Asia post obitum ejus, et omnis per 
orbem ecclesia conversa est. Et hoc esse verum 
pascha, hoc solum fidelibus celebrandum, Nicaeno 
concilio non statutum noviter, sed confirmatum 30 
est, ut Ecclesiastica docet Historia. 

§ 231. * Unde constat vos, Colmane, neque Jo- 
hannis, ut autumatis, exempla sectari, neque Petri, 
cujus traditioni scientes contradicitis, neque legi, 
neque evangelio, in observatione vestri paschae 35 
congruere. Johannes enim, ad legis Mosaicae 
decreta tempus paschale custodiens, nil de prima 



CAP. XXt.] GENTIS AN6L0RUM. 225 

sabbati curabat ; quod vos non facitis, qui nonnisi A. D. 664. 
prima sabbati pascha celebratis. Petrus a quinta 
decima luna usque ad vicesimam primam diem 
paschse dominicum celebrabat, quod vos non faci- 

5 tis, qtii a quarta decima usque ad vicesimam 
lunam diem dominicum paschae observatis ; ita, ut 
tertia decima luna ad vesperam saepius pascha 
incipiatis, cujus neque lex ullam fecit mentionem, 
neqiie auctor ac dator Evangelii Dominus in ea, 

10 sed in quarta decima, vel vetus pascha manducavit 
ad Vesperam, vel novi Testamenti sacramenta, in 
commemorationem suae passionis, ecclesiae cele- 
branda tradidit. Item, lunam vicesimam primam, 
quam Lex maxime celebrandam commendavit, a 

15 celebratione vestri paschae funditus eliminatis ; 
sicque, ut dixi, in celebratione summae festivitatis 
neque Johanni, neque Petro, neque Legi, neque 
Evangelio, concordatis.' 

§ 232. His contrai Colmanus, ' Numquid/ ait 

20'Anatolius vir sanctus et in praefata Historia 
Ecclesiastica multum laudatus, Legi vel Evangelio 
contraria sapuit, qui a quarta decima usque ad 
vicesimam pascha celebrandum scripsit? Num- 
quid reverentissimum patrem nostrum Columbam, 

25 et successores ejus viros Deo dilectos, qui eodem 
modo pascha fecerunt, divinis paginis contraria 
sapuisse, vel egisse credendum est? cum plurimi 
fuerint in eis, quorum sanctitati coelestia signa, et 
virtutum quae fecerunt miracula, testimonium prae- 

sobuerunt; quos ipse sanctos esse non dubitans 
semper eorum vitam, mores et disciplinam, sequi 
non desisto.' 

§ 233. At Vilfridus, ' Constat/ inquit, ' Anato- 
lium virum sanctissimum, doctissimum, ac laude 

35 esse dignissimum ; sed quid vobis cum illo, cum 
nec ejus decreta servetis? Ille enim in pascha 
suo, regulam utique veritatis sequens, circulum 

Q 



226 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 

A. D.664. decem et novem annoram posuit, quem vos aut 
ignoratis, aut agnitum et a tota Christi ecclesia 
custoditum pro nihilo contemnitis. Ille sic in 
pascha dominico quartam decimam lunam com- 
putavit, ut hanc eadem ipsa die, more ^Egyptiorum, 5 
quintam decimam lunam ad vesperam esse frate- 
retur. Sic item vicesimam die dominico paschae 
annotavit, ut hanc, declinata eadem die, esse vice- 
simam primam crederet. Cujus regulam distinc- 
tionis vos ignorasse probat, quod aliquoties pascha 10 
manifestissime ante plenilunium, id est, in tertia 
decima luna, facitis. De patre autem vestro 
Columba et sequacibus ejus, quorum sanctitatem 
vos imitari, et regulam ac praecepta coelestibus 
signis confirmata sequi perhibetis, possem respon- 15 
dere; quia multis in judicio dicentibus Dotnino, 
quod in nomine ejus prophetaverint, et daemonia 
ejecerint, et virtutes multas fecerint, responsurus 
sit Dominus, quia nunquam eos noverit. Sed 
absit, ut de patribus vestris hoc dicam ; quia 20 
justius multo est de incognitis bonum credere, 
quam malum. Unde et illos Dei famulos ac Deo 
dilectos esse non nego, qui simplicitate rustica, 
sed intentione pia, Deum dilexerunt. Neque illis 
multum obesse reor talem paschae observantiam, 25 
quamdiu nullus advenerat, qui eis instituti per- 
fectioris decreta, quae sequerentur, ostenderet ; 
quos utique credo, si qui tunc ad eos catholicus 
calculator adveniret, sic ejus monita fuisse secu- 
turos, quomodo ea, quae noverant ac didicerant, 30 
Dei mandata probantur fuisse secuti. 

§ 234. ' Tu autem et socii tui, si audita decreta 
sedis apostolicae, imo universalis ecclesiae, et haec 
literis sacris confirmata, sequi contemnitis, absque 
ulla dubitatione peccatis. Etsi enim patres tui35 
sancti fuerunt, numquid universali, quae per orbem 
est, ecclesiae Christi, eorum est paucitas uno de 



CAP. XXV.] GENTIS ANGLORUM. 227 

angulo extremae insulae praeferenda? Et si sanctus A.D.664, 
erat ac potens virtutibus ille Columba vester, imo 
et noster si Christi erat, numquid praeferri potuit 
beatissimo apostolorum principi, cui Dominus ait, 

5 ' Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo 

ecclesiam meam, et portae inferi non praevale- 

bunt adversus eam, et tibi dabo claves regni 

ccelorum/ ' 

§ 236. Haec perorante Vilfrido, dixit rex, * Ve- 

lorene, Colmane, haec illi Petro dicta sunt a Do- 
mino?' Qui ait, ' Vere, rex/ At ille, ' Habetis/ 
inquit, ' vos proferre aljquid tantae potestatis 
vestro Columbae datum?' At ait ille, ' Nihil/ 
Rursum rex, ' Si utrique vestrum,' inquit, ' in hoc 

15 sine ulla controversia consentiunt, quod haec prin- 
cipaliter Petro dicta, et ei claves regni coelorum 
sint datae a Domino V Responderunt, ' Etiam, 
utique/ At ille ita conclusit, ' Et ego vobis dico, 
quia hic est ostiarius ille, cui ego contradicere 

20 nolo ; sed in quantum novi vel valeo, hujus cupio 
in omnibus obedire statutis ; ne forte, me adveni- 
ente ad fores regni ccelomm, non sit qui reseret, 
averso illo, qui claves tenere probatur/ Haec 
dicente rege, faverunt assidentes quique sive ad- 

25 stantes, majores una cum mediocribus ; et abdicata 
minus perfecta institutione> ad ea, quae meliora 
cognoverant, sese transferre festinabant. 



* Tu es Petnu.] Matth. xvi. 18. 



Q2 



228 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



CAPUT XXVI. 

Ut Colman victus domum redierit, et Tuda pro illo episco- 
patu sitfunctus; qualisque illis doctoribus fuerit habitus 
ecclesia. 

A.D.664. §236. Finitoque conflictu ac soluta concione, 5 
coiman, r and Agilberctus domum rediit. Colman yidens spre- 

acceMion of - . . , j . 

Tuda. tam suam doctnnam, sectamque esse despectam, 

assumtis his, qui se sequi voluerunt, (id est, qui 
pascha catholicum, et tonsuram coronse, nam et 
de hoc qusestio non minima erat, recipere nole- 10 
bant,) in Scottiam regressus est, tractaturus cum 
suis, quid de his facere deberet. Cedd, relictis 
Scottorum vestigiis, ad suam sedem rediit, utpote 
agnita observatione catholici paschae. Facta est 
autem haec quaestio anno dominicae incarnationis 15 
sexcentesimo sexagesimo quarto, qui fuit annus 
Osuiu regis vicesimus secundus ; episcopatus au- 
tem Scottorum, quem gesserunt in provincia An- 
glorum, annus tricesimus. Siquidem Aidan decem 
et septem annis, Finan decem, Colman tribus, 20 
episcopatum tenuere. 

§ 237. Reverso autem patriam Colmano, susce- 
pit pro illo pontificatum Nordanhymbrorum famu- 



5 Finitoque conftictu.'] By the 
aid of a charter printed in the 
Monast. Anglic. i. 65, (presum- 
ing it to be genuine) we learn 
that the council was terminated 
before 26 March, 664, upon 
which day Deusdedit, arch- 
bishop of Canterbury, completed 
the ninth, and commenced the 
tenth, year of his presulate, (cf. 
iv. 1). In the charter referred 



to, which was written immedi- 
ately after the celebration of the 
council, he mentions his ninth 
pontifical year as yet unexpired. 
6 Dvmvm.~\ Mabillon, Act. 
SS. Ord. Bened. iii. 151, § 4, sup- 
poses that Beda here has fallen 
into error regarding the resi- 
dence of this Agilberct, but the 
accuracy of our author is sup- 
ported by Pagi, A. d. 664, § 6. 



CAP. XXVI.] GENTIS ANGLORUM. 



229 



lus Cbristi Tuda, qui erat apud Scottos austrinos A. D. 664. 
eruditus atque ordinatus episcopus, habens juxta 
morem provinciae illius coronam tonsurae eccle- 
siasticae, et catholicam temporis paschalis regulam 

5 observans ; vir quidem bonus ac religiosus, sed 
permodico tempore ecclesiam regens. Venerat 
autem de Scottia, tenente adhuc pontificatum Col- 
mano, et diligenter ea, quse ad fidem et veritatem 
pertinent, et verbo cunctos docebat et opere. 

loPorro fratribus, qui in Lindisfarnensi ecclesia, 
Scottis abeuntibus, remanere maluerunt, praepo- 
situs est abbatis jure vir reverentissimus ac man- 
suetissimus Eata, qui erat abbas in monasterio, 
quod dicitur Mailros ; quod aiunt Colmanum abi- 

15 turum petiisse et impetrasse a rege Osuiu, eo 
quod esset idem Eata unus de duodecim pueris 
Aidani, quos primo episc^patus sui tempore de 
natione Anglorum erudiendos in Christo accepit. 
Multum namque eundem episcopum Colmanum 

2orex pro insita illi prudentia diligebat. Ipse est 
Eata, qui non multo post eidem ecclesiae Lindis- 
farnensi episcopus factus est. Abiens autem do- 
mum Colman assumsit secum partem ossium 
reverentissimi patris Aidani; partem vero in ec- 

25 clesia, cui praeerat, reliquit, et in secretario ejus 
condi praecepit. 

§ 238. Quantae autem parsimoniae, cujus con- Encominra or 

!•••/»•.. i • « • the Scottish 

tinentiae iuent lpse cum praedecessonbus suis, bi>ho P sof 

Lindisfarne. 



1 Tuda.~\ Since this indivi- 
dual attests the Peterborough 
charter (referred to above) in 
the character of bishop, he must 
have been consecrated before 26 
March, 664. 

3 Morem provincue.'] Usher 
shows from Adomnan, and else- 



where, that the inhabitants of 
the southern districts of Ireland 
adhered to the discipline of the 
church of Rome. Primord. p. 
934. 

31 Eata.] He was abbot of 
Lindisfarne from a.d. 664 to 678, 
when he became bishop. 



230 HISTORIA EGCLBSIASTICA [LIB. III. 

a. D.664. testabatur etiam locus ille, quem regebant, ubi, 
abeuntibus eis, excepta ecclesia, paucissimoe do- 
mus repertae sunt; boc est, illae solummodo, sine 
quibus conversatio civilis esse nullatenus poterat ; 
nil pecuniarum absque pecoribus habebant; si « 
quid enim pecuniae a divitibus accipiebant, mox 
pauperibus dabant; nam neque ad susceptionem 
potentium seculi, vel pecunias colligi, vel domus 
praevideri, necesse fuit, qui nunquam ad ecclesiam, 
nisi orationis tantum et audiendi verbi Dei causa, 10 
veniebant. Rex ipse, cum opportunitas exegisset, 
cum quinque tantum aut sex ministris veniebat, 
et, expleta in ecclesia oratione, discedebat. Quod 
si forte eos ibi refici contingeret, simplici tantum et 
quotidiano fratrum cibo contenti nil ultra quaere- 15 
bant. Tota enim fuit tunc solicitudo doctoribus 
illis Deo serviendi, nop seculo; tota cura cordis 
excolendi, non ventris. 

§ 239. Unde et in magna erat veneratione tem- 
pore illo religionis habitus, ita ut ubicumque cleri- 20 
cus aliquis aut monachus adveniret, gaudenter ab 
omnibus tanquam Dei famulus exciperetur ; etiam 
si in itinere pergens inveniretur, accurrebant, et 
flexa cervice vel manu signari, vel ore illius se 
benedici, gaudebant ; verbis quoque horum exhor- 25 
tatoriis diligenter auditum praebebant. Sed et 
diebus dominicis ad ecclesiam, sive ad monasteria 
certatim, non reficiendi corporis, sed audiendi ser- 
monis, Dei gratia confluebant; et si quis sacer- 
dotum in vicum forte deveniret, mox congregatiso 
in unum vicani verbum vitae ab illo expetere 
curabant. Nam neque alia ipsis sacerdotibus aut 
clericis vicos adeundi, quam praedicandi, bapti- 
zandi, infirmos visitandi, et, ut breviter dicam, 
animas curandi, causa fuit; qui in tantum erant35 
ab omni avaritiae peste castigati, ut nemo terri- 



CAP. XXVI.] GENTIS ANGLORUM. 



231 



toria ac possessiones ad construenda monasteria, a. d. 664. 
nisi a potentibus seculi coactus, acciperet. Quse 
consuetudo per omnia aliquanto post haec tempore 
in ecclesiis Nordanhymbrorum servata est. Sed 
5 de his satis dictum. 



tilence. 



CAPUT XXVII. 

Ut Ecgberct, vir sanctus de natione Anglorum, monachicam 

in Hibernia vitam duxerit. 

§ 240. Eodem anno dominicae incarnationis sex- A. D. 664. 

10 centesimo sexagesimo quarto, facta erat eclipsis ^n!»/^ 6 
solis die tertio mensis Maii, hora circiter decima 
diei; quo etiam anno subita pestilentiae lues, 
depopulatis prius australibus Brittanise plagis, 
Nordanhymbrorum quoque provinciam corripiens, 

15 atque acerba clade diutius longe lateque desae- 
viens, magnam hominum multitudinem stravit. 
Qua plaga praefatus Domini sacerdos Tuda raptus 
est de mundo, et in monasterio, quod dicitur 
Paegnalaech, honorifice sepultus. Haec autem 

20 plaga Hiberniam quoque insulam pari clade pre- 
mebat. Erant ibidem eo tempore multi nobilium 
simul et mediocrium de gente Anglorum, qui tem- 
pore Finani et Colmani episcoporum, relicta insula 
patria, vel divinae lectionis, vel continentioris 

25 vitae, gratia, illo secesserant. Et quidam quidem 



3 Coactus.~\ See an instance 
of this at ch. xxiii. 

11 Die tertio mensis Maii.~\ Be- 
da is here in error, tbe eclipse 
happening upon the first, not the 
third, of May. See Petavius 
de ratione temporum, i. 543, fol. 
1705, Pagi ad an. 664, § 8, 
Usher, Primord. p. 048. The 
Annals of Tigernach are correct 



in this particular, see 0'Conuor, 
Script. Rer. Hibern. i. xcii. 

19 Paegnalaech.] This locality 
is uncertain; Smith is willing 
to consider it the same as Finch- 
ale, near Durham, where eccle- 
siastical councils were after- 
wards held, Spelm. Concil. i. 
304, 316. Wagele, Sax. Chron., 
Wemalet, H. Hunt. 



232 



HISTORIA EGCLESIASTICA [LIB. IIT. 



Hittory of 
JEdilhnn and 
Ecgberct, 



A. D. 664. mox se monasticae conversationi fideliter manci- 
paverunt, alii magis circumeundo per cellas ma- 
gistrorum, lectioni operam dare gaudebant ; quos 
omnes Scotti libentissime suscipientes victum eis 
quotidianum sine pretio, libros quoque ad legen- 5 
dum et magisterium gratuitum, praebere curabant. 
§ 241. Erant inter hos duo juvenes magnee 
indolis, de nobilibus Anglorum, ^dilhun et Ecg- 
berct, quorum prior frater fuit ^Ediluini, viri aeque 
Deo dilecti, qui et ipse aevo sequente Hiberniam 10 
gratia legendi adiit, et bene instructus patriam 
rediit, atque episcopus in provincia Lindissi factus 
multo ecclesiam tempore nobilissime rexit Hi 
ergo cum essent in monasterio, quod lingua Scot- 
torum Rathmelsigi appellatur, et omnes socii 15 
ipsorum, vel mortalitate de seculo rapti, vel per 
alia essent loca dispersi, correpti sunt ambo morbo 
ejusdem mortalitatis, et gravissime afflicti ; e qui- 
bus Ecgberct, (sicut mihi referebat quidam vera- 
cissimus et venerandae canitiei presbyter, qui se 20 
haec ab ipso audisse perhibebat,) cum se aesti- 
masset esse moriturum, egressus est tempore 
matutino de cubiculo, in quo infirmi quiescebant, 
et residens solus in loco opportuno coepit sedulus 
cogitare de actibus suis, et compunctus memoria25 
peccatorum suorum faciem lachrimis abluebat, 
atque intimo ex corde Deum precabatur, ne adhuc 
mori deberet, priusquam vel praeteritas negligen- 
tias, quas in pueritia sive infantia commiserat, 
perfectius ex tempore castigaret, vel in bonis se so 
operibus abundantius exerceret. Vovit etiam 
votum, quia adeo peregrinus vivere vellet, ut nun- 
quam in instilam, in qua natus est, id est, Brit- 



16 Rathmelsigi.] Rathmelsigi, 
i. e. the habitation of Mel, the 
nephew of St. Patrick, concern- 



ing whom see Acta SS. Mart. 
tom. ii. pp. 551, 561, 562 ; now 
Melfont. 



CAP. XXVII.] GBNTIS ANGLORUM. 233 

taniam, rediret ; quia praeter sollemnem canonici A. D. 664. 
temporis psalmodiam, si non valetudo corporis 
obsisteret, quotidie psalterium totum in memoriam 
divinae laudis decantaret, et quia in omni septi- 

5 mana diem cum nocte jejunus transiret. Cumque, 
finitis lacrimis, precibus et votis, domum rediret, 
invenit sodalem dormientem; et ipse quoque lec- 
tulum conscendens coepit in quietem membra 
laxare. Et cum paululum quiesceret experge- 

10 factus sodalis respexit eum et ait, ' O frater Ecg- 
bercte, O quid fecisti? Sperabam quia pariter ad 
vitam aeternam intraremus. Verumtamen scito 
quia, quae postulasti, accipies.' Didicerat enim 
per visionem, et quid petiisset, et quia petita im- 

15 petrasset. Quid multa ? ipse iEdilhun proxima 
nocte defunctus est. 

§ 242. At vero Ecgberct, decussa molestia aegri- Lireanddeath 

.j«« i*x ii , , • ofEcgberct. 

tudmis, convaluit, ac multo postea tempore vivens, 
acceptumque sacerdotii gradum condignis ornans 

20 actibus, post multa virtutum bona, ut ipse deside- 
rabat, nuper, id est, anno dominicae incarnationis 
septingentesimo vicesimo nono, cum esset ipse 
annorum nonaginta, migravit ad regna coelestia. 
Duxit autem vitam in magna humilitatis, man- 

25 suetudinis, continentiae, simplicitatis et justitiae, 
perfectione. Unde et genti suae, et illis in quibus 
exsulabat nationibus Scottorum sive Pictorum, ex- 
emplo vivendi, et instantia docendi, et auctoritate 
corripiendi, et pietate largiendi de his, quae a 

so divitibus acceperat, multum profuit. Addidit 
autem votis, quae diximus, ut semper in quadra- 
gesima non plus quam semel in die reficeret, non 
aliud quam panem ac lac tenuissimum, et hoc 
cum mensura, gustaret ; quod, videlicet, lac pridie 

35 novum in phiala ponere solebat, et post noctem 
ablata superficie crassiore, ipse residuum cum mo- 
dico, ut diximus, pane bibebat. Cujus modum 



234 



HISTORIA ECCLESIASTICA [lIB. IIJ. 



a. D. 664. continentise etiam quadraginta diebus ante natale 
Domini, totidem quoque post peracta sollemnia 
pentecostes, hoc est, quinquagesimae, semper ob- 
servare curabat. 



CAPUT XXVIII. 5 

Ut, defuncto Tuda, Vil/rid in Gallia, Ceadda apud Occiden- 
tales Saxones, in provincia Nordanhymbrorum sint ordu 
nati episcopi. 

A. D. 665. § 243. Interea rex Alchfrid misit Yilfridum pres- 
fiained d bUbo P byterum ad regem Galliarum, qui eum sibi suisque 10 
consecrari faceret episcopum. At ille misit eum 
ordinandum ad Agilberctum, de quo supra dixi- 
mus, qui, relicta Brittania, Parisiacae civitatis 
factus erat episcopus ; et consecratus est magno 
cum honore ab ipso, convenientibus plurimis epi- is 
scopis, in vico regio, qui vocatur in Compendio. 
Quo adhuc in transmarinis partibus propter ordi- 
nationem demorante, imitatus industriam filii rex 
Osuiu misit Cantiam virum sanctum, modestum 
moribus, scripturarum lectione sufficienter instruc- 20 
tum, et ea, quae in scripturis agenda didicerat, 
operibus sollerter exsequentem, qui Eboracensis 



9 Interea.] Tbe consecration 
of Wilfrid as bishop of York has 
generally been assigned to a. d. 
664, but Pagi clearly shows, 
a. d. 665, § 16, that it did not 
happen until the following year. 

10 Regem GaUiarumJ] Clothair 
the Third, wbo reigned from 
a. d. 662 to 676. 

12 Ordinandum.~\ Wilfrid ob- 
jected to the consecration of 
English bishops, in as much as 
they either were converts to the 
Scottish calculation regarding 
the celebration of Easter, or had 



received ordination from those 
who were of that opinion. Vit. 
Wilf. auct. S. Heddio, § 12. 

13 Parisiacce civitatis.~\ See 
Gall. Christ. vii. 27. 

16 Vico regio.] It was the resi- 
dence of Ciothair the First, Chil- 
debert the Third, (Bouquet, 
Hist. Gaul, iii. 321, 696,) and of 
other French kings. 

16 Compendio.] Compeigne, see 
Gall. Christ. ix. 434. 

18 Filii.~\ Namely, of Alch- 
frid, tbe patron of Wilfrid. 



CAP. XXVIII.] GENTIS ANOLORUM. 



235 



ecclesiae ordinaretur episcopus. Erat autem pres- A. d. 665. 
byter vocabulo Ceadda, frater reverentissimi an- 
tistitis Ceddi, cujus ssepius meminimus, et abbas 
monasterii illius, quod vocatur Laestingaeu. Mi- 

5 sitque rex cum eo presbyterum suum vocabulo 
Eadhaedum, qui postea, regnante Ecgfrido, Hry- 
pensis ecclesiae prsesul factus est. Verum illi 
Cantiam pervenientes invenerunt archiepiscopum 
Deusdedit jam migrasse de seculo, et necdum 

10 alium pro eo constitutum fuisse pontificem. Unde 
diverterunt ad provinciam Occidentalium Saxo- 
num, ubi erat Vini episcopus ; et ab illo est vir 
praefatus consecratus antistes, assumtis in societa- 
tem ordinationis duobus de Brittonum gente epi- 

15 scopis, qui dominicum paschae diem, ut saepius 
dictum est, secus morem canonicum a quarta 
decima usque ad vicesimam lunam celebrant. 
Non enim erat tunc ullus, excepto illo Vine, in 
tota Brittania canonice ordinatus episcopus. 

20 § 244. Consecratus ergo in episcopum Ceadda A. D. 666. 

.. i • . . • **•*_ j.*a. j.* Ceadda con- 

mox ccepit ecclesiasticae ventati et castitati curam 8eC rated by 
impendere; humilitati, continentiae, lectioni ope- 
ram dare; oppida, rura, casas, vicos, castella, 
propter evangelizandum, non equitando, sed apos- 
25 tolorum more pedibus incedendo, peragrare. Erat 
enim de discipulis Aidani, eisdemque actibus ac 



3 Ceadda.] See ActaSS.Mart. 
tom. i. p. 143. 

3 Stepius.] Namely, in chap- 
ters xxi. xxii. xxiii. and xxvi. of 
this book. 

6 Eadhaedum.] See iv. 12. 

8 Cantiam pervenientes.] De- 
usdedit having died 14 July,664, 
his decease must have been well 
known to Oswin in 666, whence 
we may infer that he presumed 
that Ceadda would, upon his 
arrival in Kent, receive consecra- 
tion from the newly (and canoni- 



cally,)ordained archbishop Wig- 
hard, whose death caused appli- 
cation to be made to Wini, the 
next best authority. 

9 Dewdedit,] See iv. 1 ; he 
died 14 July, 664. 

13 Contiecratus.] His accession 
to the bishopric of York is erro- 
neously referred by Wharton, 
Angl. Sacr. i. 426, to a. d. 664, 
whereas it did not occur until 
666. 

19 Canonice ordinatus.] He had 
been ordained in Gaul, see § 170. 



236 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. 111. 



A. D. 666. moribus juxta exemplum ejus, ac fratris sui Ceddi, 
suos instituere curavit auditores. Veniens quo- 
que Brittaniam Vilfrid jam episcopus factus et 
ipse perplura catholicae observationis moderamina 
ecclesiis Anglorum sua doctrina contulit; unde 5 
factum est, ut, crescente per dies institutione 
catholica, Scotti omnes, qui inter Anglos mora- 
bantur, aut his manus darent, aut suam redirent 
ad patriam. 

CAPUT XXIX. 10 

Ut Vighardus presbyter, ordinandus in archiepiscopum, 
Romam de Brittania sit missus; quem remissa mox 
scripta papce apostolici ibidem obiisse narraverinL 

A. D. 665. § 245. His temporibus reges Anglorum nobilissimi, 
tofiomer 5111 Osuiu provinciae Nordanhymbrorum, et Ecgberct 15 
Cantuariorum, habito inter se consilio, quid de 
statu ecclesise Anglorum esset agendum, intellex- 
erat enim veraciter Osuiu, quamvis educatus a 
Scottis, quia Romana esset catholica et apostolica 
ecclesia, assumserunt, cum electione et consensu 20 
sanctae ecclesiae gentis Anglorum, virum bonum 
et aptum episcopatu presbyterum, nomine Vig- 
hardum, de clero Deusdedit episcopi, et hunc 
antistitem ordinandum Romam miserunt; qua- 
tenus, accepto ipse gradu archiepiscopatus, catho- 25 
licos per omnem Brittaniam ecclesiis Anglorum 
ordinare posset antistites. Verum Vighardus 
Romam perveniens, priusquam consecrari in epi- 
scopatum posset, morte praereptus est ; et hujus- 
modi literae regi Osuiu Brittaniam remissae sunt. so 



8 Veniens.'] Wilfrid returned 
from Gaul in the year 666. 

14 His temporibus.'] Smith, 
upon the authority of Florence 
of Worcester and the Saxon 



Chronicle, ascribes this mission 
to a. d. 667, but the connexion 
of the events shows that it is 
to be referred to an earlier 
period. 



CAP. XXIX.] GENTIS ANGLORUM. 237 

§ 246. ' Domino excellenti filio Osuio regi Saxo- A. D. 665. 

TT .. ... • t\ • Letterof pope 

num, Vitahanus episcopus, servus servorum Dei. vitaiianos 
' Desiderabiles literas excellentiae vestrae susce- thedTeaThof 

i . . .... Vighard. 

pimus, quas relegentes cognovimus ejus pussimam 

5 devotionem ferventissimumque amorem, quem 
habet propter beatam vitam ; et quia, dextera 
Domini protegente, ad veram et apostolicam fidem 
sit conversus, sperans, ut sicut in sua gente reg- 
nat, ita et cum Christo in futuro conregnare. 

10 Benedicta igitur gens, quae talem sapientissimum 
et Dei cultorem promeruit habere regem; quia 
non solum ipse Dei cultor exstitit, sed etiam 
omnes subjectos suos meditatur die ac nocte ad 
fidem catholicam atque apostolicam pro suae ani- 

15 mae redemtione converti. Quis enim audiens haec 
suavia non laetetur? Quis non exsultet et gaudeat 
in his piis operibus? Quia et gens vestra Christo 
omnipotenti Deo credidit, secundum divinorum 
prophetarum voces, sicut scriptum est in Isaia, 

20 ' In die illa radix Jesse, qui stat in signum popu- 
lorum, ipsum gentes deprecabuntur.' Et iterum, 
' Audite insulae, et attendite populi de longe.' Et 
post paululum, ' Parum/ inquit, ' est, ut mihi sis 
servus ad suscitandas tribus Jacob, et faeces Israel 

25 convertendas. Dedi te in lucem gentium, ut sis 
salus mea usque ad extremum terrae/ Et rursum, 
' Reges videbunt, et consurgent principes, et ado- 
rabunt.' Et post pusillum, ' Dedi te in foedus 
populi, ut suscitares terram, et possideres heredi- 

so tates dissipatas, et diceres his, qui vincti sunt, 
Exite, et his, qui in tenebris, RevelamimV Et 
rursum, ' Ego Dominus vocavi te in justitia, et 
apprehendi manum tuam, et servavi ; et dedi te in 
fcedus populi, in lucem gentium, ut aperires oculos 



19 J*aia.] xi. 10 ; xlix. 1, 6, 7, 8 ; xlii. 6, 7. 



238 



HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. 111. 



A.D.666. caecorum, et edaceres de conclusione vinctam, de 
domo carceris sedentes in tenebris. 

§ 247. ' Ecce, excellentissime fili, qaam luce 
clarias est, non solum de vobis, sed etiam de 
omnibus propbetatum gentibus, quod sint credi- & 
turae in Christo omnium conditore. Quamobrem 
oportet vestram celsitudinem, utpote membrum 
exsistens Christi, in omnibus piam regulam sequi 
perenniter principis apostolorum, sive in pascba 
celebrandum, sive in omnibus, quae tradiderunt 10 
sancti apostoli Petrus et Paulus, qui, ut duo 
luminaria coeli, illuminant mundum, sic doctrina 
eorum corda hominum quotidie illustrat creden- 
tium.' 

§ 248, Et post nonnulla, quibus de celebrando 15 
per orbem totum uno vero pascha loquitur ; 

' Hominem denique/ inquit, ' docibilem, et in 
omnibus ornatum antistitem, secundum vestrorum 
scriptorum tenorem, minime valuimus nunc repe- 
rire pro longinquitate itineris. Profecto enim dum 20 
hujusmodi apta repertaque persona fuerit, eum 
instructum ad vestram dirigemus patriam, ut ipse 
et viva voce, et per divina oracula, omnem inimici 



! * Et post nonnulla de cele- 
brando.] Beda has bere (as in 
the papal letters which he has 
inserted in ii. 10) omitted those 
passages which relate to the 
subject of Easter. The inter- 
mediate portion is quoted by 
Usher from a manuscript which, 
as he supposed, might have be- 
longed to the monastery of 
Whitby, and is in the following 
words. ' Nunquam enim cele- 
brmre [debemus] sanctum pascha, 
ttisi secundum apostolicam et 
<*tl&4icam fidem, ut in toto orbe 



celebratur a Christiana plebe, id 
est, secundum apostolicam re- 
gulam cccxvin sanctorum pa- 
trum, et computum sancti Cyrilli 
et Pionysii. Nam in toto ter- 
rarum orbe sic Cbristi una co- 
lumba, hoc est ecclesia immacu- 
lata, sanctum paschae resurrec- 
tionis diem celebrat. Nam Vic- 
toris sedes apostolica non ap- 
provabit regulam paschae, ideo 
nec sequitur dispositionem ejus 
pro pascha.' Sylloge Epp. Hi- 
bern., Ep. ix. note. 



CAP. XXIX.] GBNTIS AN6LORUM. 239 

zizaniam ex omni vestra insula cum divino nntu A. D. 665« 
eradicet. Munuscula a vestra celsitudine beato 
principi apostolorum directa, pro aeterna ejus 
memoria suscepimus, gratiasque ei agimus, ac 

5 pro ejus incolumitate jugiter Deum deprecamur 
cum Christi clero. Itaque qui haec obtulit munera 
de hac subtractus est luce, situsque ad limina 
apostolorum, pro quo valde sumus contristati 
cum hic esset defunctus. Verumtamen gerulis 

loharum nostrarum literarum vestris missis, bene- 
ficia sanctorum, hoc est, reliquias beatorum apos- 
tolorum Petri et Pauli, et sanctorum martyrum 
Laurentii, Johannis et Pauli, et Gregorii atque 
Pancratii eis fecimus dari, vestrae excellentiae 

lsprofecto omnes contradendas. Nam et conjugi 
vestrse, nostrae spiritali filise, direximus per prae- 
fatos gerulos crucem clavem auream habentem de 
sacratissimis vinculis beatorum apostolorum Petri 
et Pauli ; de cujus pio studio cognoscentes tan- 

20 tum cuncta sedes apostolica una nobiscum laeta- 
tur, quantum ejus pia opera coram Deo fragrant 
et vernant. 

§ 249. ' Festinet igitur, quaesumus, vestra cel- 
situdo, ut optamus, totam suam insulam Deo 

25 Christo dicare. Profecto enim habet protectorem, 
humani generis Redemtorem, Dominum nostrum 
Jesum Christum, qui ei cuncta prospera impertiet, 
ut novum Christi populum coacervet, catholicam 
ibi et apostolicam constituens fidem. Scriptum 

30 est enim, ' Quaarite primum regnum Dei, et justi- 
tiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis.' Nimi- 
rum enim quaerit, et impetravit, et ei omnes suae 
insulae, ut optamus, subdentur. Paterno itaque 
affectu salutantes vestram excellentiam divinam 



30 Quarite] Matth. vi. 31. 



240 



HISTORJA ECCLESIASTICA [LIB. III. 



A. D. 665. precamur jugiter clementiam, quae vos vestrosque 
omnes in omnibus bonis operibus auxiliari digne- 
tur, ut cum Christo in futuro regnetis seculo. 

6 Incolumem excellentiam vestram gratia superna 
custodiat/ 5 

Quis sane pro Vighardo repertus ac dedicatus 
sit antistes, libro sequente opportunius dicetur. 



CAPUT XXX. 

Ut Orientales Saxones tempore mortalitatis ad idolatriam 
reversi, sed per instantiam Jarumanni episcopi mox sint 10 
ab errore correcti. 

A.D.665. § 250. Eodem tempore provincise Orientalium 
iutTSuoosf Saxonum post Suidhelmum, de quo supra diximus, 
praefuere reges Sigheri et Sebbi, quamvis ipsi regi 
Merciorum Uulfhere subjecti. Quae, videlicet, 15 
provincia cum praefatae mortalitatis clade preme- 
retur, Sigheri cum sua parte populi, relictis Chris- 
tianae fidei sacramentis, ad apostasiam conversus 
est. Nam et ipse rex, et plurimi de plebe sive 
optimatibus, diligentes hanc vitam et futuram non 20 
quaerentes, sive etiam non esse credentes, coepe- 
runt fana, quae derelicta erant, restaurare, et 
adorare simulacra ; quasi per haec possent a mor- 
talitate defendi. Porro socius ejus et coheres 
regni ejusdem Sebbi magna fidem perceptam cum 25 
suis omnibus devotione servavit, magna, ut in 
sequentibus dicemus, vitam fidelem felicitate com- 
plevit. 

§ 251. Quod ubi rex Uulfheri comperit, fidem, 



13 Supra.~\ Namely, in chap. 
xxii. of the present book. 

14 Sigheri et Sebbi.] Sighere, 
son of Sigebriht the Little, was 



the husband of St. Orithe ; Seb- 
bi, the son of Seward, resigned 
his kingdom and died in a. d. 
694. 



CAP. XXX.] GENTIS AN6L0RUM. 241 

videlicet, provinciee ex parte profanatam, misit ad A. D. 665. 
corrigendum errorem, revocandamque ad fidem 
veritatis provinciam, Jaruman episcopum, qui 
successor erat Trumheri; qui multa agens sol- 

5 lertia, juxta quod mihi presbyter, qui comes itineris 
illi et cooperator verbi exstiterat, referebat, erat 
enim religiosus et bonus vir, longe lateque omnia 
pervagatus, et populum et regem praefatum ad 
viam justitiae reduxit: adeo ut relictis, sive de- 

lostructis, fanis arisque, quas fecerant, aperirent 
ecclesias, ac nomen Christi, cui contradixerant, 
confiteri gauderent, magis cum fide resurrectionis 
in illo mori, quam in perfidiae sordibus inter idola 
vivere, cupientes. Quibus ita gestis, et ipsi sacer- 

15 dotes doctoresque eorum domum rediere lae- 
tantes. 



R 



242 



HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. IV. 



HISTORI^E ECCLESIASTICiE 



GENTIS ANGLORUM 



LIBER QUARTUS. 



CAPUT I. 

Ut, defuncto Deusdedit, Vigkard ad suscipiendum episco- 5 
patum Romam sit missus ; sed illo ibidem defuncto, Theo- 
dorus archiepiscopus ordinatus et cum Hadriano abbate 
sit Brittaniam missus. 

A.D. 664. §252. Anno memorato praefatae eclipsis et mox 
o»dedit%rch. subsequentis pestilentiae, quo etColman episcopus 
cante^bnry, unanima catholicorum intentione superatus ad suos 10 
reversus est, Deusdedit sextus ecclesiae Doruver- 
nensis episcopus obiit pridie iduum Juliarum [14 
Jul.] ; sed et Erconberct rex Cantuariorum eodem 
mense ac die defunctus Ecgbercto filio sedem regni 
reliquit, quam ille susceptam per novem annos 15 
tenuit. Tunc cessante non pauco tempore episco- 
patu, missus est Romam ab ipso simul et a rege 
Nordanhymbrorum Osuio, ut praecedente libro 
paucis diximus, Vighard presbyter, vir in ecclesi- 



16 Nonpauco tempore.] Namely, 
from 14 July, 664, when Deus- 
dedit died, until 26 March, 668, 
when Theodore was consecrated. 



16 Tenuit.] He died in July, 
A. d. 673 ; see ch. v. 

18 Pracedente lihro.~\ In chap- 
ter xxix. 



CAP. I.] GENTIS ANGLORUM. 243 

asticis disciplinis doctissimus, de genere Anglo- A. D.664. 
rum, petentibus hunc ecclesiae Anglorum achiepi- 
scopum ordinari ; missis pariter apostolico papae 
donariis, et aureis atque argenteis vasis non pau- 

5 cis. Qui ubi Romam pervenit, cujus sedi aposto- 
licae tempore illo Vitalianus praeerat, postquam 
itineris sui causam praefato papae apostolico pate- 
fecit, non multo post et ipse et omnes pene, qui 
cum eo advenerant, socii, pestilentia superveni- 

10 ente, deleti sunt. 

§ 353. At apostolicus papa, habito de his con- 
silio, quaesivit sedulus, quem ecclesiis Anglorum 
archiepiscopum mitteret. Erat autem in monas- 
terio Niridano, quod est non longe a Neapoli Cam- 

15 paniae, abbas Hadrianus, vir natione Afer, sacris 
literis diligenter imbutus, monasterialibus simul et 
ecclesiasticis disciplinis institutus, Graecae pariter 
et Latinae linguae peritissimus. Hunc ad se acci- 
tum papa jussit, episcopatu accepto, Brittaniam 

20 venire. Qui indignum se tanto gradui respondens, 
ostendere posse se dixit alium, cujus magis ad 
suscipiendum episcopatum et eruditio conveniret 
et aetas. Cumque monachum quemdam de vicino 
virginum monasterio, nomine Andream, pontifici 

25 offerret, hic ab omnibus, qui novere, dignus epi- 
scopatu judicatus est. Verum pondus corporeae 
infirmitatis, ne episcopus fieri posset, obstitit. Et 
rursum Hadrianus ad suscipiendum episcopatum 
actus est ; qui petens inducias si forte alium, qui 

30 episcopus ordinaretur, ex tempore posset evenire. 

& 254. Erat ipso tempore Romae monachus Ha- and ordina- 

, . 7™ i mi tionofTheo- 

driano notus, nomine Theodorus, natus Tharso dore. 



14 Niridano.] Near Monte 
Cassino ; * Hiridano ' in More's 
MS. 

15 Hadrianus.] See Acta SS. 
Januar. tom. i. p. 595. 



15 Vir natione Afer.'] These 
words are omitted in the Saxon 
version. 

w Theodorus.] See Mabillon, 
Acta SS. Ord. S. Bened. ii. 985. 

r2 



244 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 664. Cilicise, vir et seculari et di vina literatura, et Graece 
instructus et Latine, probus moribus et aetate 
venerandus, id est, annos habens aetatis sexaginta 
et sex. Hunc offerens Hadrianus pontifici, ut 
episcopus ordinaretur obtinuit, his tamen condi- 5 
tionibus interpositis, ut ipse eum perduceret Brit- 
taniam, eo quod jam bis partes Galliarum diversis 
ex causis adiisset ; et ob id majorem hujus itineris 
peragendi notitiam haberet, sufficiensque esset in 
possessione hominum propriorum : et ut ei doc- 10 
trinae cooperator exsistens diligenter attenderet, ne 
quid ille contrarium veritati fidei, Graecorum more, 
in ecclesiam, cui praeesset, introduceret. Qui sub- 
diaconus ordinatus quatuor exspectavit menses, 
donec illi coma cresceret, quo in coronam tonderi 15 
posset ; habuerat enim tonsuram more Orientalium 
sancti apostoli Pauli. Qui ordinatus est a Vita- 

A. D.668. liano papa, anno dominicae incarnationis sexcen- 
tesimo sexagesimo octavo, sub die septima kalen- 
darum Aprilium, [26 Mar.] dominica; et ita una2o 
cum Hadriano sexto kalendas Junias [27 Mai.] 
Brittaniam missus est. 

§ 255. Qui cum pariter per mare ad Massiliam 
et deinde per terram Arhelas pervenissent, et 
tradidissent Johanni archiepiscopo civitatis illius 25 
scripta commendatitia Vitaliani pontificis, retenti 
sunt ab eo, quousque Ebrinus Major Domus regiae 
copiam pergendi quoquo vellent tribuit eis. Qua 
accepta, Theodorus profectus est ad Agilberctum 



Journey of 
Theodore and 
Adrian to 
England. 



16 Tonsuram S. apostoli 

PauU.~\ Usher, Primord. p. 922 ; 
Mabillon, Acta S$. Ord. S. Be- 
ned. ii. 987, note a; Smith, in 
his Appendix to Beda, ix, 6, may 
be consulted as to the discus- 
sions concerning Tonsure. 

u Johanni archiepiscopo.'] See 
Oitll. Christ. i. 542. 



27 Ebrinus.] In the year 656 
he succeeded Erchinwald, (who 
has been already mentioned, § 
208,) put to death the saints 
Ludegarius and Gerinus (Ma- 
bill. Acta SS. Ord. S. Bened. ii. 
672), and was slain a. d. 680 
(Fridegarii Contin. ap. Bouquet, 
ii. 451.) 



CAP. I.] 



GENTIS ANGLORUM. 



245 



Parisiorum episcopum, de quo superius diximus, A. D. 668. 
et ab eo benigne susceptus et multo tempore habi- 
tus est. Hadrianus perrexit primum ad Emme 
Senonum et postea ad Faronem Meldorum episco- 

5 pos, et bene sub eis diutius fuit ; coegerat enim 
eos imminens hiems, ut ubicumque potuissent 
quieti manerent. Quod cum nuncii certi narras- 
sent regi Ecgbercto, esse scilicet episcopum, quem 
petierant a Romano antistite, in regno Francorum, 

10 misit illo continuo Raedfridum prsefectum suum, 
ad adducendum eum ; quo cum venisset, assum- 
sit Theodorum cum Ebrini licentia et perduxit 
eum ad portum, cui nomen est Quentavic, ubi 
fatigatus infirmitate aliquantisper moratus est, et 

15 cum convalescere coepisset navigavit Brittaniam. 
Hadrianum autem Ebrinus retinuit, quoniam sus- 
picabatur eum habere aliquam legationem Impe- 
ratoris ad Brittaniee reges adversus regnum, cujus 
tunc ipse maximam curam gerebat. Sed cum 

20 nihil tale illum habere vel habuisse veraciter com- 
perisset, absolvit eum et post Theodorum ire per- 
misit. Qui statim, ut ad illum venit, dedit mo- 
nasterium beati Petri apostoli, ubi archiepiscopi 
Cantiae sepeliri, ut praefatus sum, solent. Praece- 

25 perat enim Theodoro abeunti domnus apostolicus, 
ut in dioecesi sua provideret, et daret ei locum, in 
quo cum suis apte degere potuisset. 



1 Superius.] In chapters xxv. 
xxvi. and xxvili. of the third 
book. 

3 Emmo.] Emme was bishop 
of Sens from a. d. 658 to 675, see 
Gall. Christ. xii. 9. 

4 Faronem.] Faro, or Burgun- 
do-Faro, was bishop of Meux 
from a. d. 626 until 672. His 
life, written by a successor in 
the see, Hildegarius, is printed 
by Mabillon, Acta SS. Ord. S. 
Bened. ii. 580. 



17 Jmperatoris.] Constantinus 
Pogonatus succeeded his father 
Constans in 668. We have no 
information upon the grounds of 
the suspicion which Ebroinus 
entertained. 

19 Tunc . . . curam gerebat.] The 
contemporary historians abound 
with details as to the power and 
tbe tyranny of this individual, 
see Pagi, a.d. 668, § 8 — 11; 
674, § 4, 5. 

24 Prafatus sum.] See § 79, 96. 



246 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



CAPUT II. 

Ut, Theodoro cuncta peragrante, Anglorum ecclesie cum 
catholica veritate, literarum quoque sanctarum caperint 
studiis imbui ; et ut Putta pro Damiano Hrofensis eccle- 
sub sitfactus antistes. 5 

a.d.669. §256. Pervenit autem Theodoras ad ecclesiam 

jMd?!ltioMof suam secundo postquam consecratus est anno, sub 

■rchbiBbopof die sexto kalendaram Juniarum [27 Mai.], domini- 

anterbory. ^ ^ ^ f ec ft j n ea annos viginti et unum, menses tres, 

dies viginti sex. Moxque peragrata insula tota, 10 
quaquaversum Anglorum gentes morabantur, nam 
et libentissime ab omnibus suscipiebatur atque 
audiebatur, rectum vivendi ordinem, ritum paschae 
celebrandi canonicum, per omnia comitante et 
cooperante Hadriano, disseminabat. Isque primus 15 
erat in archiepiscopis, cui omnis Anglorum ecclesia 
manus dare consentiret. Et quia literis sacris 
simul et secularibus, ut diximus, abundanter ambo 
erant instructi, congregata discipulorum caterva, 
scientiae salutaris quotidie flumina irrigandis eorum 20 
cordibus emanabant; ita ut etiam metricae artis, 
astronomiae et arithmeticse ecclesiasticae discipli- 
nam inter sacrorum apicum volumina suis audito- 
ribus contraderent. Indicio est quod usque hodie 
supersunt de eorum discipulis, qui Latinam Grae- 25 
camque linguam aeque ut propriam, in qua nati 



10 Insula tota.] ... * accepi- 
rat enim legationis potestatem a 
praefato apostolico [papa Vita- 
liano] super Angliam, Scoti- 
am, et Hiberniam/ Thorne, col. 
1769. 

36 Gr<Bcamque linguam.] Par- 
ker, in his Antiquates Britannicae, 
p. 80, says that manuscripts of 



the works of Homer, the Homi- 
lies of Chrysostora, the Psalms 
of David, and the Hypomnesti- 
con of Josephus, formerly be- 
longing to Theodore, were in 
existence in the reign of Queen 
Elizabeth. It must not be con- 
cealed, however, that Farker 
ascribes to the age of Theodore 



CAP. II.] 



6ENTIS ANGLORUM. 



247 



sunt, norunt. Neque unquam prorsus ex quo A.D.669. 
Brittaniam petierunt Angli feliciora fuere tempora ; 
dum et fortissimos Christianosque habentes reges 
cunctis barbaris nationibus essent terrori, et omni- 

5 um vota ad nuper audita coelestis regni gaudia 

penderent, et quicumque lectionibus sacris cupe- 

rent erudiri haberent in promtu magistros, qui 

docerent. 

§ 257. Sed et sonos cantandi in ecclesia, quos 

10 eatenus in Cantia tantum noverant, ab hoc tempore 
per omnes Anglorum ecclesias discere coeperunt ; 
primusque, excepto Jacobo, de quo supra diximus, 
cantandi magister Nordanhymbrorum ecclesiis 
iEddi cognomento Stephanus fuit, invitatus de 

15 Cantia a reverentissimo viro Vilfrido, qui primus 
inter episcopos, qui de Anglorum gente essent, 
catholicum vivendi morem ecclesiis Anglorum tra- 
dere didicit. 
§258. Itaque Theodorus perlustrans universa ceaddare- 

i. . , i . . . consecrated 

20orclmabat locis opportums episcopos, et ea, quae byTheodore, 
mmus perfecta repent, his quoque juvantibus, omained. 
corrigebat. In quibus et Ceadda episcopum cum 
argueret non fuisse rite consecratum, respondens 
ipse voce humillima, ' Si me/ inquit, ' nosti epi- 

25 scopatum non rite suscepisse, libenter ab officio 
discedo; quippe qui neque me umquam hoc esse 
dignum arbitrabar, sed obedientiae causa jussus 



Bome Greek MSS. belonging to 
the university of Cambridge 
which were certainly written 
shortly before the invention of 
printing. See also Smith's ap- 
pendix to his Beda, n. xv. 

" Sitpra.] See n. 16, 20 ; iii. 
25. 

14 Mddi cognomento Stephanus .] 
This is the writer whose life of 
Wilfrid of York furnishes so 



much valuable collateral infor- 
mation to Beda's account of that 
remarkable individual. 

33 Non fuisne rite consecratum.~\ 
Theodore was opposed to Ce- 
adda'sconsecration,both because 
he occupied a see to which Wil- 
frid had been elected, and be- 
cause he had been ordained by 
those who adhered to the British 
mode of celebrating Easter. 



1 



248 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 669. subire hoc, quamvis indignus, consensi.' At ille 
audiens humilitatem responsionis ejus, dixit, non 
eum episcopatum dimittere debere ; sed ipse ordi- 
nationem ejus denuo catholica ratione consum- 
mavit. £o autem tempore, quo, defuncto Deus- 5 
dedit, Doruvernensis ecclesiae episcopus quaere- 
batur, ordinabatur, mittebatur, Vilfridus quoque 
de Brittania Galliam ordinandus est missus; et 
quoniam ante Theodorum rediit, ipse etiam in 
Cantia presbyteros et diaconos, usquedum archi- 10 
episcopus ad sedem suam perveniret, ordinabat. 
At ipse veniens mox in civitate Hrofi, ubi, de- 
functo Damiano, episcopatus jam diu cessaverat, 
ordinavit virum magis ecclesiasticis disciplinis 
institutum et vitae simplicitate contentum, quam 15 
in seculi rebus strenuum, cui nomen erat Putta; 
maxime autem modulandi in ecclesia more Ro- 
manorum, quem a discipulis beati papae Gregorii 
didicerat, peritum. 



CAPUT III. 20 

Ut Ceadda, de quo supra dictum est, provincite Merciorum 
sit episcopus datus ; et de vita et ae obitu et sepultura 
ejus. 

A.D.660. § 259. Eo tempore provinciae Merciorum rex 
bishop a or Vulfheri praefuit, qui cum mortuo Jarumanno, 25 
sibi quoque suisque a Theodoro episcopum dari 
peteret, non eis novum voluit ordinare episcopum ; 
sed postulavit a rege Osuio, ut illis episcopus 
Ceadda daretur, qui tunc in monasterio suo, quod 
est in Laestingaeu, quietam vitam agebat, Vilfrido so 



Litchfield and 
Lindisfarne. 



29 Ceadda.'] See Acta SS. 
Mart vol. i. p. 143. Since Ce- 
aclda died in March, 672, after 



having sat two years and a half, 
his ordination must be dated from 
about September, 669. 



CAP. III.] 



GENTIS ANGLORUM. 



249 



administrante episcopatum Eboracensis ecclesiae, A. D. 669. 
necnon et omnium Nordanhymbrorum, sed et 
Pictorum,quousque rex Osuiu imperium protendere 
poterat. Et quia moris erat eidem reverentissimo 
5 antistiti opus Evangelii magis ambulando per 
loca, quam equitando, perficere, jussit eum Theo- 
dorus, ubicumque longius iter instaret, equitare, 
multumque renitentem, studio et amore pii laboris, 
ipse eum manu sua levavit in equum ; quia nimi- 

lorum sanctum esse virum comperit, atque equo 
vehi, quo esset necesse, compulit. Susceptum 
itaque episcopatum gentis Merciorum simul et 
Lindisfarorum Ceadda, juxta exempla patrum an- 
tiquorum, in magna vitae perfectione administrare 

lscuravit; cui etiam rex Vulfheri donavit terram 
quinquaginta familiarum ad construendum monas- 
terium in loco, qui dicitur ' Ad Baruae,' id est, 
' Ad nemus/ in provincia Lindissi, in quo usque 
hodie instituta ab ipso regularis vitae vestigia per- 

20 manent. 

§ 260. Habuit autem sedem episcopalem in loco, his death. 
qui vocatur Lyccidfelth, in quo et defunctus ac 
sepultus est ; ubi usque hodie sequentium quoque 
provinciae illius episcoporum sedes est. Fecerat 

25 vero sibi mansionem non longe ab ecclesia remo- 
tiorem, in qua secretius cum paucis, id est, septem 
sive octo fratribus, quoties a labore et ministerio 
verbi vacabat, orare ac legere solebat. Qui cum 
in illa provincia duobus annis ac dimidio ecclesiam 



3 Quousque.'] The extent of 
Wilfrid'8 diocese may be better 
understood by comparing this 
passage with what we have 
already been told, ii. 5, of Osu- 
iu's kingdom. 

5 Ambulando.'] See before, ii. 
28. 



17 ' Ad Baruae.'] Of uncer- 
tain locality ; Smith conjectures 
that it may have been Barton 
upon Humber; but it seems to 
me to be more probable that 
it was the place now called 
Barrow, near Goxhill, in Lin- 
colnshire. 



250 



HISTORIA EGCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 600. gloriosissime rexisset, adfuit, superno dispensante 
judicio, tempus, de quo loquitur Ecclesiastes, 
' Quia tempus mittendi lapides, et tempus colli- 
gendi.' Supervenit namque clades divinitus missa, 
quae per mortem carnis, vivos ecclesiae lapides de 5 
terrenis sedibus ad sedificium coeleste transferret. 
Cumque, plurimis de ecclesia ejusdem reveren- 
tissimi antistitis de carne subtractis, veniret hora 
ipsius, ut transiret ex hoc mundo ad Dominum; 
contigit die quadam, ut in praefata mansione forte 10 
ipse cum uno tantum fratre, cui vocabulum erat 
Ouini, commoraretur, ceteris ejus sociis pro causa 
opportuna ad ecclesiam reversis. Erat autem 
idem Ouini monachus magni meriti, et pura inten- 
tione supernae retributionis mundum derelinquens, 15 
dignusque per omnia, cui Dominus specialiter 
sua revelaret arcana, dignus cui fidem narranti 
audientes accommodarent. Venerat enim cum 
regina JEdilthryde de provincia Orientalium An- 
glorum, eratque primus ministrorum et princeps 20 
domus ejus. Qui cum, crescente fidei fervore, 
seculo abrenunciare disponeret, non hoc segniter 
fecit; sed adeo se mundi rebus exuit, ut relictis 
omnibus quae habebat, simplici tantum habitu 
indutus, et securim atque asciam in manu ferens, 25 
veniret ad monasterium ejusdem reverentissimi 
patris, quod vocatur Laestingaeu. Non enim ad 
otium, ut quidam, sed ad laborem se monasterium 
intrare signabat; quod ipsum etiam facto mon- 
stravit, nam quo minus sufficiebat meditationi 30 
Scripturarum, eo amplius operi manuum studium 



3 Eccleaiastes.] Eccl. iii. 5. 

13 Ouini.] See ActaSS. Mart. 
vol. i. p. 312. Jerome Porter, 
in his Flowers of the Saints, in- 



forms us that a chttrch was dedi- 
cated to Ouin in Gloucester. 

19 JEdUthryde.'] Her history is 
minutely related in ch. xix. of 
the present book. 



CAP. III.] GBNTIS ANGLORUM. 251 

impendebat. Denique, cum episcopo in praefata A. D. 669. 
mansione pro suae reverentia devotionis inter 
fratres habitus, cum illi intus lectioni vacabant, 
ipse foris, quae opus esse videbantur, operabatur. 

5 § 261. Qui cum die quadam tale aliquid foris 
ageret, digressis ad ecclesiam sociis, ut dicere 
cceperam, et episcopus solus in oratorio loci lec- 
tioni vel orationi operam daret, audivit repente, ut 
postea referebat, vocem suavissimam cantantium 

10 atque laetantium de coelo ad terras usque descen- 
dere; quam, videlicet, vocem ab euro-austro, id 
est, ab alto brumalis exortus, primo se audisse 
dicebat, ac deinde paulatim eam sibi appropiare, 
donec ad tectum usque oratorii, in quo erat 

lsepiscopus, perveniret: quod ingressa, totum im- 
plevit atque in gyro circumdedit. At ille, dum 
sollicitus in ea, quae audiebat, animum intenderet, 
audivit denuo, transacto quasi dimidiae horae 
spatio, ascendere de tecto ejusdem oratorii idem 

2olaetitiae canticum, et ipsa qua venerat via, ad 
coelos usque cum ineffabili dulcedine reverti. Qui 
cum aliquantulum horae quasi attonitus maneret, 
et quid haec essent sollerti animo scrutaretur, 
aperuit episcopus fenestram oratorii, et sonitum 

25 manu faciens, ut saepe consueverat, si quis foris 
esset, ad se intrare praecepit. Introivit ille con- 
citus, cui dixit antistes, ' Vade cito ad ecclesiam, 
et hos septem fratres huc venire facito ; tu quoque 
simul adesto.' Qui cum venissent, primo admo- 

3onuit eos, ut virtutem dilectionis et pacis ad in- 
vicem et ad omnes fideles servarent; instituta 
quoque disciplinae regularis, quae vel ab ipso didi- 
cissent et in ipso vidissent, vel in patrum praece- 
dentium factis sive dictis invenissent, indefessa 

35 instantia sequerentur. Deinde subjunxit diem 
sui obitus jam proxime instare. ' Namque hospes,' 
inquit, ' ille amabilis, qui firatres nostros visitare 



252 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

a.d.669. solebat, ad me quoque hodie venire, meque de 
seculo evocare, dignatus est. Propter quod rever- 
tentes ad ecclesiam dicite fratribus, ut et meum 
exitum Domino precibus commendent, et suum 
quoque exitum, cujus hora incerta est, vigiliis, 5 
orationibus, bonis operibus, praevenire memine- 
rint.' 

§ 262. Cumque haec et hujusmodi plura loque- 
retur, atque illi, percepta ejus benedictione, jam 
multum tristes exissent, rediit ipse solus, qui 10 
carmen coeleste audierat, et prosternens se in 
terram, ' Obsecro/ inquit, ' pater, licet aliquid 
interrogare V ' Interroga/ inquit, ' quod vis/ At 
ille, ' Obsecro,' inquit, ' ut dicas, quod erat canti- 
cum illud laetantium, quod audivi, venientium de 15 
coelis super oratorium hoc, et post tempus redeun- 
tium ad ccelos V Respondit ille, ' Si vocem car- 
minis audisti, et coelestes supervenire ccetus cog- 
novisti, praecipio tibi in nomine Domini, ne hoc 
cuiquam ante meum obitum dicas. Revera autem 20 
angelorum fuere spiritus, qui me ad coelestia, quae 
semper amabam ac desiderabam, praemia vocare 
venerunt, et post dies septem se redituros, ac me 
secum adducturos esse, promiserunt.' Quod qui- 
dem ita, ut dictum ei erat, opere completum est. 25 
Nam confestim languore corporis tactus est, et 
hoc per dies ingravescente, septimo, ut promissum 
ei fuerat, die, postquam obitum suum dominici 
corporis et sanguinis perceptione munivit, soluta 
ab ergastulo corporis anima sancta, ducentibus, 30 
ut credi fas est, angelis comitibus, aeterna gaudia 
petivit. Non autem mirum si diem mortis, vel 
potius diem Domini, laetus aspexit, quem semper 
usquedum veniret sollicitus exspectare curavit. 

§ 263. Namque inter plura continentiae, humili- 35 
tatis, doctrinae, orationum, voluntariae paupertatis, 
et ceterarum virtutum, merita, in tantum erat 



CAP. III.] GENTIS ANGLORUM. 253 

timori Domini subditus, in tantum novissimorum A. D. 069. 
suorum in omnibus operibus suis memor, ut sicut 
mihi frater quidam de eis, qui me in Scripturis 
erudiebant et erat in monasterio ac magisterio 

5 illius educatus, vocabulo Trumberct, referre sole- 
bat, si forte legente eo vel aliud quid agente, 
repente flatus venti major assurgeret, continuo 
misericordiam Domini invocaret, et eam generi 
humano propitiari rogaret. Si autem violentior 

10 aura insisteret, jam, clauso codice, procideret in 
faciem atque obnixius orationi incumberet. At si 
procella fortior, aut nimbus perurgeret, vel etiam 
corusci ac tonitrua terras et aera terrerent ; tunc 
yeniens ad ecclesiam sollicitus orationibus ac 

15 psalmis, donec serenitas aeris rediret, fixa mente 
vacaret. Cumque interrogaretur a suis, quare 
hoc faceret ; respondebat, ' Non legistis, * quia 
' intonuit de coelo Dominus, et Altissimus dedit 
vocem suam. Misit sagittas suas, et dissipavit 

2oeos, fulgura multiplicavit, et conturbavit eos/ 
Movet enim aera Dominus, ventos excitat, jacu- 
latur fulgura, de coelo intonat, ut terrigenas ad 
timendum se suscitet, ut corda eorum in memo- 
riam futuri judicii revocet, ut superbiam eorum 

25 dissipet et conturbet audaciam, reducto ad men- 
tem tremendo illo tempore, quando ipse, coelis ac 
terris ardentibus, venturus est in nubibus potestate 
magna et majestate ad judicandos vivos et mor- 
tuos. Propter quod/ inquit, ' oportet nos admo- 

30 nitioni ejus coelesti debito cum timore et amore 
respondere ; ut quoties, aere commoto, manum 
quasi ad feriendum minitans exerit, nec adhuc 
tamen percutit, mox imploremus ejus misericor- 
diam, et discussis penetrabilus cordis nostri, atque 



16 lntonuit.] Psalm. xvii. 15, 16. 



254 



HISTORIA ECCLKSIA8TICA [LIB. IV. 



A. D. 069. expurgatis vitioram ruderibus, solliciti ne unquam 
percuti mereamur agamus/ 

§ 264. Convenit autem revelationi et relationi 
praefati fratris de obitu hujus antistitis etiam 
sermo reverentissimi patris Ecgbercti, de quo 6 
supra diximus, qui dudum cum eodem Ceadda 
adulescente, et ipse adulescens in Hibernia mona- 
chicam in orationibus et continentia, et medita- 
tione divinarum Scripturarum, vitam sedulus 
agebat. Sed illo postmodum patriam reverso, 10 
ipse peregrinus pro Domino usque ad finem vitae 
permansit. Cum ergo veniret ad eum longo post 
tempore, gratia visitationis, de Brittania vir sanc- 
tissimus et continentissimus, vocabulo Hygbald, 
qui erat abbas in provincia Lindissi, et, ut sanctos 15 
decebat, de vita priorum patrum sermonem face* 
rent atque hanc aemulari gauderent, intervenit 
mentio reverentissimi antistitis Ceadda, dixitque 
Ecgberct, ' Scio hominem in hac insula adhuc in 
carne manentem, qui, cum vir ille de mundo trans- 20 
iret, vidit animam Ceddi fratris ipsius cum agmine 
angelorum descendere de ccelo, et assumta secum 
anima ejus, ad coelestia regna redire.' Quod utrum 
de se an de alio aliquo diceret, nobis manet incer- 
tum ; dum tamen hoc, quod tantus vir dixit quia 25 
verum sit esse non possit incertum. 
A. D. 672. § 265. Obiit autem Ceadda sexto die nonarum 
u?nf£dfa' Martiarum [2 Mar.], et sepultus est primo quidem 
juxta ecclesiam sanctse Mariae ; sed postmodum, 
constructa ibidem ecclesia beatissimi apostolorum 30 
principis Petri, in eandem sunt ejus ossa translata. 
In quo utroque loco, ad indicium virtutis illius, 
solent crebra sanitatum miracula operari. Deni- 



of Ceadda. 



6 Supra diximus.'] Namely, 
iii. 27. 
35 Dum tamen . . . possit incer- 



tum.~\ This passage is omitted in 
one of the Cottotrian MSS., and 
in Chifflefs editioq. 



\ 



CAP. III.] GENTIS ANGLORUM. 255 

que nuper phreneticus quidam, dum per cuncta A. D. 672. 
errando discurreret, devenit ibi vespere, nescien- 
tibus, sive non curantibus, loci custodibus, et ibi 
tota nocte requiescens mane sanato sensn egressus, 

5 mirantibus et gaudentibus cunctis, quid ibi sani- 
tatis, Domino largiente, consequeretur, ostendit. 
Est autem locus idem sepulcri tumba lignea, in 
modum domunculi facta, coopertus, habente fora- 
men in pariete, per quod solent hi, qui causa 

10 devotionis illo adveniunt, manum suam immittere, 
ac partem pulveris inde assumere ; quam cum in 
aquas miserint atque has infirmantibus jumentis 
sive hominibus gustandas dederint, mox infirmi- 
tatis ablata molestia, cupitae sospitatis gaudia 

15 redibunt. In cujus locum ordinavit Theodorus ordination or 
Vynfridum, virum bonum ac modestum, qui, sicut yn " * 
prsedecessores ejus, provinciis Merciorum et Medi- 
Lraneorum Anglorum et Lindisfarorum episcop- 
atus officio prseesset ; in quibus cunctis Vulfheri, 

20 qui actfmc supererat, sceptrum regni tenebat. Erat 
autem Vynfrid de clero ejus, cui ipse successerat, 
antistitis, et diaconatus officio sub eo non pauco 
tempore fungebatur. 



CAPUT IV. 

25 Ut Colman episcopus, relicta Brittania, duo monasteria in 
Scottia, unum Scottis, alterum Anglis, quos secum addux- 
erat, feceriU 

§266. Interea Colmanus, qui de Scottia erat A. D. 667. 
episcopus, relinquens Brittaniam tulit secum coimanfrom 
30 omnes, quos in Lindisfarnensium insula congrega- Iona * 
verat Scottos; sed et de gente Anglorum viros 
circiter triginta, qui utrique monachicae conversa- 
tionis erant studiis imbuti. Et relictis in ecclesia 



256 



HISTORIA ECCLKSIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 667. sua fratribus aliquot, primo venit ad insulam Hii, 
unde erat ad praedicandum verbum Anglorum 
genti destinatus. Deinde secessit ad insulam 
quandam parvam, quae ad occidentalem plagam 
ab Hibernia procul secreta, sermone Scottico 5 
Inisboufinde, id est, ' Insula vitulae albae/ nuncu- 
patur. In hanc ergo perveniens construxit monas- 
terium, et monachos inibi, quos de utraque natione 
collectos adduxerat, collocavit. Qui cum invicem 
concordare non possent, eo quod Scotti tempore 10 
aestatis, quo fruges erant colligendae, relicto mo- 
nasterio, per nota sibi loca dispersi vagarentur, 
at vero, hieme succedente, redirent, et his, quae 
Angli praeparaverant, communiter uti desidera- 
rent; quaesivit Colmanus huic dissensioni reme-is 
dium, et circumiens omnia, prope vel longe, in- 
coiman venit locum in Hibernia insula aptum monasterio 
monasteryor construendo, qui lingua Scottorum Mageo nomi- 
age0, natur; emitque partem ejus non grandem, ad 

construendum ibi monasterium, a comite ad cujus 20 
possessionem pertinebat ; ea conditione addita, ut 
pro ipso etiam, qui eis locum commodaret, con-* 
sistentes ibi monachi Domino preces offerrent. 
Et constructo statim monasterio, juvante etiam 
comite ac vicinis omnibus, Anglos ibidem locavit, 25 
relictis in praefata insula Scottis ; quod videlicet 
monasterium usque hodie ab Anglis tenetur in- 
colis. Ipsum namque est, quod nunc grande de 
modico effectum, Muigeo consuete vocatur, et 
conversis jamdudum ad meliora instituta omnibus, 30 
egregium examen continet monachorum, qui de 



6 Inisboufinde.] A small island 
situated off the coast of Con- 
naoght, Usher, Primord. p. 825 ; 
see further, pp. 964, 1164. 

18 Mageo.] Formerly a bish- 



op's see, of which the last pre- 
late was Eugenius Mac Bre- 
hoan ; it is now annexed to the 
archbishopric of Tuam. See 
Usher'8 Primord. p. 964. 



CAP. IV.] 6ENT1S ANGLORUM. 267 

provincia Anglorum ibidem collecti ad exemplum A. D, 667. 
venerabilium patrum sub regula et abbate cano- 
nico, in magna continentia et sinceritate proprio 
labore manuum vivant. 



5 CAPUT V. 

De morte Osuiu et Ecgbercti regum ; et de synodo facia ad 
locum Herutforda, cui prasidebat archiepiscopus Theo- 
dorus. 

§267. Anno Dominicae incarnationis sexcente- A. D. 670. 

10 simo septuagesimo, qui est annus secundus, ex 
quo Brittanniam venit Theodorus, Osuiu rex 
Nordanhymbrorum pressus est infirmitate, qua et 
mortuus est anno aetatis suae quinquagesimo 
octavo ; qui in tantum eo tempore tenebatur amore 

15 Romanse et apostolicae institutionis, ut, si ab 
infirmitate salvaretur, etiam Romam venire, ibique 
ad loca sancta vitam finire disponeret, Vilfridum- 
que episcopum ducem sibi itineris fieri, promissa 

* non parva pecuniarum donatione, rogaret. Quf 

20 defunctus die decima quinta kalendarum Martia- 
rum [15 Februar.], Ecgfridum filium regni heredem 
reliquit; cujus anno regni tertio Theodorus cogit 
Concilium episcoporum, una cum eis, qui canonica 
patrum statuta et diligerent et nossent, magistris 

25 ecclesiae pluribus. Quibus pariter congregatis, 
diligenter ea, quae unitati pacis ecclesiasticae con- 
gruerent, eo quo pontificem decebat animo, coepit 
observanda docere. Cujus synodicse actionis 
hujusmodi textus est : 

so § 268. ' In nomine Domini Dei et Salvatoris A. D. 673. 
nostri Jesu Christi, regnante in perpetuum ac orth^nKu 
gubernante suam ecclesiam eodem Domino nostro of Heratford ' 
Jesu Christo, placuit convenire nos, juxta morem 

s 



258 



HISTORIA ECCLESIA8TICA [tlB. IV. 



A. D G7S. canonum venerabilium, tractaturos de necessariis 
ecclesiae negotiis. Convenimus autem die vigesima 
quarta mensis Septembris, indictione prima, in 
loco qui dicitur Herutford. Ego quidem Theodo- 
rus, quamvis indignus, ab apostolica sede desti- 5 
natus Doruvernensis ecclesiae episcopus ; et con- 
sacerdos ac frater noster reverentissimus Bisi 
Orientalium Anglorum episcopus; quibus etiam 
frater et consacerdos noster Vilfrid Nordanhym- 
brorum gentis episcopus per proprios legatarios 10 
affuit. Affuerunt et fratres ac consacerdotes 
nostri, Putta episcopus Castelli Cantuariorum, 
quod dicitur Hrofescaestir, Leutherius episcopus 
Occidentalium Saxonum, Vynfrid episcopus pro- 
vinciae Merciorum. Cumque in unum conveni- 15 
entes juxta ordinem quique suum resedissemus, 
' Rogo/ inquam, ' dilectissimi fratres, propter 
timorem et amorem Redemtoris nostri, ut in com- 
mune omnes pro nostra fide tractemus ; ut quseque 
decreta ac definita sunt a sanctis et probabilibus 20 
patribus, incorrupte ab omnibus nobis serventur.' 
Haec et alia quamplura, quae ad caritatem perti- # 
nebant, unitatemque ecclesise conservandam, pro- 
secutus sum. Cumque explessem praelocutionem, 
interrogavi unumquemque eorum per ordinem, si25 
consentirent ea, quae a patribus canonice sunt 
antiquitus decreta, custodire. Ad quod omnes 
consacerdotes nostri respondentes dixerunt, ' Op- 
time omnibus placet, quaeque definierunt sancto- 
rum canones patrum, nos quoque omnes alacri3o 



3 lndictione prima.'] Baronius, 
and after him Wharton, conjec- 
ture from the indiction, that the 
synod of Hertford was held in 
a. d. 672, not 673, but Pagi has 
satisfactorily shown, a. d. 672, 
§ 4, that they have fallen into 



this error from neglecting to re- 
mark that Beda commences to 
calculate his indictions from 24 
Septeraber, as he himself in- 
forms us in his treatise de 
Temporibus, Opp. ii. 80, edit. 
Colon. 



CAP. V.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



259 



animo libentissime servare/ Quibus statim pro- A. D. 073. 
tuli eundem librum canonum, et ex eodem libro 
decem capitula, quae per loca notaveram, quia 
maxime nobis necessaria sciebam, illis coram 
5 ostendi, et ut haec diligentius ab omnibus suscipe- 
rentur rogavi. 

§ 269. Primum capitulum, Ut sanctum diem 
paschae in commune omnes servemus dominica 
post quartam decimam lunam mensis primi. 

10 Secundum, Ut nullus episcoporum parochiam 
alterius invadat, sed contentus sit gubernatione 
creditae sibi plebis. 

Tertium, Ut quaeque monasteria Deo consecrata 
sunt, nulli episcoporum liceat ea in aliquo inquie- 

15 tare, nec quicquam de eorum rebus violenter abs- 
trahere. 

Quartum, Ut ipsi monachi non migrent de loco 
ad locum, hoc est, de monasterio ad monasterium, 
nisi per demissionem proprii abbatis ; sed in ea 

20 permaneant obedientia, quam tempore suae con- 
versionis promiserunt. 

* Quintum, Ut nullus clericorum relinquens pro- 
prium episcopum passim quolibet discurrat, neque 
alicubi veniens absque commendatitiis litteris sui 

25 praesulis suscipiatur. Quod si semel susceptus 



9 Librum canonum.') Itappears 
thatTheodore, so far from having 
prepared a new code of ecclesi- 
astical canons, had not even 
transcribed from the proceed- 
ings of the Council of Calcedon 
tbe ten chapters to which he 
wished to direct the attention of 
the English clergy. 

17 Ipsi monachi.] In some of 
the early editions these words 



were printed ' episcopi monachi,' 
an error which gave rise to seve- 
ral theories upon tbat constitu- 
tion which placed bishops under 
the controul of abbots. 

34 Commendatitiis litteris.] Ex- 
amples of these letters may be 
be seen in Baluz, Capit. Reg. 
Francor. ii. 430, 443, 716, 959 ; 
Epp. Alcuini, 160, 161, 162, edit. 
Froben. 

s'2 



260 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



a.d.673. noluerit invitatus redire, et susceptor et is, qui 
susceptus est, excommunicationi subjacebit. 

Sextum, Ut episcopi atque clerici peregrini con- 
tenti sint hospitalitatis munere oblato; nullique 
eorum liceat ullum officium sacerdotale absque 5 
permissu episcopi, in cujus parochia esse cognos- 
citur, agere. 

Septimum, Ut bis in anno synodus congregetur ; 
sed quia diversae causae impediunt, placuit omni- 
bus in commune, ut kalendis Augustis [1 Aug.] in 10 
loco, qui appellatur Clofeshoch, semel in anno 
congregemur. 

Octavum, Ut nullus episcoporum se praeferat 
alteri per ambitionem ; sed omnes agnoscant tem- 
pus et ordinem congregationis suae. 15 

Nonum capitulum, In commune tractatum est, 
ut plures episcopi, crescente numero fidelium, 
augerentur ; sed de hac re ad praesens siluimus. 

Decimum capitulum pro conjugiis, Ut nulli liceat 
nisi legitimum habere connubium. Nullus in- 20 
cestum faciat, nullus conjugem propriam, nisi, ut 
sanctum Evangelium docet, fornicationis causa, 
relinquat. Quod si quisquam propriam expulerit 
conjugem legitimo sibi matrimonio conjunctam, 
si Christianus esse recte voluerit, nulli alteri copu- 25 
letur; sed ita permaneat, aut propriae reconcilie- 
tur conjugi. 

§ 270. His* itaque capitulis in commune trac- 
tatis ac definitis, ut nullum deinceps ab aliquo 
nostrum oriatur contentionis scandalum, aut alia3o 
pro aliis divulgarentur, placuit, ut quaeque definita 



11 Clofeshoch.] Commonly sup- 
posed to be Cliff, near Roches- 
ter ; but by Somner conjectured 



to be Abingdon, formerly called 
Sheovesham; see Camd. Brit. 
col. 149. 



CAP. V.] 



GENTIS ANGLORUM. 



261 



sunt unusquisque nostrum manus propriae sub- A. D. 673. 
scriptione confirmaret. Quam sententiam defini- 
tionis nostrae Titillo notario scribendam dictavi. 
Actum in mense et indictione supra scripta. 

5 Quisquis igitur contra hanc sententiam, juxta 
decreta canonum, nostra etiam concentione ac 
subscriptione manus nostrae confirmatam, quo- 
quo modo venire eamque infringere tentaverit, 
noverit se ab omni officio sacerdotali et nostra 

10 societate separatum. Divina nos gratia, in uni- 
tate sanctae suae ecclesiae viventes, custodiat 
incolumes. 

§ 271. Facta est autem haec synodus anno ab Death of 
incarnatione Domini sexcentesimo septuagesimo kingofKent. 

15 tertio, quo anno rex Cantuariorum Ecgberct mense 
Julio obierat, succedente in regnum fratre Hlo- 
there, quod ipse annos undecim et menses septem 
tenuit. Bisi autem episcopus Orientalium Angio- 
rum, qui in praefata synodo fuisse perhibetur, 

20 ipse erat successor Bonifacii, cujus supra memi- 
nimus, vir multae sanctitatis et religionis ; nam 
Bonifacio post decem et septem episcopatus sui 
annos defuncto, episcopus ipse pro eo, Theodoro 
ordinante, factus est. Quo adhuc superstite, sed 

25 gravissima infirmitate ab administrando episcopatu 
prohibito, duo sunt pro illo, ^Ecci, et Baduvini, 
electi et consecrati episcopi ; ex quo usque hodie 
provincia illa duos habere solet episcopos. 



36 Duo .... episcopi.'] HLccl 
was appoioted to thesee of Dom- 



noc, and Baduwin to that of 
Helmham. 



262 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. IV. 



CAPUT VI. 

Ut, deposito Vynfrido, Saexuulf episcopatum ejus acceperit, 
et Earconuald Orientalibus Saxonibus sit episcopus 
datus. 



A. D. 674. § 272. Non multo post haec elapso tempore, offen- 5 
w£fJ!d aDd° f sos a Vinfrido Merciorum episcopo per meritum 
s«wai? nof cujusdam inobedientiae Theodorus archiepiscopus, 
deposuit eum de episcopatu post annos accepti 
episcopatus non multos ; et in loco ejus ordinavit 
episcopum Sexuulfum, qui erat constructor etio 
abbas monasterii, quod dicitur Medeshamstedi, in 
regione Gyrviorum. Depositus vero Vinfrid rediit 
ad monasterium suum, quod dicitur ' Ad Baruae/ 
ibique in optima vitam conversatione finivit. 
Deathand $ 273. Tunc etiam Orientalibus Saxonibus, qui- 15 

miracles of 

Earconwaid. bus eo tempore praefuerunt Sebbi et Sigheri, quo- 
rum supra meminimus, Earconvaldum constituit 
episcopum in civitate Lundonia; cujus, videlicet, 
viri in episcopatu et ante episcopatum vita et 
conversatio fertur fuisse sanctissima, sicut etiam 20 
nunc ccelestium signa virtutum indicio sunt. 
Etenim usque hodie feretrum ejus caballarium, 
quo infirmus vehi solebat, servatum a discipulis 
ejus, multos febricitantes, vel alio quolibet incom- 
modo fessos, sanare non desistit. Non solum25 
autem suppositi eidem feretro, vel appositi, curan- 
tur aegroti, sed et astulae de illo abscissas atque 



7 Inobedientue.] It appeara 
highly probable that Winfrid's 
disgrace arose from refasing to 
permit his diocese to be divided 
into two ; see the ninth chapter 
of the Council recited above. 



11 Medeshamstedi.] Now Pe- 
terborough. 

17 Earconvcddum.] Hislifeand 
miracles, written by Gotselinus 
Bertiniensis, may be seen in the 
Acta SS. April. tom. iii. p. 780. 



CAP. VI.] 



GENTIS ANGL0RUM. 



263 



ad infirmos allatae, citam illis solent afferre me- a.d.674. 
delam. 

§ 274. Hic sane priusquam episcopus factus Foondationof 
esset duo praeclara monasteria, unum sibi, alterum Berking. 

5 sorori suae ^Edilbergae, construxerat, quod utrum- 
que regularibus disciplinis optime instituerat. Sibi 
quidem in regione Sudergeona, juxta fluvium Ta- 
mensem, in loco qui vocatur ' Cerotaesei/ id est, 
' Ceroti insula ;' sorori autem in Orientali Saxo- 

10 num provincia, in loco qui nuncupatur ' In Bere- 
cingum/ in quo ipsa Deo devotarum mater ac 
nutrix posset exsistere feminarum. Quae, suscepto 
monasterii regimine, condignam se in omnibus 
episcopo fratre, et ipsa recte vivendo et subjectis 

15 regulariter et pie consulendo, praebuit ; ut etiam 
coelestia indicio fuere miracula. 



CAPUT VII. 

VI in monasterio Bericinensi, ubi corpora sanctimonialium 
feminarum poni deberent, ccdesti sit luce monstratum. 

20 § 275. In hoc etenim monasterio plura virtutum a. d. 676. 
sunt signa patrata, quae et ad memoriam aedifica- Berkfng! 
tionemque sequentium, ab his qui novere, descripta 
habentur a multis ; e quibus et nos aliqua Historiae 
nostrae Ecclesiasticae inserere curavimus. Cum 

25 tempestas saepe dictae cladis late cuncta depopu- 
lans etiam partem monasterii hujus illam, qua 
viri tenebantur, invasisset, et passim quotidie 
raperentur ad Dominum, sollicita mater congrega- 



8 Cerotaesei.'] Now Chertsey, 
in Surry. The Chronicle of that 
abbey states that it was founded 
in the year 666. Monast. An- 
glic. i. 75, edit. 1655. 



10 In Bereringum.] Now Bark- 
ing, in Essex. See Monast An- 
glic. i. 79. 



204 IIISfORlA KCCLESIASTICA [l,IB. IV. 

A. D. 676. tionis, qua hora etiam eam monasterii partem, 
qua ancillarum Dei caterva a virorum erat secreta 
contubernio, eadem plaga tangeret, crebrius in 
conventu sororum perquirere coepit, quo loci in 
monasterio corpora sua poni et ccemeterium fieri 5 
vellent, cum eas eodem, quo ceteros exterminio 
raptari e mundo contingeret. Cumque nihil certi 
responsi, tametsi saepius inquirens, a sororibus 
accepisset, accepit ipsa cum omnibus certissimum 
supernae provisionis responsum. Cum enim nocte 10 
quadam, expletis matutinae laudis psalmodiis, 
egressae de oratorio famulae Christi ad sepulcra 
fratrum, qui eas ex hac luce praecesserant, solitas 
Domino laudes decantarent, ecce, subito lux emissa 
coelitus, veluti linteum magnum, venit super omnes, 15 
tantoque eas stupore perculit, ut etiam canticum, 
quod canebant, tremefactae intermitterent. Ipse 
autem splendor emissae lucis, in cujus compara- 
tione sol meridianus videri posset obscurus, non 
multo post illo elevatus de loco in meridianam20 
monasterii partem, hoc est, ad occidentem oratorii 
secessit, ibique aliquandiu remoratus et ea loca 
operiens, sic videntibus cunctis, ad coeli se alta 
subduxit, ut nulli esset dubium quin ipsa lux, quae 
animas famularum Christi esset ductura vel sus-25 
ceptura in ccelis, etiam corporibus earum locum, 
in quo requietura et diem resurrectionis essent 
exspectatura, monstraret. Cujus radius lucis tan- 
tus exstitit, ut quidam de fratribus senior, qui ipsa 
hora in oratorio eorum cum alio juniore positus 30 
fuerat, referret mane, quod ingressi per rimas 
ostiorum vel fenestrarum radii lucis, omnem diumi 
luminis viderentur superare fulgorem. 



CAP. Vlll.] GENTIS ANGLORUM. 265 



CAPUT VIII. 

Ut in eodem monasterio puerulus moriens virginem, qiue se 
erat secutura, clamaverit ; utque alia de corpore egressura 
jam particulam futune lucis aspexerit 

5 § 276. Erat in eodem monasterio puer trium A. D. 676. 

. . ■.. tt% » • Narrativeof 

circiter, non amplius, annorum, iEsica nomine, other vi»ioD». 
qui propter infantilem adbuc setatem in virginum 
Deo dedicatarum solebat cella nutriri, ibique me- 
dicari. Hic praefata pestilentia tactus ubi ad 

10 extrema pervenit clamavit tertio unam de conse- 
cratis Christo virginibus, proprio eam nomine 
quasi praesentem alloquens, ' Eadgyd, Eadgyd, 
Eadgyd ;' et sic terminans temporalem vitam in- 
travit aeternam. At virgo illa, quam moriens 

15 vocabat, mox in loco, quo erat, eadem adtacta 
infirmitate, ipso, quo vocata est, die de hac luce 
subtracta, et illum, qui se vocavit, ad regnum 
cceleste secuta est. 

§ 277. Item quaedam ex eisdem ancillis Dei 

20 cum praefato tacta morbo atque ad extrema esset 
perducta, coepit subito circa mediam noctem 
clamare his, quae sibi ministrabant, petens ut 
lucernam, quae inibi accensa erat, exstinguerent ; 
quod cum frequenti voce repeteret, nec tamen ei 

25 aliquis obtemperaret, ad extremum intulit, ' Scio 
quod me haec insana mente loqui arbitramini, sed 
jam nunc non ita esse cognoscite ; nam vere dico 
vobis, quod domum hanc tanta luce impletam 
esse perspicio, ut vestra illa lucerna mihi omni- 

3omodis esse videatur obscura/ Et cum ne adhuc 
quidem talia loquenti quisquam responderet, vel 
assensum praeberet, iterum dixit, ' Accendite ergo 
lucernam illam, quam diu vultis, attamen scitote 
quia non est mea ; nam mea lux, incipiente aurora, 



266 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A. D.676. mihi adventura est/ Coepitque narrare quia appa- 
ruerit sibi quidam vir Dei, qui eodem anno fuerat 
defunctus, dicens quod, adyeniente diluculo, per- 
ennem esset exitura ad lucem. Cujus veritas 
visionis cita circa exortum diei puellae morte pro- 5 
bata est. 



CAPUT IX. 

Qiub sint ostensa ccelitus signa cum et ipsa mater congrega- 

tionis illius e mundo transiret. 

vbion «t the § 278. Cum autem et ipsa mater pia Deo devotae 10 
Ethdbarga. congregationis iEdilburga esset rapienda de mundo, 
apparuit visio miranda cuidam de sororibus, cui 
nomen erat Torctgyd, quae multis jam annis in 
eodem monasterio commorata, et ipsa semper in 
omni humilitate ac sinceritate Deo servire satage- 15 
bat, et adjutrix disciplinse regularis eidem matri 
exsistere, minores docendo vel castigando, cura- 
bat. Cujus ut virtus juxta apostolum in infirmi- 
tate perficeretur, tacta est repente gravissimo 
corporis morbo, et per annos novem pia Redem-20 
toris nostri provisione multum fatigata ; videlicet, 
ut quicquid in ea vitii sordidantis inter virtutes 
per ignorantiam vel incuriam resedisset, totum 
hoc caminus diutinae tribulationis excoqueret. 
Haec ergo quadam nocte, incipiente crepusculo, 25 
egressa de cubiculo, quo manebat, vidit manifeste 
quasi corpus hominis, quod esset sole clarius, sin- 
done involutum in sublime ferri, elatum, videlicet, 
de domo, in qua sorores pausare solebant. Cum- 
que diligentius intueretur quo trahente levaretur so 
sursum haec, quam contemplabatur, species corporis 
gloriosi, vidit quod quasi funibus auro clarioribus 
in superna tolleretur, donec, coelis patentibus, in- 
troducta, amplius ab illa videri non potuit. Nec 



CAP. IX.] GXNTIS ANGLORUM. 267 

dubium remansit cogitanti de viskwe, qoin aliquis A. D. 676. 
de illa congregatione citius esset moriturus, citjos 
anima per bona, quae fecisset, opera, quasi per 
firaes aureos, levanda esset ad coelos ; quod revera 

5 ita contigit. Nam non multis interpositis diebus, 
Deo dilecta mater congregationis ipsius ergastulo 
carnis educta est; cujus talem fuisse constat 
vitam, ut nemo qui eam noverit, dubitare debeat 
quin ei exeunti de hac vita coelestis patriae patu- 

10 erit ingressus. 

§ 379. In eodem quoque monasterio quaedam Mimcieatber 
erat femina sanctimonialis, et ad seculi hujus °* r ** 
dignitatem nobilis et in amore futuri seculi nobi- 
lior; quae ita multis jam annis omni corporis 

15 fuerat officio destituta, ut ne unum quidem movere 
ipsa membrum valeret. Haec, ubi corpus abba- 
tissae venerabilis in ecclesiam delatum, donec 
sepulturae daretur, cognovit, postulavit se illo 
afferri, et in modum orantium ad illud acclinari. 

20 Quod dum fieret, quasi viventem allocuta, rogavit, 
ut apud misericordiam pii Conditoris impetraret se 
a tantis tamque diutinis cruciatibus absolvi. Nec 
multo tardius exaudita est ; nam post dies duode- 
cim, et ipsa educta ex carne, temporales afflictiones 

25 aeterna mercede mutavit. 

1 280. Cum vero praefata Christi famula Torctgyd App*ntion ot 

„ , . . , . A Elhelburg. to 

tres adhuc annos post obitum dominae rn hac vita Torctgyti». 
teneretur, in tantum ea, quam praediximus, infirmi- 
tate decocta est, ut vix ossibus haereret, et ad 

30 ultimum, cum tempus jam resolutionis ejus insta- 
ret, non solum membrorum ceterorum, sed et 
linguae motu caruit. Quod dum tribus diebus et 
itotidem noctibus ageretur, subito visione spiritali 
recreata, os et oculos aperuit; aspectansque in 

35coelum sic ad eam, quam intuebatur visionem, 
coepit loqui, € Gratus mihi est multum adventus 
tuus, et bene venisti/ et hoc dicto, parumper reti- 



268 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A. D. 676. cuit, quasi responsum ejus, quem videbat et cui 
loquebatur, exspectans. Rursumque quasi levi- 
ter indignata subjunxit, ' Nequaquam hoc laeta 
ferre queo/ Rursumque modicum silens, tertio 
dixit, ' Si nullatenus hodie fieri potest, obsecro, 5 
ne sit longum spatium in medio.' Dixit, et sicut 
antea, parum silens, ita sermonem conclusit, ' Si 
omnimodis ita definitum est, neque hanc senten- 
tiam licet immutari, obsecro ne amplius quam 
hsec solummodo proxima nox intersit/ Quibusio 
dictis, interrogata a circumsedentibus, cum quo 
loqueretur, ' Cum carissima/ inquit, ' mea matre 
iEdilberge/ Ex quo intellexere, quod ipsa ei tem- 
pus suse transmigrationis in proximum nunciare 
venisset. Nam et ita ut rogabat, transacta unais 
die ac nocte, soluta carnis simul infirmitatis vin- 
culis, ad aeternae gaudia salutis intravit. 



CAPUT X. 

Ut ad casmeterium ejusdem monasterii orans caca lumen 

receperit, 20 

Hiideiuha § 281« Successit autem iEdilburgi in officio 
B b a b rk?ng. f abbatissde devota Deo famula, nomine Hildilid, 
multisque annis, id est, usque ad ultimam senec- 
tutem eidem monasterio strenuissime, in obser- 
vantia disciplinae regularis et in earum, quse ad 25 
communes usus pertinent, rerum providentia prae- 
fuit. Cui, cum propter angustiam loci, in quo 
monasterium constructum est, placuisset, ut ossa 
famulorum famularumque Christi, quae ibidem 
fuerant tumulata, tollerentur, et transferrentur 30 
omnia in ecclesiam beatae Dei genitricis, unoque 
conderentur in loco ; quoties ibi claritas luminis 
coelestis, quanta saepe fragrantia mirandi appa- 



CAP. X.] GBNTIS ANGLORCM. 260 

ruerit odoris, quae alia sint signa ostensa, in ipso 
libro, de quo hsec excerpsimus, qaisqae legerit, 
inveniet. 

§ 282. Sane nullatenus prsetereundum arbitror Amiradeper. 

5 miracolom sanitatis, quod ad ipsam ccemeteriam ck«chy«nL 
Deo dicatae congregationis factnm idem libellus 
refert. Erat qnippe in proximo comes quidam, 
cujus uxor, ingrnente ocnlis caligine subita, tan- 
tum per dies, eadem molestia crebrescente, gravata 

10 est, ut ne minimam quidem lucis alicujns posset 

* particulam videre. Cui dum aliquandiu csecitatis 

bujus nocte clausa maneret, repente venit in men- 

tem quia si ad monasterium delata virginum 

sanctimonialium ad reliquias sanctorum peteret, 

i5perditam posset recipere lucem. Nec distulit 
quin continuo, quod mente conceperat, expleret. 
Perducta namque a puellis suis ad monasterium, 
quia in proximo erat, ubi fidem suae sanationis 
integram se habere professa est, introducta est ad 

20 coemeterium ; et cum ibidem diutius flexis genibus 
oraret, nihilo tardius meruit exaudiri. Nam ex- 
surgens ab oratione, priusquam exiret de loco, 
petitae lucis gratiam recepit, et quee famularum 
manibus adducta fuerat, ipsa libero pedum in- 

25 cessu domum laeta reversa est ; quasi ad hoc 
solummodo lucem amitteret temporalem,ut quanta 
sanctos Christi lux in coelis, quae gratia virtutis 
possideret, sua sanatione demonstraret. 



270 



HISTORIA KCCLESIASTICA [LIB. IV. 



CAPUT XI. 

Ut rex ejusdem prorrincue Sebbi in monachica vitatn conver- 

satione Jinierit. 

A. D. 694. § 283. Eo tempore praeerat regno Orientalium Sax- 
bi e kiM°o?tte onum, nt idem etiam libellus docet, vir multnm 5 
Eastsaxons. jy eQ <j evo t USj nomine Sebbi, cujus snpra memi- 

nimus. Erat enim religiosis actibus, crebris pre- 
cibus, piis eleemosynarum fructibus plurimum 
intentus ; vitam privatam et monachicam cunctis 
regni divitiis et honoribus praeferens, quam et 10 
olim jam, si non obstinatus conjugis animus divor- 
tium negaret, relicto regno, subiisset. Unde mul- 
tis visum et saepe dictum est, quia talis animi 
virum episcopum magis quam regem ordinari 
deceret. Cumque annos triginta in regno miles is 
regni ccelestis exegisset, correptus est corporis 
infirmitate permaxima, qua et mortuus est; admo- 
nuitque conjugem, ut vel tunc divino se servitio 
pariter manciparent, cum amplius pariter mundum 
amplecti, vel potius mundo servire, non possent. 20 
Quod dum aegre impetraret ab ea, venit ad antis- 
titem Lundoniae civitatis, vocabulo Valdheri, qui 
Erconvaldo successerat ; et per ejus benedictionem 
babitum religionis, quem diu desiderabat, accepit. 
Attulit autem eidem et summam pecuniae non par- 25 
vam, pauperibus erogandam, nil omnimodis sibi 



6 Supra.~] See iii. 30. 

17 Mortuus est.~] His life, as 
compiled by Capgrave from 
earlier existing legends, is given 
in the Acta SS. August. tom. vi. 
p. 516 ; Pagi, A. D. 672, § 7, and 
694, § 6, may also be consulted. 
33 Vdldheri.] The date of his 



accession to the see of London 
is uncertain. It is obvious that 
his predecessor Erkenwald died 
before Sebbi, whose decease 
occurred in a. d. 694; Wald- 
here's promotion may probably 
be fixed in a. d. 693, or early in 
the ensuing year. 



CAP. XJ.] 



GENTIS ANOLORUM. 



271 



reservans ; sed pauper spiritu magis propter reg- A. D. 694. 
num coelorum manere desiderans. 

§ 284. Qui cura, ingravescente praefata aegritu- 
dine, diem sibi mortis imminere sensisset, timere 

5 coepit homo animi regalis, ne ad mortem veniens 
tanto affectus dolore, aliquid indignum suae per- 
sonae, vel ore proferret, vel aliorum motu gereret 
membrorum. Unde accito ad se praefato urbis 
Lundoniae, in qua tunc ipse manebat, episcopo, 

lorogavit, ne plures, eo moriente, quam ipse epi- 
scopus et duo sui ministri, adessent. Quod dum 
episcopus libentissime se facturum promitteret, 
non multo post idem vir Dei, dum membra sopori 
dedisset, vidit visionem consolatoriam, quae omnem 

15 ei anxietatem memoratae solicitudinis auferret ; 
insuper et qua die esset haac vitam terminaturus 
ostenderet. Vidit enim, ut post ipse referebat, 
tres ad se venisse viros claro indutos habitu; 
quorum unus residens ante lectulum ejus, (stanti- 

20 bus his, qui secum advenerant, comitibus, et inter- 
rogantibus de statu ejus, quem languentem visitare 
venerant,) dixit quod anima ejus, et sine ullo 
dolore, et cum magno lucis splendore esset egres- 
sura de corpore ; sed et tertium exinde diem quo 

25 esset moriturus insinuavit. Quod ita utrumque, 
ut ex visione didicit, completum est; nam die 
dehinc tertio, completa hora nona, subito quasi 
leviter obdormiens sine ullo sensu doloris emisit 
spiritum. 

30 § 285. Cujus corpori tumulando praeparaverant 
sarcophagum lapideum ; sed cum huic corpus im- 
ponere coepissent, invenerunt hoc mensura palmi 
longius esse sarcophago. Dolantes ergo lapidem, 



31 Sarcophagvm lajrideum.] In 
the Acta SS. April. tom. iii. p. 
783, may be seen an account of 



the various fortunes of this tomb, 
and of the translation of the body 
in a. D. 1087. 



272 



IIISTORIA ECCLESIASTICA [lib, IV. 



A. D. 694. in quantum valebant, addiderunt longitudini sar- 
cophagi quasi duorum mensuram digitorum ; se,d 
nec sic quidem corpus capiebat. Unde facta 
dimcultate tumulandi, cogitabant aut aliud quae- 
rere loculum, aut ipsum corpus, si possent, in 5 
genibus inflectendo breviare, donec ipso loculo 
caperetur. Sed mira res, et non nisi coelitus facta, 
ne aliquid horum fieri deberet, prohibuit; nam 
subito (adstante episcopo, et filio regis ejusdem 
ac monachi Sighardo, qui post illum cum fratre 10 
Suefredo regnavit, et turba hominum non modica,) 
inventum est sarcophagum illud congruse longitu- 
dinis ad mensuram corporis, adeo, ut a parte 
capitis etiam cervical posset interponi; a parte 
vero pedum, mensura quatuor digitorum in sar- 15 
cophago corpus excederet. Conditus est autem in 
ecclesia beati doctoris gentium, cujus edoctus 
monitis coelestia sperare didicerat. 



CAPUT XII. 

Ut episcopatum Occidentalium Saxonum pro Leutherio 20 
Haeddi, episcopatum Hrofensis ecclesia pro Putta Cui- 
chelm, et pro ipso Gefmund, acceperit ; et qui tunc Nor- 
danhymbrorum fuerint episcopi. 

a.d.673— § 286. Quartus Occidentalium Saxonum antistes 
swcewion of Leutherius fuit. Siquidem primus Birinus, se- 25 
bhhop" 8 of a the cundus Agilberctus, tertius exstitit Vini. Cumque 
westsaxom. mor tuus esset Coinvalch, quo regnante, idem Leu- 
therius episcopus factus est, acceperunt subreguli 



34 Quartus.] In iii. 7, may 
be found the succession of the 
bishops of the West Saxons up 
to the time of Leutherius. 

27 Mortuus esset Coinvalch.'] It 
seems highly probable, from the 



reasons advanced by Pagi, a. d. 
673, § 13, that Coinwalch died 
between the months of February 
and July in the year 673. 

28 Subreguli.~\ Namely, Esc- 
win and Kentwin ; Escwin's 



CAP. XII.] GENTIS ANGLORUM. 



273 



regnum gentis, et divisuin inter se tenuerunt annis A.D.67S- 
circiter decem ; ipsisque regnantibus, defunctus ^ 85 ' 
est ille, et episcopatu functus est Haeddi pro eo, 
consecratus a Theodoro in civitate Lundonia. 
5 Cujus episcopatus tempore, devictis atque amotis 
subregulis, Caedualla suscepit imperium ; et cum 
duobus annis hoc tenuisset, tandem superni regni 
amore compunctus reliquit, eodem adhuc praesule 
ecclesiam gubernante, ac Romam abiens ibi vitam 

10 finivit, ut in sequentibus latius dicendum est. 

§ 287. Anno autem Dominicae incarnationis sex- A. D. 670. 
centesimo septuagesimo sexto, cum JEdilred rex b/the Mer^ 
Merciorum, adducto maligno exercitu, Cantiam 
vastaret et ecclesias ac monasteria, sine respectu 

15 pietatis vel divini timoris, fcedaret, civitatem quo- 
que Hrofi, in qua erat Putta episcopus, quamvis 
eo tempore absens, communi clade absumsit. 
Quod ille ubi comperit, ecclesiam, videlicet, suam, 
rebus ablatis omnibus, depopulatam, divertit ad 

20 Sexuulfum Merciorum antistitem, et, accepta ab 
eo possessione ecclesiae cujusdam et agelli non 
grandis, ibidem in pace vitam finivit, nil omnino 
de restaurando episcopatu suo agens ; quia, sicut 
supra diximus, magis in ecclesiasticis, quam in 

25 mundanis rebus, erat industrius : sed in illa solum 
ecclesia Deo serviens ubicumque rogabatur ad 
docenda ecclesise carmina divertens; pro quo 
Theodorus in civitate Hrofi Cuichelmum conse- 



great-great-grandfather, Ceol- 
wulf, had an elder brother named 
Ceolric, whose grandson was 
Kentwin. 

1 Annis . . . decem.~\ The chro- 
nology of the West Saxon king- 
dom seems to be this ; Coin- 
walch died a. d. 673, his widow 
Sexburga reigned until the be- 
ginning of C75, Escwin occupied 



the throne until the end of 676, 
when he was succeeded by Kent- 
win, who died in 685. 

3 Haeddi.] Upon the death of 
Leutherius in A. d. 676, Hedda 
succeeded him in the see of Win- 
chester. 

11 A. D. 676.] Some of the 
earlier editions here erroneously 
read 677. 

T 



274 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 677. 

Ecclesiastical 
affairs. 



A. D. 676. cravit episcopum, sed illo post non multura tem- 
poris, prae inopia rerum, ab episcopatu decedente 
atque ad alia loca secedente, Gebmundum pro eo 
substituit antistitem. 

§ 288. Anno Dominicse incarnationis sexcen- 5 
tesimo septuagesimo octavo, qui est annus imperii 
regis Ecgfridi octavus, apparuit mense Augusto 
stella, quae dicitur cometa; et tribus mensibus 
permanens matutinis horis oriebatur, excelsam 
radiantis flammae quasi columnara prseferens. 10 
Quo etiam anno, orta inter ipsum regem Ecgfri- 
dum et reverentissimum antistitem Vilfridum 
dissensione, pulsus est idem antistes a sede sui 
episcopatus, et duo in locum ejus substituti epi- 
scopi, qui Nordanhymbrorum genti praeessent ; 15 
Bosa, videlicet, qui Deirorum, et Eata, qui Ber- 
niciorum, provinciam gubernaret, hic in civitate 
Eburaci, ille in Hagustaldensi, sive in Lindisfar- 
nensi ecclesia, cathedram habens episcopalem, 
ambo de monachorum collegio in episcopatus gra- 20 
dum adsciti. Cum quibus et Eadhaed in pro- 
vincia Lindisfarorum, quam nuperrime rex Ecg- 
frid, superato in bello et fugato Vulfhere, obtinu- 
erat, ordinatur episcopus ; et hunc primum eadem 
provincia proprium accepit praesulem, secundum25 



3 Gebmundum.~\ Gefmund,Sax. 
version. 

5 Anno Dominicce incarnatwnis 
sexcentesimo septuagesimo octavo.] 
Such i3 the reading of the best 
MSS., and it may possibly be cor- 
rect, although Pagi, a. d. 677, § 
9—13, advances very strong argu- 
ments to prove that the text is here 
corrupted, and that we should 
read a. d. 677 . lnstead of giving 
the date of the Incarnation, the 
Saxon version substitutes the fol- 
lowing passage, Tha was ymb 



twa year thaes the iEthelheard 
Myrcna cyning Centland forher- 
gode, that is that nigothe year 
Ecgfrithes rices thaes cyninges, 
' About two years after iEthel- 
heard king of the Mercians plun- 
dered Kent, that is, in the ninth 
year of the reign of king Ecgfrith.' 
It mustbe admitted that Kent was 
ravaged in 676, but it is obvi- 
ously an error to suppose that the 
event mentioned in the text can 
be conjoined with the ninth reg- 
nal year of Ecgfrith. 



CAP. XII.] 



GKNTIS ANGLORUM. 



275 



^Ediluini, tertium Eadgarum, quartum Cyniberc- A. D. 677. 
tum, quem in praesenti habet. Habebat enim 
ante Eadhaedum antistitem Sexuulfum, qui etiam 
Merciorum et Mediterraneorum Anglorum simul 

5 episcopus fuit ; unde et expulsus de Lindissi in 
illarum provinciarum regimine permansit. Ordi- 
nati sunt autem Eadhaed, Bosa, et Eata Eboraci 
ab archiepiscopo Tfceodoro; qui etiam post tres 
abscessionis Vilfridi annos, horum numero duos 

10 addidit antistites, Tunberctum ad ecclesiam Ha- 
gustaldensem, remanente Eata ad Lindisfarnen- 
sem, et Trumvini ad provinciam Pictorum, quse 
tunc temporis Anglorum erat imperio subjecta. 
Eadhaedum de Lindissi reversum, eo quod JEdilred 

15 provinciam recepisset, Hrypensi ecclesiae praefecit. 



CAPUT XIII. 

Ut Vilfrid episcopus provinciam Australium Saxonum ad 

Christum converterit. 

§ 289. Pulsus est autem ab episcopatu suoA.D.68i. 
20 Vilfrid, et multa diu loca pervagatus Romam adiit, th™so"th n ° 

t» «aa • j»»a x • a •••... Saxons by 

Bnttamam rednt, et si propter mimicitias memo- wiirnd. 
rati regis in patria sive parochia sua recipi non 



10 Tunberctum.] Trumbryht, 
Sax. version. 

90 Romam adiit.] Eddius, ch. 
xxiv., gives an account of the 
persecutioDS to which Wilfrid 
was subjected during his journey 
to Rome. It seems probable, 
from a comparison of the narra- 
tive of that writer with the text, 
that Wilfrid left England in the 
autumn of the year 677, win- 
tered in Frisia, proceeded on his 
journey to Rome early in Marcb 
678, and was present at the 



Council which was held in the 
month of October, Spelm. Con- 
cil. i. 157, (where it is errone- 
ously ascribed to a. d. 680, or 
679). Having remained there 
until after Easter, 679, he re- 
turned homeward, and armed 
in England probably in the end 
of October, or beginning of No- 
vember. 

21 Inimicitias.] This disagree- 
ment originated in the desire of 
Ecgfrith to recover his wife Ethel- 
dritha from the monastery of 

T 2 



276 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D.68I. potuit, non tamen ab evangelizandi potuit minis- 
terio cohiberi; siquidem divertens ad provinciam 
Australium Saxonum, (quae post Cantuarios ad 
austrum et ad occidentem usque ad Occidentales 
iSaxones pertingit, habens terrara familiarum sep- 5 
tem milliura, et eo adhuc tempore paganis cultibus 
serviebat,) huic verbum fidei et lavacrum salutis 
ministrabat. Erat autem rex gentis ipsius JEdil- 
valch, non multo ante baptizatus in provincia 
Merciorum, praesente ac suggerente rege Vulfhere, 10 
a quo etiam egressus de fonte loco filii susceptus 
est; in cujus signum adoptionis, duas illi pro- 
vincias donavit, Vectam videlicet insulam, et 
Meanvarorum provinciam in gente Occidentalium 
Saxonum. Itaque episcopus, concedente, imo 15 
multum gaudente, rege, primos provinciae duces 
ac milites sacrosancto fonte abluebat; verum 
presbyteri Eappa, et Padda, et Burghelm, et 
Oiddi, ceteram plebem, vel tunc, vel tempore 
sequente, baptizabant. Porro regina nomine Ea- 20 
bae in sua, id est, Huicciorum provincia, fuerat 
baptizata; erat autem filia Eanfridi, fratris Ean- 
heri, qui ambo cum suo populo Christiani fuere. 
Ceterum, tota provincia Australium Saxonum 
divini nominis et fidei erat ignara. Erat autem25 



Coldingham, in which she had 
been immured at the suggestion 
of Wilfrid. See Vit. Ethel- 
drithae Eliensis, § 27, ap. Ma- 
bill. Acta SS. Ord. S. Bened. 
ii. 718. 

3 DivertensJ] Beda does not 
mention the imprisonment of 
Wilfrid by Ecgfrid, from which 
he was liberated before his ex- 
pedition to the South Saxons, 
probably in August, 681. 

9 Non muUo ante.~\ Certainly 



before the year 675, when Wulf- 
here, by whose advice he em- 
braced Christianity, died; per- 
haps in 661, to which year his 
conversion is assigned by the 
Saxon Chronicle, Florence of 
Worcester, and Heury of Hunt- 
ingdon. 

14 Meanvarorum provinciam.'] 
Traces of this name remain in 
East Meon, West Meon, Meon 
Stoke, and elsewhere, in Harop- 
shire. 



CAP. XUI.] GENTIS ANGLORUM. 277 

ibi monachus quidam de natione Scottorum, voca- A. D.68i. 
bulo Dicul, habens monasteriolum permodicum in 
loco, qui vocatur Bosanhamm, silvis et mari cir- 
cumdatum, et in eo fratres quinque sive sex in 

5 humili et paupere vita Domino famulantes. Sed 
provincialium nullos eorum vel vitam aemulari, 
vel praedicationem curabat audire. 

§ 290. Evangelizans autem genti episcopus £*• {JfjJJj^ 
Vilfrid, non solum eam ab aerurana perpetuae »«• 

10 damnationis, verum et a clade infanda temporalis 
interitus eripuit. Siquidem tribus annis ante 
adventum ejus in provinciam, nulla illis in locis 
pluvia ceciderat, unde et fames acerbissima ple- 
bem invadens impia nece prostravit. Denique 

15 ferunt quia saepe quadraginta simul aut quinqua- 
ginta homines inedia macerati procederent ad 
praecipitium aliquod sive ripam maris, et, junctis 
misere manibus, pariter omnes aut ruina perituri, 
aut fluctibus absorbendi deciderent. Verum ipso 

20 die, quo baptisma fidei gens suscepit illa, descendit 
pluvia serena sed copiosa, refloruit terra, rediit 
viridantibus arvis annus laetus et frugifer. Sicque, 
abjecta prisca superstitione, exsufflata idolatria, 
cor omnium et caro omnium exsultaverunt in 

25 Deum vivum ; intelligentes eum, qui verus est 
Deus, et interioribus se bonis et exterioribus 
coelesti gratia ditasse. Nam et antistes, cum 
venisset in provinciam tantamque ibi famis pcenam 
videret, docuit eos piscando victum quaerere ; nam- 

30 que mare et flumina eorum piscibus abundabant, 
sed piscandi peritia genti nulla, nisi ad anguillas 
tantum, inerat. Collectis ergo undecumque retibus 
anguillaribus, homines antistitis miserunt in mare, 



3 Bosanhamm.] From this mo- I below, arose the episcopal estab- 
nastery and Selsey, meiitioned I lishment of Chichester. 



278 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A. D.681. et, divina se juvante gratia, mox cepere pisces 
diversi generis trecentos ; quibus trifariam divisis, 
centum pauperibus dederunt, centum his, a quibus 
retia acceperant, centum in suos usus habebant. 
Quo beneficio multum antistes cor omnium in 5 
suum convertit amorem, et libentius, eo praedicante, 
coelestia sperare coeperunt, cujus ministerio tem- 
poralia bona sumserunt. 

§ 291. Quo tempore rex ^Edilualch donavit 
reverentissimo antistiti Vilfrido terram octogintaio 
septem familiarum, ubi suos homines, qui exsules 
vagabantur, recipere posset, vocabulo Selaeseu, 
quod dicitur Latine ' Insula vituli marini.' Est 
enim locus ille undique mari circumdatus prseter 
ab occidente, unde habet ingressum amplitudinis 15 
quasi jactus fundse ; qualis locus a Latinis Penin- 
sula, a Graecis solet Cherronesos vocari. Hunc 
ergo locum cum accepisset episcopus Vilfrid, 
fundavit ibi monasterium ac regulari vita instit- 
uit, maxime ex his, quos secum adduxerat, fratri- 20 
bus; quod usque hodie successores ejus tenere 
noscuntur. Nam ipse illis in partibus annos quin- 
que, id est, usque ad mortem Ecgfridi regis, merito 
omnibus honorabilis officium episcopatus et verbo 
exercebat et opere. Et quoniam illi rex cum25 
praefata loci possessione, omnes, qui ibidem erant, 
facultates cum agris et hominibus donavit, omnes 
fide Christi institutos unda baptismatis abluit, 
inter quos, servos et ancillas ducentos quinqua- 
ginta ; quos omnes, ut baptizando a servitute 30 
daemonica salvavit, etiam libertate donando hu- 
manae jugo servitutis absolvit. 



CAP. XIV.] GENTIS ANGLORUM. 



279 



CAPUT XIV. 

Ut intercessione Osualdi regis, pestifera mortalitas sit 

sublata. 

§ 292. In quo tunc monasterio nonnulla coelestis A. D. 681. 

. • » • _•_ _ _» • i «i Miracle per- 

5 gratise dona speciahter ostensa fuisse perhiben- formedbvthe 

__ _._._• __■•___•_. «j IntercesMonof 

tur, utpote ubi, nuper expulsa diaboh tyranmde, s.oawaid. 
Christus jam regnare coeperat ; e quibus unum, 
quod mihi reverentissimus antistes Acca ssepius 
referre, et a fidelissimis ejusdem monasterii fratri- 

10 bus sibi relatum asserere solebat, memoriae man- 
dare commodum duximus. Eodem ferme tempore, 
quo ipsa provincia nomen Christi susceperat, 
multas Brittanise provincias mortalitas saeva cor- 
ripiebat, (quae cum praefatum quoque monasterium, 

15 cui tunc regendo religiosissimus Christi sacerdos, 
vocabulo Eappa, praefuit,) nutu divinse dispensa- 
tionis attingeret, multique sive de his, qui cum 
antistite illo venerant, sive de illis, qui de eadem 
provincia Saxonum nuper ad fidem fuerant vocati, 

20 passim de hac vita raperentur ; visum est fratribus 
triduanum jejunium agere et divinam suppliciter 
obsecrare clementiam, ut misericordiam sibi dig- 
naretur impendere, et sive periclitantes hoc morbo 
a praesenti morte liberaret, seu raptos e mundo a 

25 perpetua animae damnatione servaret. 

§ 293. Erat tunc temporis in eodem monasterio 



1 CaputXIV.] HeretheMSS. 
vary considerably in the num- 
berswhich they prefixto this and 
the following chapters. Bishop 
M ore's MS. omits the title of this 
and the following chapter. In 
one of the two Cottonian MSS. 
chapter xiv. is totally omitted, 



and in the margin of the leaf an 
old hand has written * Hic deest 
folium/ Hence has arisen the 
opinion that the present account 
of Oswald'8 miracles is an inter- 
polation, a charge from which its 
appearance in More's and one of 
the Cottonian copies exempts it. 



280 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

a.d. 681. puerulus quidam de natione Saxonum, nuper 
vocatus ad fidem, qni eadem tactus infirmitate 
non pauco tempore recubans in lectulo jacebat. 
Cum ergo secunda memorati jejunii ac supplica- 
tionum dies ageretur, contigit forte ipsum puerum 5 
hora ferme secunda diei in loco, in quo aeger 
jacebat, solum inveniri; cui divina dispositione 
subito beatissimi apostolorum principes dignati 
sunt apparere. Erat enim puer multum simplicis 
ac mansueti animi, sinceraque devotione sacra-io 
menta fidei, quae susceperat, servans. Salutantes 
ergo illum verbis piissimis apostoli dicebant, € Noli 
timere, fili, mortem, pro qua sollicitus e$; nos 
enim te hodierna die ad coelestia sumus regna 
perducturi. Sed primum exspectare habes donec u 
missse celebrentur, ac viatico Dominici corporis 
ac sanguinis accepto, sic infirmitate simul et morte 
absolutus ad aeterna in coelis gaudia subleveris.' 

§ 294. ' Clama ergo ad te presbyterum Eappan, et 
dicito illi quia Dominus exaudivit preces vestras, 20 
et devotionem ac jejunia propitius aspexit ; neque 
aliquis de hoc monasterio, sive adjacentibus ei 
possessiunculis, hac clade ultra moriturus est, sed 
omnes, qui alicubi de vestris hac aegritudine labo- 
rant, resurrecturi a languore pristina sunt sospi- 25 
tate recuperandi, praeter te solum, qui hodierna es 
die liberandus a morte, et ad visionem Domini 
Christi, cui fideliter servisti, perducendus in coelura. 
Quod divina vobis misericordia per intercessio- 
nem religiosi ac Deo dilecti regis Osualdi, qui 30 
quondam genti Nordanhymbrorum et regni tem- 
poralis auctoritate et Christianae pietatis, quoe ad 
regnum perenne ducit, devotione sublimiter prae- 
fuit, conferre dignata est. Hac etenim die idem 
rex ab infidelibus in bello corporaliter exstinctus, 35 
mox ad sempiterna animarum gaudia assumtus 
in coelum et electorum est sociatus agminibus. 



CAP. XIV.] GBNTIS ANGLORUM. 281 

Quaerant in suis codicibus, in quibus defunctorom A. D. 68i, 
est annotata depositio, et invenient illum hac, ut 
diximus, die raptum esse de seculo. Celebrent 
ergo missas per cuncta monasterii oratoria hujus, 
5 sive pro gratiarum actione exauditae suse depre- 
cationis, sive etiam in memoriam praefati regis 
Osualdi, qui quondam ipsorum genti praeerat. 
Ideoque pro eis, quasi pro suse gentis advenis, 
supplex orabat ad Dominum; et, cunctis conve- 

10 nientibus ad ecclesiam fratribus, communicent 
omnes sacrificiis ccelestibus, et, ita soluto jejunio, 
corpus quoque suis reficiant alimentis/ 

§ 295. Quae cum omnia, vocato ad se presbytero, 
puer verba narrasset, interrogavit eum sollicitus 

isquales essent habitu vel specie viri, qui sibi 
apparuissent. Respondit, ' Praeclari omnino habi- 
tus et vultus erant, laetissimi ac pulcherrimi, quales 
nunquam ante videram, neque aliquos hominum 
tanti decoris ac venustatis esse posse credebam. 

20 Unus quidem attonsus erat, ut clericus, alius 
barbam habebat prolixam; dicebantque, quod 
unus eorum Petrus, alius vocaretur Paulus, et 
ipsi essent ministri Domini et Salvatoris nostri 
Jesu Christi, ad tuitionem nostri monasterii missi 

25 ab ipso de ccelis/ Credidit ergo verbis pueri 
presbyter, ac statim egressus requisivit in Annali 
suo, et invenit eadem ipsa die Osualdum regem 
fuisse peremtum; vocatisque fratribus, parari 
prandium, missas fieri, atque omnes communicare 

30 more solito praecepit, simul et infirmanti puero de 
eodem sacrificio Dominicae oblationis particulam 
deferri mandavit. 

§ 296. Quibus ita gestis, non multo post, eadem 
ipsa die puer defunctus est, suaque morte probavit 

35 vera fuisse verba, quae ab apostolis Christi audi- 
erat. Sed et hoc ejus verbis testimonium perhi- 
buit, quod nemo praeter ipsum tempore illo ex 



282 



HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. IV. 



A. D. 661. eodem est monasterio raptus de mundo ; ex qua 
nimirum visione multi, qui heec audire potuerunt, 
ad exorandam in adversis divinam clementiam et 
ad salutaria jejuniorum remedia subeunda sunt 
mirabiliter accensi; et ex eo tempore non solum 
in eodem monasterio, sed et in plerisque locis aliis, 
coepit annuatim ejusdem regis ac militis Christi 
natalitius dies missarum celebratione venerari. 



CAPUT XV. 

Ut Caedualla rex, interfecto rege Geuissorum M$ilualch> 10 
provinciam illam sceva cade ac depopulatione attriveriL 

A. D.685. § 297. Interea superveniens cum exercitu Caed- 

Tbe Geoissi ,, , . ^. 

subjectedby ualla, juvems strenuissimus de regio genere Ge- 
uissorum, cum exsularet a patna sua, mterfecit 
regem JSdilualcb, ac provinciam illam sseva csede is 
ac depopulatione attrivit ; sed mox expulsus est a 
ducibus regis, Bercthuno et Andhuno, qui deinceps 
regnum provincise tenueruut: quorum prior postea 
ab eodem Caedualla, cum esset rex Geuissorum, 
occisus est, et provincia graviore servitio subacta. 20 
Sed et Ini, qui post Caeduallam regnavit, simili 
provinciam illam afflictione plurimo annorum tem- 
pore mancipavit. Quare factum est, ut toto illo 
tempore episcopum proprium habere nequiret ; sed 
revocato domum Vilfrido primo suo antistite, ipsi 25 
episcopo Geuissorum, id est, Occidentalium Saxo- 
num, qui essent in Venta civitate, subjacerent. 



13 De regio genere.~\ The posi- 
tion which he occupied in the 
royal pedigree may be seen in 
the genealogical table C. ap- 
pended to the first volume of 



Lappenberg's Gesch. v. England. 
A considerable portion of this 
chapter is copied, with a few 
unimportant additions, by Flo- 
rence of Worcester. 



CAP. XVI.] GENTIS ANGLORUM. 



283 



CAPUT XVI. 

Ut Vecta insula Christianos incolas susceperit, cujus regii 
duo pueri statim post acceptum baptisma sint interemtL 

§298. Postquam ergo Caedualla regno potitns A. D. 686. 

5 est Geuissorum, cepit et insulam Vectam, quae wlgbtcon- 
eatenus erat tota idolatriae dedita ; tragica csede chrisuanity. 
omnes indigenas exterminare ac suae provinciae 
homines pro his substituere contendit, voto se 
obligans, quamvis necdum regeneratus, ut ferunt, 

10 in Chfisto; quia, si cepisset insulam, quartam 
partem ejus simul et praedae Domino daret. Quod 
ita solvit, ut hanc Vilfrido episcopo, qui tunc forte 
de gente sua superveniens aderat, utendam pro 
Domino offerret. Est autem mensura ejusdem 

15 insulae, juxta aestimationem Anglorum, mille du- 
centarum familiarum; unde data est episcopo 
possessio terrae trecentarum familiarum. At ipse 
partem, quam accepit, commendavit cuidam de 
clericis suis, cui nomen Bernuini, et erat filius 

20 sororis ejus, dans illi presbyterum nomine Hiddila ; 
qui omnibus, qui salvari vellent, verbum ac lava- 
crum vitae ministraret. 

§ 299. Ubi silentio praetereundum non esse reor, suaghteror 

, . ... .i -i «i thesonsof 

quod rn pnmitias eorum, qui de eadem msula uog Anuid. 



1 Caput XVI.] In More's 
and one of the Cottonian MSS. 
this chapter forms a continuation 
of nnmber XIV, and in the in- 
dex of chapters prefixed, the 
present title is affixed to the last 
named chapter. 

5 Geuissorum.] Here, and 
elsewhere, the Saxon paraphrase 
renders this term as meaning the 
West Saxons. 



6 TragicaJ] The translator of 
the Saxon version seems here to 
have read ' Trojana/ 

15 1200 familiarum.'] Twelf 
hnnd hida, ' of twelve hundred 
hides,' Saxon version. 

17 300/ami/wrum.]Threohund 
hida, ' of three hundred hides,* 
Saxon version. 

19 Bernuini.] In the Saxon 
version Byrhtwine. 



284 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



a. D. 686. credendo salvati sunt, duo regii pueri, fratres, 
videlicet, Arualdi regis insulee, speciali sunt Dei 
gratia coronati. Siquidem, imminentibus insulae 
hostibus, fuga lapsi sunt de insula et in proximam 
Jutorum provinciam translati; ubi cum delati 5 
essent in locum, qui vocatur ' Ad lapidem/ occu- 
lendos se a facie regis victoris credidissent, proditi 
sunt, atque occidi jussi. Quod cum audisset abbas 
quidam et presbyter, vocabulo Cyniberct, habens 
non longe ab inde monasterium in loco, qui voca- 10 
tur Hreutford, id est, ' Vadum arundinis,' venit ad 
regem, qui tunc eisdem in partibus occultus cura- 
batur a vulneribus, quae ei inflicta fuerant proeli- 
anti in insula Vecta; postulavitque ab eo, ut si 
necesse esset pueros interfici, prius eos liceretis 
fidei Christianae sacramentis imbui. Concessit 
rex, et ipse instructos verbo veritatis ac fonte 
Salvatoris ablutos de ingressu regni seterni certos 
reddidit. Moxque illi, instante carnifice, mortem 
laeti subiere temporalem, per quam se ad vitam2o 
animae perpetuam non dubitabant esse transituros. 
Hoc ergo ordine, postquam omnes Brittaniarum 
provinciae fidem Christi susceperant, suscepit et 
insula Vecta, iq qua tamen ob aerumnam aeternae 
subjectionis, nemo gradum ministerii ac sedis25 
episcopalis ante Danihelem, qui nunc Occiden- 
talium Saxonum est episcopus, accepit. 

§ 300. Sita est autem haec insula contra medium 
Australium Saxonum et Geuissorum, interposito 
pelago latitudinis trium millium, quod vocatur30 



Position of 
the Itle of 
Wight. 



* Jutorum provincutmJ] Eota 
land, * the land of the Eotens,' 
or giants, Sax. version. 

6 Ad lapidem.] Probably, as 
Camden conjectures, Stoneham, 
situated between Southampton 
and Winchester, Brit. col. 118. 
In the Saxon ( JEt stane.' 



11 Hreutford.] Now Redbridge, 
see Camd. Brit. col. 117. In 
the Saxon version, ' Hreodford/ 

11 Arundinis.~) Harundinis, 
MSS. 

36 Qui nuncJ] Se the waes, 
( who was,' Saxon version. 



CAP. XVI.] GENTIS ANGLORUM. 285 

Solvente ; in quo, vidclicet, pelago bini sestus A. D. 686. 
oceani, qui circum Brittaniam ex infinito oceano 
septentrionali erumpunt, sibimet invicem quotidie 
compugnantes occurrunt, ultra ostium fluminis 
5 Homelea, quod per terras Jutorum, quse ad regio- 
nem Geuissorum pertinent, praefatum pelagus in- 
trat; finitoque conflictu, in oceanum refusi, unde 
venerant, redeunt. 



CAPUT XVII. 

10 De synodo facta in campo Haethfelda, prcesidenie archiepi- 

scopo Theodoro, 

% 301. His temporibus audiens Theodorus fidem A. D. 680. 
ecclesise Constantinopoli per haeresim Eutychetis i&aihfidd. 
multum esse turbatam, et ecclesias Anglorum, 

15 quibus prseerat, ab hujusmodi labe immunes per- 
durare desiderans, collecto venerabilium sacerdo- 
tum doctorumque plurimorum coetu, cujus essent 
fidei singuli sedulus inquirebat, omniumque unani- 
mem in fide catholica reperit consensum ; et hunc 

20 synodalibus literis ad instructionem memoriamque 
sequentium commendare curavit. Quarum, vide- 
licet, literarum istud exordium est. 

§ 302. ' In nomine Domini nostri Jesu Christi 

Salvatoris, imperantibus dominis piissimis nostris 

25 Ecgfrido rege Hymbronensium, anno decimo regni 



1 Solvente.] In the Saxon ver- 
sion, ' Solente.' 

5 HomeleaJ] Now Hamble, a 
little to the east of Winchester. 
Camd. Brit. col. 122. 

10 De synodo.] This synod was 
held for the purpose of profess- 
ing the faith which the Saxon 



ecclesiastics entertained, and of are apparently incorrect 



exhibiting theirabhorrence to the 
heresies of Eutiches and the Mo- 
nothelites,with which the church 
was much infested. 

35 Anno 10 regni ejus.'] Pagi 
observes, a. d. 679, § vi. that the 
regnal years of Ecgfrith, Ethel- 
red, and Lothair, as here given, 



286 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. d. 660. ejus, sub die quintadecima kalendas Octobres [17 
Sept.], indictione octava ; et ^Edilredo rege Merci- 
nensium, anno sexto regni ejus ; et Alduulfo rege 
Estranglorum, anno decimo septimo regni ejus ; et 
Hlothario rege Cantuariorum, regni ejus anno 5 
septimo: praesidente Theodoro, gratia Dei archi- 
episcopo Brittanise insulae, et civitatis Doruvernis ; 
una cum eo sedentibus ceteris episcopis Brittanise 
insulae viris venerabilibus, praepositis sacrosanctis 
Evangeliis, in loco, qui Saxonico vocabulo Haeth- 10 
felth nominatur, pariter tractantes, fidem rectam 
et orthodoxam exposuimus, sicut Dominus noster 
Jesus Christus incarnatus tradidit discipulis suis, 
qui prsesentialiter viderunt et audierunt sermones 
ejus, atque sanctorum patrum tradidit symbolum, 15 
et generaliter omnes sancti et universales synodi, 
et omnis probabilium catholicae ecclesiae doctorum 
chorus. Hos itaque sequentes nos pie atque 
orthodoxe, juxta divinitus inspiratam doctrinam 
eorum, professi credimus consonanter et confite-20 
mur secundum sanctos patres, proprie et veraciter 
Patrem et Filium et Spiritum sanctum Trinitatem 
in unitate consubstantialem, et unitatem in Trini- 
tate, hoc est, unum Deum in tribus subsistentiis 
vel personis consubstantialibus, aequalis gloriae et 25 
honoris.' 

§ 303. Et post multa hujusmodi, quae ad rectae 
fidei confessionem pertinebant, haec quoque sancta 
synodus suis literis addit. ' Suscepimus sanctas 
et universales quinque synodos beatorum et Deo so 
acceptabilium patrum ; id est, qui in Nicaea con- 
gregati fuerunt trecentorum decem et octo, contra 
Arium impiissimum et ejusdem dogmata; et in 



3 Indictione octava.'] Some his- 
torians bave referred this synod 
to the year 679, misled by the 



indiction, not observing that 
Beda calculates from 24 Sep- 
tember. 



CAP. XVI!.] GBNTIS ANGLORUM. 287 

Constantinopoli centnm quinquaginta, contra vesa- A. D. 680. 
niam Macedonii et Eudoxii et eorum dogmata ; et 
in Epheso primo ducentorum, contra nequissimum 
Nestorium et ejusdem dogmata ; et in Chalcedone 

5 sexcentorum et triginta, contra Eutychen et Nes- 
torium, et eorum dogmata ; et iterum in Constan- 
tinopoli, quinto congregati suntconcilio, in tempore 
Justiniani minoris, contra Theodorum, et Theo- 
doreti et Ibae epistolas et eorum dogmata contra 

10 Cyrillum/ 

§ 304 Et paulo post. ' Et synodum, quae facta est 
in urbe Roma, in tempore Martini papae beatissimi, 
indictione octava, imperante Constantino piissimo 
anno nono. Suscepimus et glorificamus Dominum 

lsnostrum Jesum, sicut isti glorificaverunt ; nihil 
addentes vel subtrabentes ; et anathematizamus 
corde et ore, quos anatbematizarunt ; et quos 
susceperunt, suscepimus: glorificantes Deum Pa- 
trem sine initio, et Filium ejus unigenitum ex Patre 

20 generatum ante secula, et Spiritum Sanctum pro- 
cedentem ex Patre et Filio inenarrabiliter, sicut 
prsedicaverunt hi, quos memoravimus supra, sancti 
apostoli, et prophetae, et doctores. Et nos omnes 
subscripsimus, qui cum Theodoro archiepiscopo 

25 fidem catholicam exposuimus.' 



CAPUT XVIII. 

De Johanne cantatore sedis apostolica, qui propter docendum 

Brittaniam venerit. 

§ 305. Intererat huic synodo, pariterque catho- Historyofthe 
30 licae fidei decreta firmabat, vir venerabilis Jobannes weTrSh. 
archicantator ecclesiae sancti apostoli Petri, et 
abbas monasterii beati Martini, qui nuper venerat 
a Roma per jussionem papas Agathonis, duce 
reverentissimo abbate Biscopo, cognomine- Bene- 



288 



HISTORIA ECCLESIASTICA. [LIB. IV. 



A. D.680. dicto, cujus supra meminimus. Cum enim idem 
Benedictus construxisset monasterium Brittaniae, 
in honorem beatissimi apostolorum principis, juxta 
ostium fluminis Viuri, venit Romam cum coopera- 
tore ac socio ejusdem operis Ceolfrido, qui post 5 
ipsum ejusdem monasterii abbas fuit, quod et 
ante saepius facere consueverat, atque honorifice 
a beatse memoriae papa Agathone susceptus est ; 
petiitque et accepit ab eo in munimentum liber- 
tatis monasterii, quod fecerat, epistolam privilegii 10 
ex auctoritate apostolica firmatam; juxta quod 
Ecgfridum regem voluisse ac licentiam dedisse 
noverat, quo concedente et possessionem terrae 
largiente, ipsum monasterium fecerat. 
A. D. 678. § 306. Accepit et praefatum Johannem abbatem 15 
ofu^Rolnan Brittaniam perducendum, quatenus in monasterio 
Engiand? to suo cursum canendi annuum, sicut ad sanctum 
Petrum Romae agebatur, edoceret; egitque abba 
Johannes ut jussionem acceperat pontificis, et 
ordinem, videlicet, ritumque canendi ac legendi 20 
viva voce prsefati monasterii cantores edocendo, 
et ea, quae totius anni circulus in celebratione 
dierum festorum poscebat, etiam literis mandando ; 
quae hactenus in eodem monasterio servata et a 
multis jam sunt circumquaque transcripta. Non 25 
solum autem idem Johannes ipsius monasterii 
fratres docebat, verum de omnibus pene ejusdem 
provinciae monasteriis ad audiendum eum, qui 
cantandi erant periti, confluebant. Sed et ipsum 
per loca, in quibus doceret, multi invitare cura-30 
bant. 



7 Ante scppius facere.'] This 
was his, fifth visit to Rome. 

30 RUumque canendi ac legendi.~\ 
If reliance can be placed in the 
statement of a manuscript cited 
by Usher, Primord. p. 323, it 



would appear that the Gallican 
Liturgy had been introduced 
into England by Germanus and 
Lupus; and probably had con- 
tinued in general use until the 
time of Pope Agatho. 



CAP. XVIII.] GENTIS ANGLORUM. 289 

§ 307. Ipse autem, excepto cantandi vel legendi A. D. 678. 
munere, et aliud in mandatis ab apostolico papa the ntuh f or° 

... . /» ■• • a i -i. the charch in 

acceperat, ut cujus esset fidei Anglorum ecclesia Engiand. 
diligenter edisceret, Romamque rediens referret. 

5 Nam et synodum beati papae Martini, centum 
quinque episcoporum consensu non multo ante 
Romae celebratam, contra eos maxime, qui unam 
in Christo operationem et voluntatem praedica- 
bant, secum veniens attulit ; atque in praefato reli- 

10 giosissimi abbatis Benedicti monasterio transscri- 
bendam commodavit. Tales namque eo tempore 
fidem Constantinopolitanae ecclesiae multum con- 
turbaverunt; sed, Domino donante, proditi jam 
tunc et victi sunt. Unde volens Agatho papa, 

15 sicut in aliis provinciis, ita etiam in Brittania 
qualis esset status ecclesiae, quam ab haereticorum 
contagiis castus, ediscere ; hoc negotium reveren- 
tissimo abbati Johanni Brittaniam destinato in- 
junxit. Quamobrem, collecta pro hoc in Brittania 

2osynodo, quam diximus, inventa est in omnibus 
fides inviolata catholica ; datumque illi exemplar 
ejus Romam perferendum. 

§ 308. Verum ille patriam revertens, non multo Deathor john 

, , ... , . n ., , abbotofSt. 

postquam oceanum transut arreptus mfirmitate ac itaruvs. 

25 defunctus est ; corpusque ejus ab amicis propter 
amorem sancti Martini, cujus monasterio praeerat, 
Turonis delatum atque honorifice sepultum est. 
Nam et benigno ecclesiae illius hospitio, cum Brit- 
taniam iret, exceptus est; rogatusque multum a 

so fratribus, ut Romam revertens illo itinere veniret 
atque ad eam diverteret ecclesiam. Denique 
ibidem adjutores itineris et injuncti operis accepit; 



95 Defunctus est.] About the end of the year 680, or commence- 
ment of 081. 

U 



290 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A.B.678. qui, etsi in itinere defnnctus est, nibilominus ex- 
emplum catholicse fidei Anglorum Romam per- 
latum est, atque ab apostolico papa omnibusque, 
qui audiere vel legere, gratantissime susceptum. 



dritha. 



CAPUT XIX. 6 

Ut JEdilthryd regina virgo perpetua permanserit, cujus nec 
corpus in monumento corrumpi potueriL 

A. D.660. § 309. Accepit autem rex Ecgfrid conjugem 
qn^Sthel nomine ^Edilthrydam, filiam Anna regis Orienta- 

lium Anglorum, cujus saepius mentionem fecimus, 10 
viri bene religiosi, ac per omnia mente et opere 
egregii; quam et alter ante illum vir habuerat 
uxorem, princeps videlicet Australium Gyruiorum, 
vocabulo Tondberct. Sed illo post modicum tem- 
poris, ex quo eam accepit, defuncto, data est regi 15 
praefato; cujus consortio cum duodecim annis 
uteretur, perpetua tamen mansit virginitatis inte- 
gritate gloriosa, sicut mihimet sciscitanti, cum hoc 
an ita esset, quibusdam venisset in dubium, beatae 
memoriae Vilfrid episcopus referebat, dicens se20 
testem integritatis ejus esse certissimum : adeo ut 
Ecgfridus promiserit se ei terras ac pecunias mul- 
tas esse donaturum, si reginse posset persuadere 
ejus uti connubio, quia sciebat illam nullum viro- 
rum plus illo diligere. Nec diffidendum est nostra 25 
etiam aetate fieri potuisse, quod aevo praecedente 



9 JEdilthrydam.] She married 
Tondberct two years before the 
death of her father, consequently 
in a. d. 652. Her husband died 
about the end of the year 655, 
and the interval which happened 



between that date and her mar- 
riage with Ecgfrith was spent at 
Ely. See her Life by Thomas 
of Ely, § 7, 8, 15, ap. Mabill. 
Act. SS. Ord. S. Bened. ii. 
711. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 291 

aliquoties factum fideles historiae narrant ; donante A. D.660. 
uno eodemque Domino, qui se nobiscum usque 
in finem seculi manere pollicetur. Nam etiam 
signum divini miraculi, quo ejusdem feminae se- 

5 pulta caro corrumpi non potuit, indicio est quia a 
viri contactu incorrupta duraverit. 

§ 310. Quae multum diu regem postulans, ut she become» 
secuh curas relinquere atque m monasteno tantum ingham. 
vero regi Christo servire permitteretur ; ubi vix 

10 aliquando impetravit, intravit monasterium ^Ebbae 
abbatissae, quae erat amita regis Ecgfridi, positum 
in loco, quem ' Coludi urbem' nominant, accepto 
velamine sanctimonialis habitus a praefato an- 
tistite Vilfrido. Post annum vero ipsa facta est 

15 abbatissa in regione, quae vocatur Elge ; ubi, con- 
structo monasterio, virginum Deo devotarum per- 
plurium mater virgo et exemplis vitae coelestis 
esse coepit et monitis. De qua ferunt, quia ex 
quo monasterium petiit, nunquam lineis, sed solum 

20 laneis vestimentis, uti voluerit ; raroque in calidis 
balneis, praeter imminentibus sollemniis majoribus, 
verbi gratia paschae, pentecostes, epiphaniae, lavari 
voluerit; et tunc novissima omnium, lotis prius 
suo suarumque ministrarum obsequio ceteris, quae 

25 ibi essent, famulis Christi. Raro praeter majora 
sollemnia, vel arctiorem necessitatem, plus quam 
semel per diem manducavit; semper, si non in- 
firmitas gravior prohibuisset, ex tempore matutinae 
synaxeos, usque ad ortum diei, in ecclesia precibus 

3ointenta perstiterit. Sunt etiam, qui dicant quia 
per prophetiae spiritum et pestilentiam, qua ipsa 

10 JEbba.~\ Ebba was the I Her name is preserved in the 



daughter of Ethelfrid and the 
sister of Eanfrid, Oswald, and 
Oswiu, kings of Bernicia ; Ecg- 
frid was the son of Oswiu, con- 
sequently the nephew of Ebba. 



promontory near Coldingham, 
named St. Abb's head. See Acta 
SS. Aug. tom. v. p. 194. 

12 Coludi.] Now Coldingham, 
in Berwickshire. 

u2 



292 



HI8TORIA ECCLESIASTICA [lIB. IV. 



A. D.660. esset moritura, praedixerit, et numerum quoque 

eorum, qui de suo monasterio hac essent de mundo 

rapiendi, palam, cunctis praesentibus, intimaverit. 

A. D. 679. Rapta est autem ad Dominum in medio suorum, 

Herdeatb. p Qgt annog se ptem ex quo abbatissae gradum 5 

susceperat; et seque, ut ipsa jusserat, non alibi 
quam in medio eorum, juxta ordinem quo trans- 
ierat, ligneo in locello sepulta. 

sexbargasDc §311. Cui successit in ministerium abbatissse 

soror ejus Sexburg, quam habuerat in conjugem 10 

A. D. 695. Earconberct rex Cantuariorum. Et cum sedecim 
annis esset sepulta, placuit eidem abbatissae levari 
ossa ejus, et in locello novo posita in ecclesiam 
transferri; jussitque quosdam fratribus quaerere 
iapidem, de quo locellum in hoc facere possent : 15 
qui ascensa navi, (ipsa enim regio Elge undique 
est aquis ac paludibus circumdata, neque lapides 
majores habet,) venerunt ad civitatulam quandam 
desolatam, non procul inde sitam, quae lingua An- 
glortim Grantacaestir vocatur; et mox invenerunt20 
juxta muros civitatis locellum de marmore albo 
pulcherrime factum, operculo quoque similis lapi- 
dis aptissime tectum. Unde intelligentes a Domino 
suum iter esse prosperatum, gratias agentes retu- 
lerunt ad monasterium. 25 

§ 312. Cumque corpus sacrae virginis ac sponsae 
Christi, aperto sepulcro, esset prolatum in lucem, 
ita incorruptum inventum est, ac si eodem die 
fuisset defuncta, sive humo condita; sicut et 
praefatus antistes Vilfrid et multi alii, qui novere, so 
testantur. Sed certiori notitia medicus Cynifrid, 
qui et morienti illi et elevatae de tumulo affuit; 



A mintcle. 



" Stxfmrg.] Her life roay be 
«^i in the Acta SS. Jul. tom. ii. 
^y 110, to which may be added 
Vk^ i^H^Urs given in the Mo- 
«** AiNtl^i. S8. 



90 Grantacae$tvrJ\ Now Gran- 
chester, a little village near 
Cambridge. 



CAP. XIX.] GBNTIS ANGLORUM. 293 

qui referre erat solitus, quod illa infirmata habuerit A. D. 695. 
tumorem maximum sub maxilla. ' Jusseruntque 
me/ inquit, ' incidere tumorem illum, ut efflueret 
noxius humor, qui inerat; quod dum facerem, 
5 videbatur illa per biduum aliquanto levius habere, 
ita ut multi putarent quia sanari posset a lan- 
guore. Tertia autem die, prioribus aggravata 
doloribus et rapta confestim de mundo, dolorem 
omnem ac mortem perpetua salute ac vita mutavit. 

10 Cumque post tot annos elevanda essent ossa de 
sepulcro, et extento desuper papilione, omnis con- 
gregatio, hinc fratrum, inde sororum, psallens cir- 
cumstaret; ipsa autem abbatissa intus cum paucis 
ossa elatura et dilutura intrasset, repente audivi- 

15 mus abbatissam intus voce clara proclamare, — Sit 
gloria nomini Domini. Nec multo post clama- 
verunt me, inttis reserato ostio papilionis ; vidique 
elevatum de tumulo et positum in lectulo corpus 
sacrae Deo virginis, quasi dormienti simile. Sed 

20 et, discooperto vultus indumento, monstraverunt 
mihi etiam vulnus incisurae, quod feceram, cura- 
tum ; ita ut mirum in modum pro aperto et hiante 
vulnere, cum quo sepulta erat, tenuissima tunc 
cicatricis vestigia parerent.' 

25 § 313. Sed et linteamina omnia, quibus involu- 
tum erat corpus, integra apparuerunt, et ita nova, 
ut ipso die viderentur castis ejus membris esse 
circumdata. Ferunt autem, quia cum praefato 
tumore ac dolore maxillae sive colli premeretur, 

3omultum delectata sit hoc genere infirmitatis, ac 
solita dicere, ' Scio certissime, quia merito in collo 
pondus languoris porto, in quo juvenculam me 
memini supervacua monilium pondera portare ; et 
credo quod ideo me superna pietas dolore colli 

35 voluit gravari, ut sic absolvar reatu supervacuae 
levitatis; dum mihi nunc pro auro et margaritis 
de collo rubor tumoris ardorque promineat.' Con- 



294 HIST0RIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

a. D. 605. tigit autem tactu indumentorum eorumdem, et 
daemonia ab obsessis effugata corporibus, et in- 
firmitates alias aliquoties esse curatas. Sed et 
loculum, in quo primo sepulta est, nonnullis oculos 
dolentibus saluti fuisse perbibent ; qui cum suum 5 
caput eidem loculo apponentes orassent, mox do- 
loris sive caliginis incommodum ab oculis amove- 
rent. Laverunt igitur virgines corpus, et novis 
indutum vestibus intulerunt in ecclesiara, atque in 
eo, quod allatum erat, sarcophago posuerunt, ubi 10 
usque hodie in magna veneratione habetur. Mirum 
vero in modum ita aptum corpori virginis sar- 
cophagum inventum est, ac si ei specialiter prae- 
paratum fuisset ; et locus quoque capitis seorsum 
fabrefactus ad mensuram capitis illius aptissime i$ 
figuratus apparuit. 

oeMription § 314. Est autem Elge in provincia Orientalium 
y " Anglorum regio familiarum circiter sexcentarum, 
in similitudinem insulae, vel paludibus, ut diximus, 
circumdata, vel aquis, unde et a copia anguilla-20 
rum, quse in iisdem paludibus capiuntur, nomen 
accepit ; ubi monasterium habere desideravit me- 
morata Christi famula, quoniam de provincia 
eorumdem Orientalium Anglorum ipsa, ut praefati 
sumus, carnis originem duxerat. 25 



CAPUT XX. 

Hymnus de illa. 

Beda'siiymn § 315. Vidbtur opportunum huic Historise etiam 

concerning _ . . 

Etheidritha. hymnum virgimtatis mserere, quem ante annos 

plurimos in laudem ac prseconium ejusdem reginse 30 
ac sponsse Christi elegiaco metro composuimus, et 
imitari morem sacrae Scripturae, cujus historiae car- 
mina plurima indita; et haec metro ac versibus 
constat esse composita. 



CAP. XX.] GENTIS ANGLORUM. 295 

Alma Deus Trinitas, quae secula cuncta gubernas, A. D. 695. 

Annue jam cceptis, alma Deus Trinitas. 
Bella Maro resonet, nos pacis dona canamus ; 
Munera nos Christi, bella Maro resonet. 
5 Carmina casta mihi, foedae non raptus Helenae ; 
Luxus erit lubricis, carmina casta mihi. 
Dona superna loquar, miserae non proelia Trojae ; 

Terra quibus gaudet, dona superna loquar. 
En, Deus altus adit venerandae virginis alvum ; 
10 Liberet ut homines, en, Deus altus adit. 
Femina virgo parit mundi devota parentem, 

Porta Maria Dei, femina virgo parit. 
Gaudet amica cohors de virgine, matre Tonantis ; 
Virginitate micans gaudet amica cohors. 
15 Hujus honor genuit casto de germine plures, 
* Virgineos flores hujus honor genuit. 
Tgnibus usta feris virgo non cessat Agatha, 

Eulalia et perfert ignibus usta feris ; 
Casta feras superat mentis pro culmine Tecla, 
20 Euphemia sacra casta feras superat ; 
Laeta ridet gladios ferro robustior Agnes, 

Caecilia infestos laeta ridet gladios. 
Multus in orbe viget per sobria corda triumphus, 
Sobrietatis amor multus in orbe viget. 
25 Nostra quoque egregia jam tempora virgo beavit ; 
^Edilthryda nitet nostra quoque egregia. 
Orta patre eximio, regali et stemmate clara, 

Nobilior Domino est, orta patre eximio. 
Percipit inde decus reginae et sceptra sub astris, 
30 Plus super astra manens percipit inde decus. 
Quid petis alma virum sponso jam dedita summo? 
Sponsus adest Christus, quid petis alma virum? 
Regis ut aetherei matrem jam credo sequaris; 
Tu quoque sis mater regis ut aetherei. 
35 Sponsa dicata Deo bis sex regnaverat annis, 
Inque monasterio est sponsa dicata Deo. 



296 



HISTORIA KCCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 696. Tota sacrata polo celsis ubi floruit actis, 

Reddidit atque animam tota sacrata polo. 
Virginis almacaro est tumulata bis octo Novembres, 

Nec putet in tumulo virginis alma caro. 
Christe, tui est operis, quia vestis et ipsa sepulcro 

Inviolata nitet ; Christe, tui est operis. 
Hydros et ater abit sacrae pro vestis honore, 

Morbi diffugiunt, hydros et ater abit. 
Zelus in hoste furit, quondam qui vicerat Evam : 

Virgo triumphat ovans, zelus in hoste furit. 
Aspice nupta Deo, quae sit tibi gloria terris ; 

Quae maneat coelis, aspice nupta Deo. 
Munera laeta capis festivis fulgida taedis, 

Ecce, venit sponsus, munera laeta capis ; 
Et nova dulcisono modularis carmina plectro, 

Sponsa hymno exsultas et nova dulcisono. 
Nullus ab Altithroni comitatu segregat agni, 

Quam affectu tulerat nullus ab Altithroni. 



10 



15 



CAPUT XXI. 

Ut Theodorus episcopus inter Ecgfridum et Mdilredum 20 

reges pacem feceriL 

A. D.679. §316. Anno regni Ecgfridi nono, conserto gravi 
tmn ifeiMd proelio inter ipsum et iEdilredum regum Mercio- 
mnd Eiheired. rum j^^a fluviuiii Treanta, occisus est ^Elfuini 



M Anno . . . nonoJ] Since the 
ninth regnal year of Ecgfrid ter- 
minated upon 15 Feb. 679, the 
death of Elfwin must have hap- 
pened between the preceding 
Christmas, (when, according to 
the Saxon mode of computation, 
the year commenced) and that 
date. 

94 Treanta.~\ Smith is inclined 
to place the site of this battle 
near Haethfaelth (Hatfield ?) in 



Yorkshire; but there seems 
greater reason to suppose that 
it happened in Staffordshire, at 
a place called Elford (i. e. Aelf- 
uine's ford) upon the Trent, 
which derives its name from the 
prince there siain. Gibson, in 
his Additions to Camden, col. 
537, describes a tumulus which 
may perhaps have been erected 
to commemorate this event. 
34 Occisus est.] From a misap- 



CAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 



297 



frater regis Ecgfridi, juvenis circiter decem et octo A. D. 679. 
annorum, utrique provinciae multum amabilis. 
Nam et sororem ejus, quae dicebatur Osthryd, rex 
^Edilred habebat uxorem. Cumque materies belli 

5 acrioris et inimicitiae longioris inter reges popu- 
losque feroces videretur exorta, Theodorus Deo 
dilectus antistes divino functus auxilio, salutifera 
exhortatione coeptum tanti periculi funditus ex- 
stinguit incendium; adeo ut, pacatis alterutrum 

10 regibus ac populis, nullius anima hominis pro 
interfecto regis fratre, sed debita solummodo multa 
pecunise regi ultori daretur. Cujus foedera pacis 
multo exinde tempore inter eosdem reges eorum- 
que regna durarunt. 



1« CAPtTT XXII. 

Ut vincula cujusdam captivi, cum pro eo missaf cantarentur, 

soluta sint. 

% 317. In praefato autem proelio, quo occisus est A. D. 679. 
rex JElfuini, memorabile quoddam factum esse acaptw 1 " 

2oconstat, quod nequaquam silentio praetereundum mums/ 
arbitror, sed multorum saluti, si referatur, fore 
proficuum. Occisus est ibi inter alios, de militia 
ejus juvenis, vocabulo Imma, qui cum die illo et 
nocte sequenti inter cadavera occisorum similis 

25 mortuo jaceret, tandem recepto spiritu revixit, ac 
residens sua vulnera, prout potuit, ipse alligavit ; 
dein modicum requietus levavit se, et coepit abire 



prehension of the passage in the 
life by Eddius, § 23, where Wil- 
frid predicted that the death of 
Elfwin would happen upon the 
anniversary of his own expulsion 
from his see, it has been cus- 
tomary to refer the event last 



mentioned to the year imme- 
diately preceding the battle; 
whereas the expression ( eo die 
anniversario' by no means so 
limits it, being applicable only 
to the day, not tbe year. See 
Pagi, A. d. 677, § 16. 



208 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 679. sicubi amicos, qui sui curam agerent, posset in- 
venire. Quod dum faceret, inventus est et captus 
a viris hostilis exercitus, et ad dominum ipsorum, 
comitem videlicet iEdilredi regis, adductus ; a quo 
interrogatus quis esset, timuit se militem fuisse 5 
confiteri, rusticum se potius et pauperem, atque 
uxoreo vinculo colligatum fuisse respondit, et 
propter victum militibus afferendum in expedi- 
tionem se cum suis similibus venisse testatus est. 
At ille suscipiens eum, curam vulneribus egit ; et 10 
ubi sanescere coepit, noctu eum ne aufugeret, vin- 
ciri praecepit. Nec tamen vinciri potuit; nam 
mox ut abiere, qui vinxerant, eadem ejus sunt 
vincula soluta. 

§ 318. Habebat enim germanum fratrem, cuiis 
nomen eratTunna,presbyterum et abbatem monas- 
terii in civitate, quae hactenus ab ejus nomine 
Tunnacaestir cognominatur; qui cum eum in pugna 
peremtum audiret, venit quaerere si forte corpus 
ejus invenire posset, inventumque alium illi per20 
omnia simillimum, putavit ipsum esse, quem ad 
monasterium suum deferens honorifice sepelivit, 
et pro absolutione animae ejus saepius missas 
facere curavit. Quarum celebratione factum est 
quod dixi, ut nullus eum posset vincire, quin25 
continuo solveretur. Interea comes, qui eum tene- 
bat, mirari et interrogare coepit quare ligari non 
posset, an forte literas solutorias, de qualibus 
fabulae ferunt, apud se haberet, propter quas ligari 



18 



Tunnacaestir.] Of uncertain 
locality. 

38 Literas solutorias.'] In illus- 
tration of this superstition Smith 
quotes the following passage. 
'Efkffia ypaufiaTa, i. e. incanta- 
tiones quaedam obscurse, quas 
et CroB8um in rogo dixisse fe- 



runt. Et Olympiae Milesio et 
Ephesio luctantibus, aiunt Mile- 
sium luetari non potuisse, quod 
alter literas Ephesias talo pedia 
alligasset. Ea autem re com- 
perta, literisque illis solutis, 
Ephesium tricies prostratum fu- 
isse tradunt. Suidas. 



CAP. XXII.] GENTIS ANGLORUM. 299 

non posset. At ille respondit, nihil se talium A. D.679. 
artium nosse ; * sed habeo fratrem/ inquit, c pres- 
byterum in mea provincia, et scio quia ille me 
interfectum putans pro me missas crebras facit ; f 

5 et si nunc in alia vita essem, ibi anima mea per 
intercessiones ejus solveretur a pcenis/ 

§ 319. Dumque aliquanto tempore apud comitem 
teneretur, animadverterunt, qui eum diligentius 
considerabant, ex vultu et habitu et sermonibus 

10 ejus, quia non erat de paupere vulgo, ut dixerat, 
sed de nobilibus. Tunc secreto advocans eum 
comes interrogavit eum intentius unde esset, pro- 
mittens se nihil ei mali facturum pro eo, si simpli- 
citer sibi quis fuisset, proderet. Quod dum ille 

lsfaceret, ministrum se regis fuisse manifestans, 
respondit, ' Et ego per singula tua responsa cogno- 
veram quia rusticus non eras, et nunc dignus 
quidem es morte, quia omnes fratres et cognati 
mei in illa sunt pugna interemti; nec ne tamen 

20 occidam, ne fidem mei promissi praevaricer.' 

§ 320. Ut ergo convaluit, vendidit eum Lundo- 
niam Freso cuidam, sed nec ab illo cum illuc 
duceretur ullatenus potuit alligari; verum cum 
alia atque alia vinculorum ei genera hostes impo- 

25 nerent, cumque vidisset, qui emerat, vinculis eum 
non potuisse cohiberi, donavit ei facultatem sese 
redimendi, si posset. A tertia autem hora, quando 
raissce fieri solebant, ssepissime vincula solveban- 
tur. At ille, dato jurejurando ut rediret, vel pecu- 

30 niam illi pro se mitteret, venit Cantiam ad regem 
Hlotheri, qui erat filius sororis iEdilthrydoe reginse, 
de qua supra dictum est, quia et ipse quondam 
ejusdem reginae minister fuerat ; petiitque et acce- 
pit ab eo pretium suse redemtionis, ac suo domino 

35 pro se, ut promiserat, misit. 

§ 321. Qui post haec patriam reversus atque 
ad suum fratrem perveniens replicavit ex ordine 



800 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

a. d. 670. cuncta, quae sibi adversa, quaeve in adversis sola- 
tia provenissent ; cognovitque, referente illo, illis 
maxime temporibus sua fuisse vincula soluta, qui- 
bus pro se missarum fuerant celebrata sollemnia. 
Sed et alia, quse periclitanti ei commoda conti- 5 
gissent et prospera, per intercessionem fraternam 
et oblationem hostiae salutaris coelitus sibi fuisse 
donata intellexit. Multique haec a praefato viro 
audientes accensi sunt in fide ac devotione pietatis 
ad orandum, vel ad eleemosynas faciendas, vel 10 
ad offerendas Domino victimas sacrae oblationis, 
pro ereptione suorum, qui de seculo migraverant ; 
intellexerunt enim quia sacrificium salutare ad 
redemtionem valeret et animae et corporis sem- 
piternam. Hanc mihi historiam etiam quidam \s 
eorum, qui ab ipso viro, in quo facta est, audiere, 
narrarunt ; unde eam quia liquido comperi, indu- 
bitanter Historiae nostrae Ecclesiasticae inseren- 
dam credidi. 



CAPUT XXIII. 20 

De vita et obitu Hilda abbatissa. 

A.D. 680. §322. Anno post hunc sequente, hoc est, anno 
gfwa ,°bbe.. Dominicae incarnationis sexcentesimo octogesimo, 
ofWbitby. r eligiosissima Christi famula Hild, abbatissa mo- 

nasterii, quod dicitur Streaneshalch, ut supra retu- 25 
limus, post multa, quae fecit in terris, opera 
coelestia, ad percipienda praemia vitae coelestis de 
terris ablata transivit die quinta-decima kalenda- 
rum Decembrium [1? Nov.], cum esset annorum 
sexaginta sex ; quibus aequa portione divisis, so 
triginta tres primos in seculari habitu nobilissime 



35 



Ut supra.] See iii. 24, 25. 



CAP. XXIII.] GENTIS ANGLORUM. 



301 



conversata complevit, et totidem sequentes nobi- A. D. 080. 
lius in monachica vita Domino consecravit. Nam 
et nobilis natu erat, hoc est, filia nepotis JEduini 
regis, vocabulo Hererici ; cum quo etiam rege ad 

5 praedicationem beatae memoriae Paulini, primi Nor- 

danhymbrorum episcopi, fidem et sacramenta 

Christi suscepit, atque haec, usquedum ad ejus 

visionem pervenire nieruit, intemerata servavit. 

§ 323. Quae cum, relicto habitu seculari, illi soli 

10 servire decrevisset, secessit ad provinciam Orien- 
talium Anglorum; erat namque propinqua regis 
illius, desiderans exinde, si quo modo posset, 
derelicta patria et omnibus quaecumque habuerat, 
in Galliam pervenire, atque in monasterio Cale 

15 peregrinam pro Domino vitam ducere, quo facilius 
perpetuam in coelis patriam posset mereri. Nam 
et in eodem monasterio soror ipsius Heresuid, 
mater Alduulfi regis Orientalium Anglorum, regu- 
laribus subdita disciplinis ipso tempore coronam 

20 exspectabat aeternam. Cujus aemulata exemplum 
et ipsa proposito peregrinandi annum totum in 
praefata provincia retenta est; deinde ab ^Eldano 
episcopo in patriam revocata accepit locum unius 
familiae ad septentrionalem plagam Viuri fluminis, 

25 ubi aeque anno uno monachicam cum perpaucis 
sociis vitam agebat. 

§ 324. Post haec facta est abbatissa in monas- 



1 Complevit.'] That is, until 
a. d. 647, or, at latest, 648. 

14 Monasterio Cale.] Pagi dis- 
cusses at considerable length the 
question whether Hereswitha 
were ever an inmate of the mo- 
nastery of Chelles, and decides 
that Beda is here in error when 
he makes that assertion, a. d. 
680, % 14—19. 



88 Pratfata provincia.] Namely 
of East Anglia, consequently the 
opinion of Harpsfield and others, 
who imagine from this passage 
that Hilda went to Chelles, is 
unfounded. 

33 Locum.'} The spot cannot 
now be identified. 

87 Post fuec.~\ Abouttheyear 
650. 



802 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 680. terio, quod vocatur Heruteu ; quod, videlicet, mo- 
nasterium factum erat non multo ante a religiosa 
Christi famula Heiu, quae prima feminarum fertur 
m provincia Nerdftnhymhrorum propositum ves- 
temque sanctimonialis habitus, consecrante JSdaoo 5 
episcopo, suscepisse. Sed illa post non multum 
tempus facti monasterii secessit ad civitatem Cal- 
cariam, quae a gente Anglorum Kaelcacaestir 
appellatur, ibique sibi mansionem instituit. Prse- 
lata autem regimini monasterii illius famula Christi 10 
Hild, mox hoc regulari vita per omnia, prout a 
doctis viris discere poterat, ordinare curabat; 
nam et episcopus Aidan et quique noverant eam 
religiosi, pro insita ei sapientia et amore divini 
famulatus, sedulo eam visitare, obnixe amare, 15 
diligenter erudire, solebant. 

§ 325. Cum ergo aliquot annos huic monasterio 
regularis vitae institutioni multum intenta praeesset, 
contigit eam suscipere etiam construendum sive 
ordinandum monasterium in loco, qui vocatur2e 
Streaneshalch, quod opus sibi injunctum non 
segniter implevit. Nam eisdem, quibus prius mo- 
nasterium, etiam hoc disciplinis vitae regularis 
instituit ; et quidem multam inibi quoque justitiae, 
pietatis, et castimoniae, ceterarumque. virtutum,25 
sed maxime pacis et caritatis, custodiam docuit : 
ita ut in exemplum primitivae ecclesiae nullus ibi 
dives, nullus esset egens, omnibus essent omnia 
communia, cum nihil cujusquam esse videretur 
proprium. Tantae autem erat ipsa prudentiae, ut so 
non solum mediocres quique in necessitatibus 



1 Heruteu.'] Now Hartlepool. 

8 Kaelcacae8tir.] Probably 
Tadcaster; see the reasons for 
this opinion as advanced by 
Camden, Brit. col. 714. 



17 Aliquot annos.~\ Her removal 
to Whitby, which took place in 
a. d. 658, is more particularly 
mentioned in iii. 24. 



CAP. XXIII.] GENTIS ANGLORUM. 303 

suis, sed etiam reges ac principes nonnunqaam ab A. D. 680. 
ea quaererent consilium, et invenirent. Tantum 
lectioni divinarum scripturarum suos vacare sub- 
ditos, tantum operibus justitiae se exercere, facie- 

5 bat, ut facillime videsentur ibidem, qui ecclesi- 
asticum gradum, hoc est, altaris officium, apte 
subirent plurimi posse reperiri. 

§ 326. Denique, quinque ex eodem monasterio 
postea episcopos vidimus, et hos omnes singularis 

10 meriti ac sanctitatis viros, quorum haec sunt no- 
mina, Bosa, iEtla, Oftfor, Johannes, et Vilfrid. 
De primo supra diximus, quod Eboraci fuerit 
consecratus antistes; de secundo breviter inti- 
mandum, quod in episcopatum Dorciccaestrae fue- 

15 rit ordinatus ; de ultimis iufra dicendum est, quod 
eorum primus Hagustaldensis* secundus Ebora- 
censis, ecclesiae sit ordinatus episcopus. De medio 
nunc dicamus, quia cum in utroque Hildae abba- 
tissae monasterio lectioni et observationi scriptu- 

2orarum operam dedisset, tandem perfectiora desi- 
derans venit Cantiam ad archiepiscopum beatae 
recordationis Theodorum ; ubi postquam aliquan- 
diu lectionibus sacris vacavit, etiam Romam adire 
curavit, (quod eo tempore magnae virtutis aestima- 

25batur,) et inde cum rediens Brittaniam adiisset, 
divertit ad provinciam Huicciorum, cui tunc rex 
Osric praefuit; ibique verbum fidei praedicans 
simul et exemplum vivendi sese videntibus atque 
audientibus exhibens multo tempore mansit. Quo 

ao tempore antistes provinciae illius, vocabulo Bosel, 
tanta erat corporis infirmitate depressus, ut officium 
episcopatus per se implere non posset; propter 
quod omnium judicio praefatus vir in episcopatum 
pro eo electus ac, jubente JSdilredo rege, per 

35 Vilfridum beatae memoriae antistitem, qui tunc 
temporis Mediterraneorum Anglorum episcopatum 
gerebat, ordinatus est ; pro eo quod archiepiscopus 



304 HISTORIA ECCLBSIASTICA [LIB. IV. 

A. D. 680. Theodorus jam defunctus erat, et necdum alius 
pro eo ordinatus episcopus. In quam, videlicet, 
provinciam paulo ante, hoc est, ante praefatum 
virum Dei Boselum, vir strenuissimus et doctissi- 
mus atque excellentis ingenii, vocabulo Tatfrid, 5 
de ejusdem abbatissae monasterio electus est an- 
tistes; sed priusquam ordinari posset, morte im- 
matura praereptus est. 

§ 327. Non solum vero praefata Christi ancilla 
et abbatissa Hild, quam omnes, qui noverant, ob 10 
insigne pietatis et gratiae Matrem vocare consue- 
verant, in suo monasterio vitae exemplo praesenti- 
bus exstitit ; sed etiam plurimis longe manentibus, 
ad quos felix industriae ac virtutis ejus rumor 
pervenit, occasionem salutis et correctionis minis- 15 
travit. Oportebat namque impleri somnium, quod 
mater ejus Bregusuid in infantia ejus vidit : quae 
(cum vir ejus Hereric exsularet sub rege Brittonum 
Cerdice, ubi et veneno periit,) vidit per somnium, 
quasi subito sublatum eum quaesierit cum omni20 
diligentia, nullumque ejus uspiam vestigium appa- 
ruerit. Verum cum sollertissime illum quaesisset, 
extemplo se reperire sub veste sua monile pretio- 
sissimum ; quod dum attentius consideraret tanti 
fulgore luminis refulgere videbatur, ut omnes Brit- 25 
taniae fines illius gratia splendoris impleret. Quod, 
nimirum, somnium veraciter in filia ejus, de qua 
loquimur, expletum est ; cujus vita non sibi solum- 
modo, sed multis bene vivere volentibus exempla 
operum lucis praebuit. 30 

§ 328. Verum illa cum multis annis huic monas- 
terio praeesset, placuit pio provisori salutis nostrae 
sanctam ejus animam longa etiam infirmitate car- 



17 Bregumid.] Called Be- | gies inserted in tbe Chronicle of 
orsuitha in the Saxon geuealo- | Florence of Worcester, p. 576. 



4 



CAP. XXIII.] GENTIS ANGLORUM. 305 

nis examinari, ut, juxta exemplum Apostoli, virtus A. D. 680. 
ejus in infirmitate perficeretur. Percussa etenim 
febribus acri coepit ardore fatigari, et per sex 
continuos annos eadem molestia laborare non 
5 cessabat ; in quo toto tempore nunquam ipsa vel 
Conditori suo gratias agere, vel commissum sibi 
gregem et publice et privatim docere, praetermitte- 
bat. Nam suo praedocta exemplo monebat omnes, 
et in salute accepta corporis Domino obtempe- 

10 ranter serviendum, et in adversis rerum sive in- 
firmitatibus membrorum fideliter Domino esse 
gratias semper agendas. Septimo ergo suae infir- 
mitatis anno, converso ad interanea dolore, ad 
diem pervenit ultimum, et circa galli cantum, 

lspercepto viatico sacrosanctae communionis, cum, 
accersitis ancillis Christi, quae erant in eodem 
monasterio, de servanda eas invicem imo cum 
omnibus pace Evangelica admoneret ; inter verba 
exhortationis laeta mortem vidit, imo, ut verbis 

20 Domini loquar, de morte transivit ad vitam. 

§ 329. Qua, videlicet, nocte Dominus omnipotens 
obitum ipsius in alio longius posito monasterio, 
quod ipsa eodem anno construxerat et appellatur 
Hacanos, manifesta visione revelare dignatus est. 

25 Erat in ipso monasterio quaedam sanctimonialis 
femina, nomine Begu, quae triginta et amplius 
annos, dedicata Domino virginitate, in monachica 
conversatione serviebat. Haec tunc in dormitorio 
sororum pausans audivit subito in aere notum 

30 campanae sonum, quo ad orationes excitari vel 
convocari solebant, cum quis eorum de seculo 



19 Mortem vidit.] According 
to the Anglo SaxonMenologium, 
she died on xviii cal. January ; 
but Florence, a . d. 680, places her 
death on xv cal. December. | Anglic. i. 72. 

X 



24 Haeanos.'] Near Whitby, to 
which abbey it was granted by 
William the Conqueror, in a 
charter printed in the Monast. 



306 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

a.d.680. fuisset evocatus; apertisque, ut sibi videbatur, 
oculis, aspexit, detecto domus culmine, fusam 
desuper lucem omnia replevisse; cui, videlicet, 
luci dum sollicita intenderet, vidit animam prse- 
fatae Dei famulse in ipsa luce, comitantibus ac 5 
ducentibus angelis, ad coelum ferri. Cumque 
somno excussa videret ceteras pausantes circa se 
sorores, intellexit vel in somnio vel in visione 
mentis ostensum sibi esse, quod viderat. Statim- 
que exsurgens nimio timore perterrita cucurjit ad 10 
virginem, quae tunc monasterio abbaiissae vice 
praefuit, cui nomen erat Frigyd, fletuque ac lacri- 
mis multum perfusa ac suspiria longa trahens 
nunciavit matrem illarum omnium Hild abba- 
tissam jam migrasse de seculo, et, se aspectante, 15 
cum luce immensa, ducibus angelis, ad aeternae 
limina lucis et supernorum consortia civium ascen- 
disse. Quod cum illa audisset suscitavit cunctas 
sorores, et in ecclesiam convocatas orationibus ac 
psalmis pro anima Matris operam dare monuit. 20 
Quod cum residuo noctis tempore diligenter age- 
rent, venerunt primo diluculo fratres, qui ejus 
obitum nunciarent, a loco ubi defuncta est. At 
illae respondentes dixerunt, se prius eadem cogno- 
visse; et cum exponerent per ordinem quomodo25 
haec vel quando didicissent, inventum est, eadem 
hora transitum ejus illis ostensum esse per visi- 
onem, qua illam referebant exisse de mundo. 
Pulchraque rerum concordia procuratum est divi- 
nitus, ut cum illi exitum ejus de hac vita viderent, 30 
tunc isti introitum ejus in perpetuam animarum 
vitam cognoscerent. Distant autem inter se mo- 
nasteria haec tredecim ferme millibus passuum. 

§ 330. Ferunt autem, quod eadem nocte, in ipso 
quoque monasterio, ubi praefata Dei famula obiit, 35 
( uidam virginum Deo devotarum, quae illam im- 
nwnso amore diligebat, obitus illius in visione 



CAP. XXIII.] 6ENTIS ANGLORUM. 307 

apparuerit, quaa animam ejus cum angelis ad A. D. 680. 
coelum ire conspexerit, atque hoc ipsa, qua factum 
est, hora, his, quse secum erant, famulis Christi 
manifeste narraverit, easque ad orandum pro anima 

5 ejus, etiam priusquam cetera congregatio ejus 
obitum cognovisset, excitaverit; quod ita fuisse 
factum mox congregationi, mane facto, innotuit. 
Erat enim haec ipsa hora, cum aliis nonnullis 
Christi ancillis, in extremis monasterii locis seor- 

10 sum posita, ubi nuper venientes ad conversationem 
feminae solebant probari, donec regulariter insti- 
tutae in societatem congregationis susciperentur. 



CAPUT XXIV. 

Quod in monasterio ejus fuerit frater, cui donum canendi sit 
15 divinitus concessum. 

§ 331. In hujus monasterio abbatissse fuit frater Acconntof 

.-, ,. . ,. ....... . Caedmon. 

quidam divina gratia speciahter msignis, quia car- 
mina religioni et pietati apta facere solebat ; ita 
ut quicquid ex divinis literis per interpretes 

2odisceret, hoc ipse post pusillum verbis poeticis 
maxima suavitate et compunctione compositis, in 
sua, id est, Anglorum lingua, proferret ; cujus car- 
minibus multorum saepe animi ad contemtum seculi 
et appetitum sunt vitae ccelestis accensi. Et qui- 

25 dem et alii post illum in gente Anglorum religiosa 
poemata facere tentabant; sed nullus eum aequi- 
parare potuit. Namque ipse non ab hominibus, 
neque per hominem institutus, canendi artem didi- 
cit; sed divinitas adjutus gratis canendi donum 



17 Carmina.'] Caedmon, or one 
of the imitators here mentioned, 
wrote a poem of considerable 
length opon the fall and re- 



demption of man, of which an 
excellent edition has recently 
been published by the Society of 
Antiquaries of London. 

x2 



308 



HISTORIA RCCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 680. accepit. Unde nihil unquam frivoli et supervacui 
poematis facere potuit ; sed ea tantummodo, quac 
ad religionem pertinent, religiosam ejus linguam 
decebant. Siquidem in habitu seculari usque ad 
tempora provectioris aetatis constitutus nil carmi- 5 
num aliquando didicerat. Unde nonnunquam in 
convivio, cum esset laetitiae causa, ut omnes per 
ordinem cantare deberent, ille, ubi appropinquare 
sibi citharam cernebat, surgebat a media coena et 
egressus ad suam domum repedabat. 10 

§ 332. Quod dum tempore quodam faceret, et, 
relicta domo convivii, egressus esset ad stabula 
jumentorum, quorum ei custodia nocte illa erat 
delegata, ibique hora competenti membra dedisset 
sopori, adstitit ei quidam per somnium, eumque 15 
salutans ac suo appellans nomine, ' Caedmon,' 
inquit, ' canta mihi aliquid/ At ille respondens, 
* Nescio/ inquit, ' cantare ; nam et ideo de con- 
vivio egressus huc secessi, quia cantare non pote- 
ram.' Rursum ille, qui cum eo loquebatur, ' Atta- 20 
men/ ait, ' mihi cantare habes.' ' Quid/ inquit, 
' debeo cantare V At ille, ' Canta/ inquit, ' prin- 
cipium creaturarum/ Quo accepto responso, sta- 
tim ipse ccepit cantare in laudem Dei conditoris 
versus, quos nunquam audierat, quorum iste est25 
sensus, ' Nunc laudare debemus auctorem regni 
coelestis, potentiam Creatoris et consilium illius, 
facta Patris gloriae. Quomodo ille, cum sit aeter- 
nus Deus, omnium miraculorum auctor exstitit, 
qui primo filiis hominum ccelum pro culmine tecti, 30 
dehinc terram custos humani generis omnipotens 
creavit.' Hic est sensus, non autem ordo ipse 



26 Nunc laudare.] In Alfred's 
version this passage is rendered 
in Saxon verses, but whether 
they are the * ipsissima verba' of 



Caedmon, or a metrical para- 
phrase,or retranslation, from Be- 
da's Latin text, is uncertain, and 
has been a subject of discussion. 



CAP. XXIV.] GENTIS ANGLORUM. 309 

verborum, quae dormiens ille canebat ; neque enim A. d. 680. 
possunt carmina, quamvis optime composita, ex 
alia in aliam linguam ad verbum sine detrimento 
sui decoris ac dignitatis transferri. Exsurgens 

5 autem a somno cuncta, quae dormiens cantaverat, 
memoriter retinuit, et eis mox plura in eundem 
modum verba Deo digni carminis adjunxit. 

§333. Veniensque mane ad villicum, qui sibi 
praeerat, quid doni percepisset indicavit, atque ad 

10 abbatissam perductus jussus est, multis doctioribus 
viris praesentibus, indicare somnium et dicere car- 
men, ut universorum judicio quid, vel unde esset, 
quod referebat, probaretur ; visumque est omnibus 
coelestem ei a Domino concessam esse gratiam. 

15 Exponebantque illi quemdam sacrae historiae sive 
doctrinae sermonem, prsecipientes ei, si posset, 
hunc in modulationem carminis transferre. At 
ille, suscepto negotio, abiit, et mane rediens optimo 
carmine, quod jubebatur, compositum reddidit. 

20 Unde mox abbatissa amplexata gratiam Dei in 
viro, secularem illum habitum relinquere et mo- 
nachicum suscipere propositum docuit, susceptum- 
que in monasterium cum omnibiis suis fratrum 
cohorti associavit, jussitque illum seriem sacrae 

25 historiae doceri. At ipse cuncta, quae audiendo 
discere poterat, rememorando secum et quasi 
mundum animal ruminando in carmen dulcissimum 
convertebat ; suaviusque resonando doctores suos 
vicissim auditores sui faciebat. Canebat autem 

30 de creatione mundi, et origine humani generis, et 
tota Genesis historia, de egressu Israel ex ^Egypto 
et ingressu in terram repromissionis, de aliis pluri- 
mis sacrae Scripturae historiis, de incarnatione 
Dominica, passione, resurrectione, et ascensione 

35 in coelum, de Spiritus Sancti adventu, et apostolo- 
rum doctrina. Item, de terrore futuri judicii, et 
horrore poenae gehennalis, ac dulcedine regni coe- 



310 



HISTORIA ECGLBSIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 680. 
Death of 
Caedroon. 



A. D. 680. lestis multa carmina faciebat, sed et alia perplura 
de beneficiis et judiciis divinis ; in quibus cunctis 
homines ab amore scelerum abstrahere, ad dilec- 
tionem vero et sollertiam bonae actionis excitare, 
curabat. Erat enim vir multum religiosus et regu- 5 
laribus disciplinis humiliter subditus, adversum 
vero illos, qui aliter facere volebant, zelo magni 
fervoris accensus; unde et pulchro vitam suam 
fine conclusit. 

§ 334. Nam propinquante hora sui decessus, 10 
quatuordecim diebus, praeveniente corporea infir- 
mitate, pressus est; adeo tamen moderate, ut et 
loqui toto eo tempore posset et ingredi. Erat 
autem in proximo casa, in qua infirmiores et qui 
prope morituri esse videbantur, induci solebant. is 
Rogavit ergo .ministrum suum, vespere incum- 
bente, nocte, qua de seculo erat exiturus, ut in ea 
sibi locum quiescendi praepararet ; qui miratus cur 
hoc rogaret, qui nequaquam adhuc moriturus esse 
videbatur, fecit tamen quod dixerat. Cumque20 
ibidem positi vicissim aliqua gaudente animo, una 
cum eis, qui ibidem ante inerant, loquerentur ac 
jocarentur, et jam medise noctis tempus esset 
transcensum, interrogavit, si eucharistiam intus 
haberent. Respondebant, ' Quid opus est eucha- 25 
ristia? neque enim mori adhuc habes, qui tam 
hilariter nobiscum velut sospes loqneris.' Rursus 
ille, ' Et tamen/ ait, ' afferte mihi eucharistiam/ 
Qua accepta in manu, interrogavit, si omnes 
placidum erga se animum et sine querela contro- 30 



39 In maam^ Bingham, Orig. 
Ecclesiast. xv. y. § 6, (edit. 
Hallae, 1759) has collected nu- 
merous examples from the Fa- 
thers, showing that before the 
doctrine of the real presence 
had gained a footing in the 



church, it was customary for the 
communicant to receive the con- 
secrated eucharist ln his hand, 
as mentioned in the text ; which 
was afterwards strictly forbid- 
den. See also Mabillon, Praef. ad 
Acta SS. Ord. S. Bened. iii. § 76. 



CAP. XXIV.] GENTIS AN6LORUM. 311 

versiae ac rancoris haberent. Respondebant om- A. D. oso. 
nes, placidissimam se mentem ad illum et ab omni 
ira remotam habere; eumque vicissim rogabant, 
placidam erga ipsos mentem habere. Qui con- 

5 festim respondit, ' Placidam ego mentem, filioli, 
erga omnes Dei famulos gero.' Sicque se coelesti 
muniens viatico vitae alterius ingressui paravit; 
et interrogavit, quam prope esset hora, qua fratres 
ad dicendas Domino laudes nocturnas excitari 

10 deberent. Respondebant, * Non longe est.' At 
ille, 'Bene ergo, exspectemus horam illam.' Et 
signans se signo sanctse crucis reclinavit caput ad 
cervical, modicumque obdormiens, ita cum silentio 
vitam finivit. Sicque factum est, ut quomodo 

15 simplici ac pura mente tranquillaque devotione 
Domino servierat, ita etiam tranquilla morte mun- 
dum relinquens ad ejus visionem veniret, illaque 
lingua, quae tot salutaria verba in laudem Condi- 
toris composuerat, ultima quoque verba in laudem 

20 ipsius, signando sese, et spiritum suum in manus 
ejus commendando, clauderet; qui etiam prsescius 
sui obitus exstitisse, ex his, quae narravimus, vide- 
tur. 

CAPUT XXV. 

25 Qualis visio cuidam viro Dei apparuerit, priusquam monas- 
ierium Coludana urbis esset incendio consumtum. 

% 335. His temporibus monasterium virginum, A. D. 679. 

i , >~< i i . i , . . • , Destrnction 

quod ' Coludi urbem cognominant, cujus et supra of coiding- 

. . , . . /, . ham by fire. 

meminimus, per culpam mcunae nammis assumtum 
30 est ; quod tamen a malitia inhabitantium in eo, et 
praecipue illorum, qui majores esse videbantur, 
contigisse, omnes, qui novere, facillime potuerunt 
advertere. Sed non defuit puniendis admonitio 
divinae pietatis, qua correcti, per jejunia, fletus et 



312 



HISTORIA ECCLBSIASTICA [LIB. IV. 



a.d. 679. preces iram a se, instar Ninivitarum, justi Judicis 
averterent. 

§ 336. Erat namque in eodem monasterio vir de 
genere Scottorum, Adamnanus vocabulo, ducens 
vitam in continentia et orationibus multum Deo 5 
devotam, ita, ut nihil unquam cibi vel potus, 
excepta die Dominica et quinta sabbati, percipe- 
ret; saepe autem noctes integras pervigil in ora- 
tione transigeret. Quce quidem illi districtio vitae 
arctioris, primo ex necessitate emendandae suse 10 
pravitatis obvenerat ; sed, procedente tempore, ne- 
cessitatem in consuetudinem verterat. 

§ 337. Siquidem in adolescentia sui sceleris ali- 
quid commiserat, quod commissum, ubi ad cor 
suum rediit, gravissime exhorruit, et se pro illo 15 
puniendum a districto Judice timebat. Accedens 
ergo ad sacerdotem, a quo sibi sperabat iter salutis 
posse demonstrari, confessus est reatum suum, 
petiitque, ut consilium sibi daret, quo possetfugere 
a ventura ira. Qui, audito ejus commisso, dixit, 20 
' Grande vulnus grandioris curam medelae desi- 
derat; et ideo jejuniis, psalmis et orationibus, 
quantum vales, insiste, quo praeoccupando faciem 
Domini, in confessione propitium eum invenire 
merearis.' At ille, quem nimius reae conscientiae 25 
tenebat dolor, et internis peccatorum vinculis, qui- 
bus gravabatur, ocius desiderabat absolvi, ' Ado- 
lescentior sum/ inquit, ' aetate, et vegetus corpore; 
quidquid mihi imposueris agendum, dummodo 
salvus fiam in die Domini, totum facile feram, 30 
etiamsi totam noctem stando in precibus peragere, 
si integram septimanam jubeas abstinendo transi- 



4 Adamnanus.] This Adam- 
nan is to be distinguished from 
the more celebrated abbot of 



Iona, of whom Beda afterwards 
makes mention, see Usher T s Pri- 
mord. p. 702. 



CAP. XXV.] GENTIS ANGLORUM. 313 

gere/ Qtti dixit, ' Multum est, ut tota septimaua A. D. 679. 
absque alimento corporis perdures ; sed biduanum 
vel triduanum sat est observare jejunium. Hoc 
facito, donec post modicum tempus rediens ad 

5 te, quid facere debeas, et quamdiu poenitentiae 
insistere, tibi plenius ostendam.' Quibus dictis et 
descripta illi mensura poenitendi, abiit sacerdos, 
et ingruente causa subita, secessit Hiberniam, 
unde originem duxerat, neque ultra ad eum juxta 

10 suum condictum rediit. At ipse memor praecepti 
ejus simul et promissi sui, totum se lacrimis 
poenitentiae, vigiliis sanctis et continentiae, man- 
cipavit ; ita, ut quinta solum sabbati et Dominica, 
sicut praedixi, reficeret, ceteris septimanae diebus 

i5Jejunus permaneret. Cumque sacerdotem suum 
Hiberniam secessisse ibique defunctum esse au- 
disset, semper ex eo tempore juxta condictum 
ejus memoratum, continentiae modum observabat ; 
et quod causa divini timoris semel ob reatum 

2ocompunctus coeperat, jam causa divini amoris 
delectatus praemiis indefessus agebat. 

§338. Quod dum multo tempore sedulus exse- 
queretur, contigit eum die quadam de monasterio 
illo longius egressum, comitante secum uno de 

25 fratribus, peracto itinere redire ; qui cum monas- 
terio propinquarent et aedificia illius sublimiter 
erecta aspicerent, solutus est in lacrimis vir Dei, 
et tristitiam cordis vultu indice prodebat. Quod 
intuens comes, quare faceret inquisivit; at ille, 

30 ' Cuncta/ inquit, ' haec, quae cernis aedificia, pub- 
lica vel privata, in proximo est ut ignis absumens 
in cinerem convertat/ Quod ille audiens mox 
ut intraverunt monasterium matri congregationis, 
vocabulo ^Ebbae, curavit indicare. At illa merito 

35 turbata de tali praesagio vocavit ad se virum, et 
diligentius ab eo rem, vel unde hoc ipse nosset, 
inquirebat. Qui ait, ' Nuper occupatus noctu 



314 JIISTORIA ECCLESIASTICA [liB. IV. 

a.d.679. yigiliis et psalmis vidi adstantem mihi subito 
quendam incogniti vultus; cujus praesentia cum 
essem exterritus, dixit mibi, ne timerem ; et quasi 
familiari me voce alloquens, ' Bene facis/ inquit, 
* qui tempore isto nocturno quietis non somno in- 5 
dulgere, sed vigilis et orationibus insistere, malu- 
isti.' At ego, ' Novi/ inquam, multum mihi esse 
necesse vigiliis salutaribus insistere, et pro meis 
erratibus sedulo Dominum deprecari.' Qui adji- 
ciens, ' Verum/ inquit, ' dicis, quia et tibi et multis 10 
opus est peccata sua bonis operibus redimere, et 
cum cessant a laboribus rerum temporalium, tunc 
pro appetitu aeternorum bonorum liberius laborare; 
sed hoc tamen paucissimi faciunt. Siquidem modo 
totum hoc monasterium ex ordine perlustrans sin- 15 
gulorum casas ac lectos inspexi, et neminem ex 
omnibus praeter te erga sanitatem animae suae 
occupatum reperi; sed omnes prorsus et viri et 
feminae aut somno torpent inerti, aut ad peccata 
vigilant. Nam et domunculae, quae ad orandumso 
vel legendum factae erant, nunc in commessa- 
tionum, potationum, fabulationum, et ceterarum 
sunt illecebrarum cubilia conversae. Virgines 
quoque Deo dicatae, contemta reverentia suae pro- 
fessionis, quotiescumque vacant, texendis subtili- 25 
oribus indumentis operam dant, quibus aut seipsas 
ad vicem sponsarum in periculum sui status ador- 
nent, aut externorum sibi virorum amicitiam com- 
parent. Unde merito loco huic et habitatoribus 
ejus gravis de coelo vindicta flammis saevientibus 30 
praeparata est.' Dixit autem abbatissa, ' Et quare 
non citius hoc compertum mihi revelare voluisti?' 
Qui respondit, ' Timui propter reverentiam tuam, 
ne forte nimium conturbareris ; et tamen hanc 
consolationem habeas, quod in diebus tuis haecas 
plaga non superveniet/ Qua divulgata visione, 
atiquantulum loci accolae paucis diebus timere et 



CAP. XXV.] GENTIS ANGLORUM. 



315 



seipsos, intermissis facinoribus, castigare ccepe- A. d. 679. 
runt; verum post obitum ipsius abbatissse redie- 
runt ad pristinas sordes, imo sceleratiora fecerunt, 
et cum dicerent, Pax et securitas, extemplo prae- 

5 fatae ultionis sunt poena multati. 

§ 339. Quae mihi cuncta sic esse facta revefen- 
tissimus meus compresbyter JSdgils referebat, qui 
tunc in illo monasterio degebat; postea autem, 
discedentibus inde ob desolationem plurimis inco- 

10 larum, in nostro monasterio plurimo tempore con- 
versatus ibidemque defunctus est. Hsec ideo 
nostrae Historise inserenda credidimus, ut admo- 
neremus lectorem operum Domini, quam terribilis 
in consiliis super filios hominum ; ne forte nos 

15 tempore aliquo carnis illecebris servientes, minus- 
que Dei judicium formidantes, repentina ejus ira 
corripiat, et vel temporalibus damnis juste seeviens 
affligat, vel ad perpetuam perditionem districtius 
examinans tollat. 



20 CAPUT XXVI. 

De morie Ecgfridi et Hlotheri regtm. 

§ 340. Anno Dominicae incarnationis sexcente- A. D. 684. 
simo octogesimo quarto, Ecgfrid rex Nordanhym- dJHSp Ec g - 
brorum, misso Hiberniam cum exercitu duce Northumb/t». 
25 Bercto, vastavit misere gentem innoxiam et na- 
tioni Anglorum semper amicissimam; ita ut ne 
ecclesiis quidem, aut monasteriis, manus parceret 



34 Hiberniam.'] See Ogygia, 
p. 230, where the time and place 
of the invasion are specified. 
It may, perhaps, have been oc- 
casioned by the refuge which 
the Irish had afforded to Alfrid, 



Ecgfrid*8 illegitimate brother 
and his successor in the king- 
dom, see p. 317, note 20. In the 
Saxon version, on Hibernia, 
Scotta ealonde, * to Ireland, the 
island of the Scotts.' 



316 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 684. hostilis. At insulani, et quantum valuere, armis 
arma repellebant, et invocantes divinae auxilium 
pietatis coelitus se vindicari continuis diu impre- 
cationibus postulabant. £t quamvis maledici 
regnum Dei possidere non possint, creditum est 5 
tamen quod hi, qui merito impietatis suse maledi- 
cebantur, ocius, Domino vindice, pcenas sui reatus 

A. D. 685. luerent. Siquidem anno post hunc proximo idem 
rex, cum temere exercitum ad vastandam Pictorum 
provinciamduxisset,(multum prohibentibus amicis, 10 
et maxime beatae memoriae Cudbercto, qui nuper 
fuerat ordinatus episcopus,) introductus est, simu- 
lantibus fugam hostibus, in angustias inaccesso- 
rum montium, et cum maxima parte copiarum, 
quas secum adduxerat, exstinctus, anno setatis 15 
suae quadragesimo, regni autem quinto decimo, 
die decima tertia kalendarum Juniarum [20 Mai.]. 
Et quidem, ut dixi, prohibuerunt amici, ne hoc 
bellum iniret ; sed quoniam anno praecedente no- 
luerat audire reverentissimum patrem Ecgberctum, 20 
ne Scottiam nil se laedentem impugnaret, datum 
est illi ex poena peccati illius, ne nunc eos, qui 
ipsum ab interitu revocare cupiebant, audiret. 

§ 341. Ex quo tempore spes coepit et virtus 
regni Anglorum fluere, ac retro sublapsa referri. 25 
Nam et Picti terram possessionis suae, quam tenu- 
erunt Angli et Scotti, qui erant in Brittania, Brit- 
tonum quoque pars nonnulla, libertatem recepe- 
runt, quam et hactenus habent per annos circiter 
quadraginta sex ; ubi inter plurimos gentis Anglo- 30 
rum vel interemtos gladio, vel servitio addictos, 
vel de terra Pictorum fuga lapsos, etiam reveren- 



11 Nupei' fuerat ordinaius.] 
Namely, at a synod holden upon 
SSMarch in the ensuing year ; see 
n.xxriu.andVit.Cuthber. xxiv. 



29 Annos circiter 46.] From 
tbis passage we learn that Beda 
wrote his Ecclesiastical History 
in the year 731. 



CAP. XXV!.] GENTIS ANGLORUM. 



317 



tissimus vir Dei Trumuini, qui in eos episcopatum A. D. 685. 
acceperat, recessit cum suis, qui erant in monas- 
terio JEbbercurnig, posito quidem in regione An- 
glorum, sed in vicinia freti quod Anglorum terras 

5 Pictorumque distenninat ; eosque, ubicumque po- 
terat, amicis per monasteria commendans, ipse in 
saepedicto famulorum famularumque Dei monas- 
terio, quod vocatur Streanaeshalch, locum man- 
sionis elegit; ibique cum paucis suorum in mo- 

lonachica districtione vitam non sibi solummodo, 
sed et multis, utilem plurimo annorum tempore 
duxit ; ubi etiam defunctus in ecclesia beati Petri 
apostoli, juxta honorem et vita et gradu ejus con- 
dignum, conditus est. Praeerat, quidem tunc 

lseidem monasterio regia virgo iElbfled una cum 
matre Eanflede, quarum supra fecimus mentionem ; 
sed adveniente illuc episcopo, maximum regendi 
auxilium simul et suae vitae solatium devota Deo 
doctrix invenit. Successit autem Ecgfrido in reg- 

20 num Alfrid, vir in Scripturis doctissimus, qui frater succession of 
ejus etfllius Osuiu regis esse dicebatur; destruc- ln " 
tumque regni statum, quamvis intra fines angus- 
tiores, nobiliter recuperavit. 

§ 342. Quo, videlicet, anno, qui est ab incar- a.d.685. 

25 natione Dominica sexcentesimus octogesimus iuothereking 
quintus, Hlotheri Cantuariorum rex, cum post of Kcnt * 



1 Trumuini.~\ Conceming him 
see Acta SS. Februar. tom. ii. 
p. 414. 

3 JEbbercurnig.] See § 29, 
note 6. 

15 JElbfled.] IntheSaxonver- 
sion jElflaed. 

16 Supra.~\ Namely, at § 322. 
30 Alfrid.] Beda, in his Life 

of St. Cuthbert, ch. xxiv. states 
that this Alfrid was the illegiti- 
mate brother of Ecgfrid; and 



that he subjected himself to vo- 
luntary exile in Ireland, during 
which he devoted his time to the 
study of the Scriptures. In tbe 
library of the Dean and Chapter 
of Durham is preserved an an- 
cient Ritual, which is said to 
have belonged to this monarch. 
According to Camden, col. 738, 
he was buried at Driffield, in 
Yorkshire. In the Saxon ver- 
sion he is called Ealdfrith. 



818 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



A. D. 665. Ecgberctum fratrem suum, qui novem annis regna- 
verat, ipse duodecim annis regnasset, mortuus erat 
octavo khw Fehruarias [6 Feb.]. Vulneratus 
namque est in pugna Australium Saxottum, quos 
contra eum Edric filius Ecgbercti aggregarat, et 5 
inter medendum defunctus. Ac post eum idem 
Edric anno uno ac dimidio regnavit ; quo defuncto, 
regnum illud per aliquod temporis spatium reges 
dubii vel externi disperdiderunt, donec legitimus 
rex Victred, id est, filius Ecgbercti, confortatus in 10 
regno, religione simut et industria gentem suam 
ab extranea invasione liberaret. 



bert bishop 
of Lindis- 
farne. 



CAPUT XXVII. 

Ut vir Domini Cudberct sit episcopus factus ; utqueinmo- 

nachica adhuc vrta positus vixerit vel docuerit. 15 

A. D. 686. § 343. Ipso etiam anno, quo finem vitse accepit 

Llfe of Cuth- -»-. /* • i • x i • • /» a j • 

rex Ecgfrid, episcopum, ut diximus, fecerat ordi- 
nari Lindisfarnensium ecclesiae, virum sanctum et 
venerabilem Cudberctum ; qui in insula permodica, 
quae appellatur Farne, et ab eadem ecclesia novem 20 
ferme millibus passuum in oceano procul abest, 
vitam solitariam per annos plures in magna cor- 
poris et mentis continentia duxerat. Qui quidem 
a prima aetate pueritiae studio religiosae vitae sem- , 
per ardebat; sed ab ineunte adolescentia mona-25 
chicum et nomen assumsit et habitum. Intravit 



1 Novem.~] In the Saxon ver- 
sion he is said to have reigned 
only eight years. 

* Mortvus.'] This clause is 
omitted in the Saxon version. 

* Edric.~\ He was the son of 
Kc^bert, and nephew of the de- 
c^«w4 Hlothere. 



19 Cudberctum.~\ Beda having 
referred his readers to the Life 
of Cuthbert, which he had pre- 
vioosly written, the observations 
which suggest themselves are 
reserved for our edition of that 
Legend, from which the greater 
portion of the remainder of this 
book is transcribed. 



CAP. XXVJI.] GENTIS ANGLORUM. 



319 



autem primo monasterium Mailros, quod in ripa A.D.651. 
Tuidi fluminis positum tunc abbas Eata, vir om- 
nium mansuetissimus ac simplicissimus, regebat; 
qui postea episcopus Hagustaldensis, sive Lindis- 

5 farnensis ecclesiae, factus est, ut supra memora- 
vimus: cui tempore illo praepositus Boisil mag- 
narum virtutum et prophetici spiritus sacerdos 
fuit. Hujus discipulatui Cudberct humiliter sub- 
ditus et scientiam ab eo Scripturarum et bonorum 

10 operum sumsit exempla. 

§ 344. Qui postquam migravit ad Dominum, A. D. 664. 
Cudberct eidem monasterio factus praepositus 
plures et auctoritate magistri et exemplo suae 
actionis regularem instituebat ad vitam. Nec 

15 solum ipsi monasterio regularis vitae monita simul 
et exempla praebebat, sed et vulgus circumpositum 
longe lateque a vita stultae consuetudinis ad coe- 
lestium gaudiorum convertere curabat amorem. 
Nam et multi fidem, quam habebant, iniquis pro- 

20 fanabant operibus ; et aliqui etiam tempore mor- 
talitatis, neglectis fidei sacramentis, quibus erant 
imbuti, ad erratica idolatriae medicamina concur- 
rebant; quasi missam a Deo conditore plagam 
per incantationes, vel phylacteria, vel alia quaeli- 

25bet daemoniacae artis arcana, cohibere valerent. 
Ad utrorumque ergo corrigendum errorem crebro 
ipse de monasterio egressus aliquoties equo sedens, 
sed saepius pedes incedens, circumpositas veniebat 



94 Per incantationesy vel phylac- 
teria.] There are numerous in- 
stances in the middle ages of 
application for the cure of.dis- 
eases being made to enchanters ; 
' sed cum nullatenus a medicis 
vel incantatoribus medelam con- 
sequi potuisset . . . / Vita S. 
Praejecti, ap. Acta SS. Januar. 
ii. 636. In the Capitulaires of 



Childeric the Third (a. d. 742) 
it is directed, * ut populus Dei 
paganias non faciat, . . . sive 
profana sacrificia mortuorum, 
sive sortilegos vel divinos, sive 
phylacteria, et auguria, sive in- 
cantationes, sive hostias immo- 
latitias . . .,' edit. Baluze, i. 14S ; 
see also, i. 191, 428, 824, 934, 
etc. 



320 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A. D. 664. ad villas, et viam veritatis praedicabat errantibus ; 
quod ipsum etiam Boisil suo tempore facere con- 
sueverat. Erat quippe moris eo tempore populis 
Anglorum, ut, veniente in villam clerico vel pres- 
bytero, cuncti ad ejus imperium verbum audituri 5 
confluerent ; libenter ea, quae dicerentur, audirent ; 
libentius ea, quae audire et intelligere poterant, 
operando sequerentur. Porro Cudbercto tanta 
erat dicendi peritia, tantus amor persuadendi, 
quae coeperat, tale vultus angelici lumen, ut nullus 10 
praesentium latebras ei sui cordis celare praesume- 
ret ; omnes palam, quae gesserant, confitendo pro- 
ferrent, quia nimirum haec eadem illum latere 
nullo modo putabant ; et confessa dignis, ut impe- 
rabat, poenitentiae fructibus abstergerent. Solebat 15 
autem ea maxime loca peragrare, illis praedicare 
in viculis, qui in arduis asperisque montibus 
procul positi aliis horrori erant ad visendum, et 
paupertate pariter ac rusticitate sua doctorum 
arcebant accessum. Quos tamen ille pio libenter20 
mancipatus labori tanta doctrinae sollertis excole- 
bat industria, ut de monasterio egressus saepe 
hebdomade integra, aliquando duabus vel tribus, 
nonnunquam etiam mense pleno, domum non redi- 
ret; sed demoratus in montanis plebem rusticam25 
verbo praedicationis simul et opere virtutis ad 
coelestia vocaret. 

§ 345. Cum ergo venerabilis Domini famulus 
multos in Mailrosensi monasterio degens annos 
magnis virtutum signis effulgeret, transtulit eum 30 
reverentissimus abbas ipsius Eata ad insulam Lin- 
disfarnensium, ut ibi quoque fratribus custodiam 
disciplinae regularis et auctoritate praepositi inti- 
maret, et propria actione praemonstraret. Nam 
et ipsum locum tunc idem reverentissimus pater 35 
abbatis jure regebat. Siquidem a temporibus 
ibidem antiquis et episcopus cum clero et abbas 



CAP. XXVII.] 6ENTIS ANGLORUM. 321 

solebat manere cum monachis ; qui tamen et ipsi A. d. 66*. 
ad curam episcopi familiariter pertinerent. Quia 
nimirum iEdan, qui primus ejus loci episcopus 
fuit, cum monachis iiluc et ipse monachus adve- 

5 niens, monachicam in eo conversationem instituit ; 
quomodo et prius beatus pater Augustinus in 
Cantia fecisse noscitur, scribente ei reverentissimo 
papa Gregorio, quod et supra posuimus. ' Sed 
quia tua fraternitas/ inquit, ' monasterii regulis 

10 erudita, seorsum fieri non debet a clericis suis ; in 
ecclesia Anglorum, quae nuper, auctore Deo, ad 
fidem perducta est, hanc debet conversationem 
instituere, quae initio nascentis ecclesiae fuit patri- 
bus nostris ; in quibus nullus eorum ex his, quae 

15 possidebant, aliquid suum esse dicebat, sed erant 
illis omnia communia.' 



CAPUT XXVIII. 

Ut idem in vita anachoretica etfontem de arenie terra orando 
produxerit, et segetem de labore manuum ultra tempus 
20 serendi acceperit. 

§346. Exin Cudberct, crescentibus meritis reli- a.d.676. 
giosae intentionis, ad anachoreticae quoque con- 
templationis, quae diximus, silentia secreta per- 
venit. Verum quia de Vita illius et virtutibus 

25 ante annos plures sufficienter et versibus heroicis, 
et simplici oratione, conscripsimus, hoc tantum in 
praesenti commemorare satis sit, quod aditurus 
insulam protestatus est fratribus, dicens, ' Si mihi 
divina gratia in loco illo donaverit, ut de opere 

3omanuum mearum vivere queam, libens ibi mora- 



8 Supra posuimus.] See the answer of Gregory to the first 
question of Augustine, § 59. 

Y 



322 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A. D.676. bor; sin alias, ad vos citissime, Deo volente, 
revertar/ Erat autem locus et aquae prorsus et 
frugis et arboris inops, sed et spirituum malignorum 
frequentia humanae habitationi minus accommo- 
dus ; sed ad votum viri Dei habitabilis per omnia s 
factus est, siquidem ad adventum ejus spiritus 
recessere maligni. Cum autem ipse sibi ibidem, 
expulsis hostibus, mansionem angustam, circum- 
vallante aggere, et domos in ea necessarias, juvante 
fratrum manu, id est, oratorium et habitaculum 10 
commune, constrnxisset, jussit fratres in ejusdem 
habitaculi pavimento foveam facere; erat autem 
tellus durissima et saxosa, cui nulla omnino spes 
venae fontanae videretur inesse. Quod dum face- 
rent, ad fidem et preces famuli Dei alio die aquais 
plena inventa est, quae usque ad hanc diem, suffi- 
cientem cunctis illo advenientibus, gratiae suae 
coelestis copiam ministrat. Sed et ferramenta sibi 
ruralia cum frumento afferri rogavit, quod dum, 
praeparata terra, tempore congruo seminaret, nil 20 
omnino, non dico spicarum, sed ne herbae quidem, 
ex eo germinare usque ad aestatis tempora con- 
tigit. Unde visitantibus se ex more fratribus, 
hordeum jussit afferri, si forte vel natura soli illius, 
vel voluntas esset superni Largitoris, ut illius frugis 25 
ibi potius seges oriretur. Quod dum sibi allatum, 
ultra omne tempus serendi, ultra omnem spem 
fructificandi, eodem in agro sereret ; mox copiosa 
seges exorta desideratam proprii laboris viro Dei 
refectionem praebebat. 30 

A. D. 684. § 347. Cum ergo multis ibidem annis Deo soli- 
tarius serviret, tanta autem erat altitudo aggeris, 
quo mansio ejus erat vallata, ut ccelum tantum ex 
ea, cujus introitum sitiebat, aspicere posset, con- 
tigit ut, (congregata synodo non parva sub prae- 35 
sentia regis Ecgfridi juxta fluvium Alne, in loco, 
qui dicitur ' Adtuifyrdi/ quod significat, ' Ad du- 



CAP. XXVIII.] GENTIS ANGLORUM. 323 

plex vadum/ cui beatae memorise Theodorus archi- A. D. 684. 
episcopus praesidebat,) uno animo omniumque con- 
sensu ad episcopatum ecclesiae Lindisfarnensis 
eligeretur. Qui cum, multis legatariis ac literis ad 
5 se praemissis, nequaquam suo monasterio posset 
erui ; tandem rex ipse praefatus una cum sanctis- 
simo antistite Trumuine, nec non et aliis religiosis 
ac potentibus viris, insulam navigavit. Conve- 
niunt et de ipsa insula Lindisfarnensi in hoc ipsum 

lomulti de fratribus, genuflectunt omnes, adjurant 
perDominum, lacrimas fundunt, obsecrant; donec 
ipsum quoque lacrimis plenum dulcibus extrabunt 
latebris atque ad synodum pertrahunt. Quo dum 
perveniret, quamvis multum renitens, unanima 

15 cunctorum voluntate superatur, atque ad suscipi- 
endum episcopatus officium collum submittere 
compellitur; eo maxime victus sermone, quod 
famulus Domini Boisil, (cum ei mente prophetica 
cuncta, quae eum essent superventura, patefaceret,) 

20 antistitem quoque eum futurum esse praedixerat. 
Nec tamen statim ordinatio decreta, sed peracta 
hieme, quae imminebat, in ipsa sollemnitate pas- 
chali completa est Eburaci sub praesentia praefati 
regis Ecgfridi, convenientibus ad consecrationem 

25 ejus septem episcopis, in quibus beatae memoriae 
Theodorus primatum tenebat. Electus est autem 
primo in episcopatum Hagustaldensis ecclesiae pro 
Tunbercto, qui ab episcopatu fuerat depositus; 
sed quoniam ipse plus Lindisfarnensi ecclesiae, in 

30 qua conversatus fuerat, dilexit praefici, placuit, ut, 

Eata reverso ad sedem ecclesiae Hagustaldensis, 

cui regendae primo fuerat ordinatus, Cudberct 

ecclesiae Lindisfarnensis gubernacula susciperet. 

§ 348. Qui susceptum episcopatus gradum ad 

35 imitationem beatorum apostolorum virtutum orna- 

bat operibus. Commissam namque sibi plebem et 

orationibus protegebat assiduis, et admonitionibus 

y2 



324 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A.D.684. saluberrimis ad coelestia vocabat. Et, quod 
maxime doctores juvare solet, ea, quae agenda 
docebat, ipse prius agendo praemonstrabat. Erat 
quippe ante omnia divinae caritatis igne fervidus, 
patientiae virtute modestus, orationum devotioni 5 
sollertissime intentus, affabilis omnibus, qui ad se 
consolationis gratia veniebant ; hoc ipsum quoque 
orationis loco ducens, si infirmis fratribus opem 
suae exhortationis tribueret ; sciens quia, qui dixit, 
' Diliges Dominum Deum tuum ;' dixit et, ' Diliges 10 
proximum.' Erat abstinentiae castigatione in- 
signis, erat gratia compunctionis semper ad coe- 
lestia suspensus. Denique, cum sacrificium Deo 
victimae salutaris offerret, non elevata in altum 
voce, sed profusis ex imo pectore lacrimis, Domino 15 
sua vota commendabat. 

A. D. 687. §349. Duobus autem.annis in episcopatu per- 
actis, repetiit insulam ac monasterium suum, 
divino admonitus oraculo, quia dies sibi mortis, 
vel vitae magis illius, quae sola vita dicenda est, 20 
jam appropiaret introitus ; sicut ipse quoque tem- 
pore eodem nonnullis, sed verbis obscurioribus, quae 
tamen postmodum manifeste intelligerentur, solita 
sibi simplicitate pandebat; quibusdam autem hoc 
idem etiam manifeste revelabat 25 



CAPUT XXIX. 

Ut idem jam episcopus obitum suum proxime futurum Here- 

bercto anachoreta pradixerit. 

A. D. 687. § 350. Erat enim presbyter vitae venerabilis, no- 

mine Hereberct, jamdudum viro Dei spiritalis 30 
amicitiae foedere copulatus; qui in insula stagni 
illius pergrandis, de quo Deruentionis fluvii pri- 
mordia erumpunt, vitam ducens solitariam annis 
singulis eum visitare, et monita ab eo perpetuae 



CAP. XXIX.] GENTIS ANGLORUM. 325 

salutis audire, solebat. Hic, cum audiret eum ad A. D. 687. 
civitatem Lugubaliam devenisse, venit ex more, 
cupiens salutaribus ejus exhortationibus ad su- 
perna desideria magis magisque accendi. Qui 

5 dum sese alterutrum ccelestis vitae poculis debri- 
arent, dixit inter alia antistes, ' Memento, frater 
Hereberct, ut modo quidquid opus habes, me in- 
terroges, mecumque loquaris ; postquam enim ab 
invicem digressi fuerimus, non ultra nos in hoc 

10 seculo carnis obtutibus invicem aspiciemus. Cer- 
tus sum namque, quod tempus meae resolutionis 
instat, et velox est depositio tabernaculi mei.' 
Qui haec audiens provolutus est ejus vestigiis, et 
fusis cum gemitu lacrimis, ' Obsecro/ inquit, ' per 

15 Dominum, ne me deseras, sed tui memor sis fidis- 
simi sodalis, rogesque supernam pietatem, ut cui 
simul in terris servivimus, ad ejus videndam gra- 
tiam simul transeamus ad ccelos. Nosti enim 
quia ad tui oris imperium semper vivere studui, 

20 et quicquid ignorantia vel fragilitate deliqui, aeque 
ad tuse voluntatis examen mox emendare curavi.' 
Incubuit precibus antistes, statimque edoctus in 
spiritu impetrasse se, quod petebat a Domino, 
' Surge/ inquit, ' frater mi et noli plorare, sed 

25 gaudio gaude, quia, quod rogavimus, superna nobis 
clementia donavit. 

§351. Cujus promissi et prophetiae veritatem Deathorst. 
sequens rerum astruxit eventus, quia et digredi- 
entes ab invicem non se ultra corporaliter viderunt, 

30 sed uno eodemque die, hoc est, tertiadecima kalen- 
darum Aprilium [20 Mar.], egredientes e corpore 
spiritus eorum mox beata invicem visione con- 
juncti sunt, atque angelico ministerio pariter ad 
regnum cceleste translati. Sed Hereberct divina 

35 prius infirmitate decoquitur ; illa, ut credibile est, 
dispensatione Dominicae pietatis, ut si quid minus 
haberet meriti a beato Cudbercto, suppleret hoc 




A 



326 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 

A. D. 68?. castigans longae aegritudinis dolor: quatenus aequa- 
tus gratia suo intercessori, sicut uno eodemque 
tempore cum eo de corpore egredi, ita etiam una 
atque indissimili sede perpetuae beatitudinis me- 
ruisset recipi. 5 

§ 352. Obiit autem pater reverentissimus in 
insula Farne, multum deprecatus fratres, ut ibi 
quoque sepeliretur, ubi non parvo tempore pro 
Domino militarat. Attamen tandem eorum pre- 
cibus victus assensum dedit, ut ad insulam Lindis- 10 
farnensium relatus in ecclesia deponeretur; quod 
dum factum esset, episcopatum ecclesiae illius anno 
uno servabat venerabilis antistes Vilfrid, donec 
eligeretur, qui pro Cudbercto antistes ordinari de- 

A. D. 688. beret. Ordinatus est autem post haec Eadberct, 15 
vir scientia divinarum Scripturarum simul et prse- 
ceptorum ccelestium observantia, ac maxime ele- 
emosynarum operatione, insignis; ita ut juxta 
legem, omnibus annis decimam non solum quadru- 
pedum, verum etiam frugum omnium atque pomo- 20 
rum, necnon et vestimentorum partem, pauperibus 
daret. 



CAPUT XXX. 

Ut corpus illius post undecim annos sepultura sit corrup- 
tionis immune repertum; nec multo post successor epi- 
scopatus ejus de mundo transierit. 25 

A. D. 698. §363. Volens autem latius demonstrare divina 
dispensatio quanta in gloria vir Domini Cudberct 
post mortem viveret, cujus ante mortem vita sub- 
limis crebris etiam miraculorum patebat indiciis, 
transactis sepulturae ejus annis undecim, immisit3o 



15 Eadberct.] See Vit. S. I * CaputXXX.] Seethesame 
Cuthb. ch. xl. I life, ch. xlii. 



CAP. XXX.] GENTIS ANGLORUM. 327 

in animo fratrum, ut tollerent ossa illius, quae, more A. D. 698. 
mortuorum, consumto jam et in pulverem redacto 
corpore reliquo, sicca invenienda putabant ; atque 
in novo recondita loculo, in eodem quidem loco, 

5 sed supra pavimentum, dignse venerationis gratia 
locarent. Quod dum sibi placuisse Eadbercto 
antistiti suo referrent, annuit consilio eorum jus- 
sitque, ut die depositionis ejus hoc facere memi- 
nissent. Fecerunt autem ita, et aperientes sepul- 

10 crum invenerunt corpus totum quasi adhuc viveret 
integrum, et flexilibus artuum compagibus multo 
dormienti quam mortuo similius ; sed et vestimenta 
omnia, quibus indutum erat, non solum intemerata, 
verum etiam prisca novitate et claritudine miranda 

15 parebant. Quod ubi videre fratres, nimio mox 
timore perculsi, festinaverunt referre antistiti quse 
invenerant, qui tum forte in remotiore ab ecclesia 
loco refluis undique pelagi fluctibus cincto solita- 
rius manebat. In hoc etenim semper quadra- 

20 gesimae tempus agere, in hoc quadraginta ante 
Dominicum natale dies in magna continentise, ora- 
tionis et lacrimarum, devotione transigere solebat ; 
in quo etiam venerabilis praedecessor ejus Cud- 
berct, priusquam insulam Farne peteret, aliquandiu 

25 secretus Domino militabat. 

§ 354. Attulerunt autem ei et partem indumen- 
torum, quae corpus sanctum ambierant, quae cum 
ille et munera gratanter acciperet et miracula 
libenter audiret, nam et ipsa indumenta quasi 

30 patris adhuc corpori circumdata miro deosculaba- 
tur affectu, ' Nova/ inquit, * indumenta corpori 
pro his, quae tulistis, circumdate, et sic reponite in 
arca, quam parastis. Scio autem certissime, quia 
non diu vacuus remanebit locus ille, qui tanta 

35 miraculi coelestis gratia sacratus est ; et quam 
beatus est,cui in eo facultatem quiescendiDominus 
totius beatitudinis auctor atque largitor praestare 



328 HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. IV. 

A. D. 698. dignabitur.' Haec et hujusmodi plura ubi multis 
cum lacrimis et magna compunctione antistes 
lingua etiam tremente complevit, fecerunt fratres 
ut jusserat, et involutum novo amictu corpus 
novaque in theca reconditum supra pavimentum 5 
sanctuarii posuerunt. Nec mora, Deo dilectus 
antistes Eadberct morbo correptus est acerbo, ac 
per dies crescente multumque ingravescente ardore 
languoris, non multo post, id est, pridie nonas 
Maias [6 Mai.] etiam ipse migravit ad Dominum ; 10 
cujus corpus in sepulcro benedicti patris Cudbercti 
ponentes apposuerunt desuper arcam, in qua in- 
corrupta ejusdem patris membra locaverant; in 
quo etiam loco signa sanitatum aliquoties facta 
meritis amborum testimonium ferunt. E quibus 15 
aliqua in libro Vitoe illius olim memoriae manda- 
vimus, sed et in hac Historia quaedam, quae nos 
nuper audisse contigit, superadjicere commodum 
duximus. 

CAPUT XXXI. 20 

Ut quidam ad tumbam ejus sit a paralysi sanatus, 

§ 355. Erat in eodem monasterio frater quidam, 
nomine Badudegn, tempore non pauco hospitum 
ministerio deserviens, qui nunc usque superest, 
testimonium habens ab universis fratribus cunctis- 25 
que supervenientibus hospitibus, quod vir esset 
multae pietatis ac religionis, injunctoque sibi officio 
supernae tantum mercedis gratia subditus. Hic 
cum quadam die lenas sive saga, quibus in hospi- 
tale utebatur, in mari lavasset, rediens domum 30 
repentina medio itinere molestia tactus est, ita ut 
corruens in terram et aliquandiu pronus jacens, 
vix tandem resurgeret; resurgens autem sensit 
dimidiam corporis sui partem a capite usque ad 



CAP. XXXI.] GENTIS ANGLORUM. 329 

pedes paralysis languore depressam, et maximo A. D. 698. 
cum labore baculo innitens domum pervenit. 
Crescebat morbus paulatim, et, nocte superveni- 
ente, gravior effectus est, ita ut, die redeunte, vix 

5 ipse per se exsurgere aut incedere valeret. Quo 
affectus incommodo concepit utillimum mente con- 
silium, ut ad ecclesiam quoquo modo posset per- 
veniens intraret ad tumbam reverentissimi patris 
Cudberct, ibique genibus flexis supplex supernam 

10 pietatem rogaret, ut vel ab hujuscemodi languore, 
si hoc sibi utile esset, liberaretur; vel si se tali 
molestia diutius castigari, divina providente gratia, 
oporteret, patienter dolorem ac placida mente sus- 
tineret illatum. 

15 § 356. Fecit igitur ut animo disposuerat, et imbe- 
cilles artus baculo sustentans intravit ecclesiam, 
ac prosternens se ad corpus viri Dei pia intentione, 
per ejus auxilium Dominum sibi propitium fieri 
precabatur; atque inter preces velut in soporem 

20 solutus sensit, ut ipse postea referre erat solitus, 
quasi magnam latamque manum caput sibi in 
parte, qua dolebat, tetigisse, eodemque tactu totam 
illam, quae languore pressa fuerat, corporis sui 
partem, paulatim fugiente dolore ac sanitate sub- 

25 sequente, ad pedes usque pertransisse. Quo facto, 
mox evigilans sanissimus surrexit, ac pro sua 
sanitate Domino gratias denuo referens quid erga 
se actum esset fratribus indicavit; cunctisque 
congaudentibus, ad ministerium, quod solicitus 

30 exhibere solebat, quasi flagello probante, castiga- 
tior rediit. Sed et indumenta, quibus Deo dicatum 
corpus Cudbercti, vel vivum antea, vel postea de- 
functum, vestierant, etiam ipsa a gratia curandi 
non vacarunt, sicut in volumine Vitse et virtutum 

35 ejus quisque legerit, inveniet. 




330 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. IV. 



CAPUT XXXII. 

Vt alter ad reliquias ejus nuper fuerit ab oculi languore 

curatus. 

a.d.728. § 357. Nec silentio praetereundum, quod ante 

triennium per reliquias ejus factum, nuper mibi 5 
per ipsum, in quo factum est, fratrem innotuit. 
Est autem factum in monasterio, quod juxta am- 
nem Dacore constructum ab eo cognomen accepit, 
cui tunc vir religiosus Suidberct abbatis jure prae- 
fuit. Erat in eo quidam adolescens, cui tumorio 
deformis palpebram oculi foedaverat, qui cum per 
dies crescens oculo interitum minaretur, curabant 
medici hunc, appositis pigmentorum fomentis, emol- 
lire, nec valebant. Quidam abscidendum esse 
dicebant; alii hoc fieri metu majoris periculi veta- 15 
bant. Cumque tempore non pauco frater praefatus 
tali incommodo laboraret, neque imminens oculo 
exitium humana manus curare valeret, quin per 
dies augesceret, contigit eum subito divinae pieta- 
tis gratia per sanctissimi patris Cudbercti reliquias 20 
sanari. Nam quando fratres sui corpus ipsius post 
multos sepulturae annos incorruptum reperierunt, 
tulerunt partem de capillis, quam more reliquiarum 
rogantibus amicis dare, vel ostendere in signum 
miraculi possent. 25 

§358. Harum particulam reliquiarum eo tem- 
pore habebat penes se quidam de presbyteris ejus- 
dem monasterii, nomine Thruidred, qui nunc ipsius 
monasterii abbas est. Qui cum die quadam in- 
gressus ecclesiam aperuisset thecam reliquiarum, 30 
ut portionem earum roganti amico praestaret, con- 
tigit et ipsum adolescentem, cui oculus languebat, 
in eadem ecclesia tunc adesse. Cumque presbyter 
portionem quantam voluit amico dedisset, resi- 



CAP. XXXII.] GENTIS ANGLORUM. 331 

duum dedit adolescenti, ut suo in loco reponeret. A.D. 728. 
At ille salubri instinctu admonitus, cum accepisset 
capillos sancti capitis, apposuit palpebrae lan- 
guenti, et aliquandiu tumorem illum infestum horum 

5 appositione comprimere ac mollire curabat. Quo 
facto, reliquias, ut jussus erat, sua in theca recon- 
didit, credens suum oculum capillis viri Dei, quibus 
attactus erat, ocius esse sanandum. Neque eum 
sua fides fefellit ; erat enim, ut referre erat solitus, 

10 tunc hora circiter secunda diei, sed cum alia, quae- 
que dies illa exigebat, cogitaret et faceret, immi- 
nente hora ipsius diei sexta, repente contingens 
oculum ita sanum cum palpebra invenit, ac si nil 
unquam in eo deformitatis ac tumoris apparuisset. 



832 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



HISTORIiE ECCLESIASTICJS 



GENTIS ANGLORUM 



LIBER QUINTUS. 



Oiriilaald, 
Cutliberfs 
saccessor at 
Farne. 



CAPUT I. 

Ut Oidiluald successor Cudbercti in anachoretica vita, labo- 5 
rantibus in mari fratribus, tempestatem orando seda- 
verit. 

A.D. 687. §359. Successit autem viro Domini Cudbercto 
in exercenda vita solitaria, quam in insula Farne 
ante episcopatus sui tempora gerebat, vir vene- 10 
rabilis Oidiluald, qui multis annis in monasterio, 
quod dicitur * Inhrypum/ acceptum presbyteratus 
officium condignis gradu ipse consecrabat actibus. 
Cujus ut meritum vel vita qualis fuerit certius 
clarescat, unum ejus narro miraculum, quod mihi 15 
unus e fratribus, propter quos et in quibus patratum 
est, ipse narravit, videlicet Gudfrid, venerabilis 
Christi famulus et presbyter, . qui etiam postea 
fratribus ejusdem ecclesiae Lindisfarnensis, in qua 
educatus est, abbatis jure praefuit. 20 



11 Oidiluald.-] The life of this 
saint, who is more generally 
called Ethelwald, (as in the 



Saxon version,) may be seen in 
the Acta SS. Marc. tom. iii. p. 
463. 



CAP. I.] GENTIS ANGLORUM. 333 

§ 360. ( Veni/ inquit, ' cum duobus fratribus A. D. 687. 
aliis ad insulam Farne, loqui desiderans cum reve- 
rentissimo patre Oidilualdo; cumque allocutione 
ejus refecti et benedictione petita domum redire- 

5 mus, ecce subito, positis nobis in medio mari, 
interrupta est serenitas, qua vehebamur, et tanta 
ingruit tamque fera tempestatis hiems, ut neque 
velo neque remigio quicquam proficere, neque 
aliud quam mortem sperare, valeremus. Cumque 

10 diu multum cum vento pelagoque frustra certantes 
tandem post terga respiceremus, si forte vel ipsam, 
de qua egressi eramus, insulam aliquo conamine 
repetere possemus, invenimus nos undiqueversum 
pari tempestate prseclusos, nullamque spem nobis 

15 in nobis restare salutis. Ubi autem longius visum 
levavimus, vidimus in ipsa insula Farne, egressum 
de latibulis suis amantissimum Deo patrem Oidil- 
ualdum iter nostrum inspicere. Audito etenim 
fragore procellarum ac ferventis oceani, exierat 

20 videre quid nobis accideret; cumque nos in labore 
ac desperatione positos cerneret, flectebat genua 
sua ad patrem Domini nostri Jesu Christi pro 
nostra vita et salute precaturus. Et cum oratio- 
nem compleret, simul tumida aequora placavit; 

25 adeo ut, cessante per omnia saevitia tempestatis, 
secundi nos venti ad terram usque per plana maris 
terga comitarentur. Cumque evadentes ad terram 
naviculam quoque nostram ab undis exportare- 
mus, mox eadem, quse nostri gratia modicum silu- 

30 erat, tempestas rediit, et toto illo die multum 
furere non cessavit; ut palam daretur intelligi, 
quia modica illa, quae provenerat, intercapedo 
quietis ad viri Dei preces nostrse evasionis gratia 
coelitus donata est. 

35 § 361. Mansit autem idem vir Dei in insula A. D.699. 
Farne duodecim annis, ibidemque defunctus ; sed 
in insula Lindisfarnensi juxta prsefatorum corpora 



334 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 690. episcoporum in ecclesia beati apostoli Petri sepul- 
tus est. Gesta vero sunt hsec temporibus Aldfridi 
regis, qui post fratrem suum Ecgfridum genti Nor- 
danhymbrorum decem et novem annis prsefuit. 



CAPUT H. 5 

Ut epucopus Johannes mutum et scabxosum benedicendo cura- 

verit. 

A. D.685. §362. Cujus regni principio, defuncto Eata epi- 
rorm^by"" scopo, Johannes, vir sanctus, Hagustaldensis eccle- 
ieri"y. f *" siae prsesulatum suscepit ; de quo plura virtutum 10 
miracula, qui eum familiariter noverunt, dicere 
solent, et maxime vir reverentissimus ac veracissi- 
mus Bercthun, diaconus quondam ejus, nunc autem 
abbas monasterii, quod vocatur ' Inderauuda/ id 
est, ' In silva Derorum ;' e quibus aliqua memorise is 
tradere commodum duximus. Est mansio qusedam 
secretior, nemore raro et vallo circumdata, non 
longe ab Hagustaldensi ecclesia, id est, unius 
ferme milliarii et dimidii spatio, interfluente Tino 
amne, separata, habens coemeterium sancti Mi-20 
chaelis archangeli, in qua vir Dei saepius, ubi 
opportunitas arridebat temporis, et maxime in 
quadragesima, manere cum paucis atque orationi- 



4 Decem et novem annis pr<e- 
/nif.] Namely, from a. d. 685 to 
705. 

9 Johannes.'] Tbe life and 
miracles of John of Beverley are 
detailed at considerable length 
by Folchard, a monk of Canter- 
bury, whose work may be found 
in the Acta SS. Mai. tom. ii. p. 
168, see also tom. vii. p. 619. 

14 Inderauuda.'] Afterwards 
called Beverley, of which this 
Bercthun, the disciple of John 



of Beverley, was the first abbot. 
See Acta SS. Mai. tom. iii. p. 
503. 

16 Mansio.'] This ' mansio,' 
with its oratory and church- 
yard, was situated on an emi- 
nence nearthe riverTynenamed 
Erneshowe, (t. e. The Mount of 
the Eagle.) See Ric. Hagus- 
tald. ap. Decem Script col. 291. 
In his life given in the ActaSS. 
§ 10, it is incorrectly printed 
* Carnesboc' 



CAP. II.] GENTIS ANGL0RUM. 335 

bus ac lectioni quietus operam dare consueverat. A. D. 685. 
Cumque tempore quodam, incipiente quadrage- 
sima, ibidem mansurus adveniret, jussit suis quse- 
rere pauperem aliquem majore infirmitate vel 

5 inopia gravatum, quem secum habere illis diebus 
ad faciendam eleemosynam possent; sic enim 
semper facere solebat. 

§ 363. Erat autem in villa non longe posita 
quidam adolescens mutus, episcopo notus, n^m 

10 saepius ante illum percipiendae eleemosynae gratia 
venire consueverat, qui ne unum quidem sermonem 
unquam profari poterat; sed et scabiem tantam 
ac furfures habeat in capite, ut nil unquam capil- 
lorum ei in superiore parte capitis nasci valeret, 

15 tantum in circuitu horridi crines stare videbantur. 
Hunc ergo adduci praecipit episcopus, et ei in 
conseptis ejusdem mansionis parvum tugurium 
fieri, in quo manens quotidianam ab eis stipem 
acciperet. Cumque una quadragesimae esset im- 

20 pleta septimana, sequente dominica jussit ad se 
intrare pauperem, ingresso eo linguam proferre ex 
ore ac sibi ostendere jussit ; et apprehendens eum 
de mento signum sanctae crucis linguae ejus im- 
pressit, quam signatam revocare in os et loqui 

25 illum praecepit, ' Dicito/ inquiens, ' aliquod ver- 
bum, dicito Gae/ quod est, lingua Anglorum, 
verbum affirmandi et consentiendi, id est, Etiam. 
Dixit ille statim, soluto vinculo linguae, quod 
jussus erat. Addidit episcopus nomina litterarum, 

30 ' Dicito A/ dixit ille A, ' Dicito B ;' dixit ille et 
hoc. Cumque singula litterarum nomina, dicente 
episcopo, responderet, addidit et syllabas ac verba 
dicenda illi proponere. Et cum in omnibus con- 
sequenter responderet, praecepit eum sententias 

35 longiores dicere, et fecit ; neque ultra cessavit 
tota die illa et nocte sequente, quantum vigilare 
potuit, ut ferunt, qui praesentes fuere, loqui ali- 



336 



IIISTORJA ECCLESIA8TICA [LIB. V. 



A. D. 685. quid, et arcana suae cogitationis ac voluntatis, 
quod nunquam antea potuit, aliis ostendere; in 
similitudinem illius diu claudi, qui curatus ab 
apostolis Petro et Johanne, exsiliens stetit et am- 
bulabat, et intravit cum illis in Templum ambu- 5 
lans, et exsiliens, et laudans Dominum ; gaudens 
nimirum uti officio pedum, quo tanto erat tempore 
destitutus. Cujus sanitati congaudens episcopus 
praecepit medico etiam sanandae scabredini capitis 
ejus curam adhibere. Fecit ut jusserat, et, juvante 10 
benedictione ac precibus antistitis, nata est cum 
sanitate cutis venusta species capillorum, factus- 
que est juvenis limpidus vultu et loquela promtus, 
capillis pulcherrime crispis, qui ante fuerat de- 
formis, pauper, et mutus. Sicque de perceptais 
laetatus sospitate, offerente etiam ei episcopo, ut 
in sua familia manendi locum acciperet, magis 
domum reversus est. 



CAPUT III. 

Ut puellam languentem orando sanaverit. 



20 



A. D. 6S6. § 364. Narravit idem Bercthun et aliud de 
praefato antistite miraculum. Quia cum reveren- 
tissimus vir Vilfrid post longum exsilium in epi- 
scopatum esset Hagustaldensis ecclesiae receptus, 
et idem Johannes, defuncto Bosa, viro multae25 
sanctitatis et humilitatis, episcopus pro eo Ebo- 
raci substitutus, venerit ipse tempore quodam ad 
monasterium virginum in loco, qui vocatur Veta- 
dun, cui tunc Heriburg abbatissa praefuit. ' Ubi 
cum venissemus/ inquit, ' et magno universorum 30 



28 Vetadun.] Probably Wat- 
ton in Yorkshire. In the Le- 



gend by Folchard it is Yatadini ; 
in the Saxon version Wetadun. 



CAP. lil.] GENTIS ANGLORUM. 387 

gaudio suscepti essemus, indicavit nobis abbatissa, A. D. 686. 
quod quaedam de numero virginum, quae erat filia 
ipsius carnalis, gravissimo languore teneretur; 
quia phlebotomata est nuper in brachio, et cum 

5 esset in studio tacta est infirmitate repentini 
doloris, quo mox increscente, magis gravatura est 
bracbium illud vulneratum, ac versum in tumorem, 
adeo ut vix duabus raanibus circumplecti posset, 
ipsaque jacens in lecto prae nimietate doloris jara 

10 moritura videretur. Rogavit ergo episcopum 
abbatissa, ut intraret ad eam ac benedicere illam 
dignaretur, quia crederet eam ad benedictionem 
vel tactum illius mox melius habituram. Interro- 
gans autem ille quando phlebotomata essfet puella, 

15 et ut cognovit quia in luna quarta, dixit, ' Multum 
insipienter et indocte fecistis in luna quarta phle- 
botomando. Memini enim beatae memoriae Theo- 
dorum archiepiscopum dicere, quia periculosa sit 
satis illius temporis phlebotomia, quando et lumen 

20 lunae et rheuma oceani in cremento est. Et quid 
ego possum puellae, si moritura est, facere?' 

§ 365. ' At illa instantius obsecrans pro filia, 
quam oppido diligebat, nam et abbatissam eam 
pro se facere disposuerat, tandem obtinuit, ut ad 

25languentem intraret. Intravit ergo, me secum 
assumto, ad virginem, quae jacebat multo, ut dixi, 
dolore constricta, et brachio in tantum grosses- 
cente, ut nihil prorsus in cubito flexionis haberet ; 
et adstans dixit orationem super illam, ac bene- 

30 dicens egressus est. Cumque post haec hora com- 
petente consederemus ad mensara, adveniens qui- 
dam clamavit me foras, et ait/Postulat Quoenburg, 
(hoc enim erat nomen virginis,) ut ocius regrediaris 
ad eam.' Quod dum facerem, reperi illam ingre- 

35 diens vultu hilariorem, et velut sospiti similem. 

Et dum assiderem illi, dixit, ' Vis petamus bibere V 

At ego, ' Volo/ inquam, ' et multum delector, si 

z 



338 



HISTORIA KCCLKSIASTICA [LIB. V. 



A. D. 686. potes/ Cumque, oblato poculo, biberemus ambo, 
coepit mihi dicere, ' quia ex quo episcopus, oratione 
pro me et benedictione completa, egressus est, 
statim melius babere incipio; etsi necdum vires 
pristinas recepi, dolor tamen omnis et de brachio, 5 
ubi ardentior inerat, et de toto meo corpore, velut 
ipso episcopo foras eum exportante, funditus abla- 
tus est, tametsi tumor adhuc brachii manere vide- 
retur.' Abeuntibus autem nobis inde, continuo 
fugatum dolorem membrorum fuga quoque tumoris 10 
horrendi secuta est ; et erepta morti ac doloribus 
virgo laudes Domino Salvatori una cum ceteris, 
qui ibi erant, servis illius referebat.' 



CAPUT IV. 
Ut conjugem comilis infirmam aqua benedicla curaverit. 15 

§ 366. Aliud quoque non multum huic dissimile 
miraculum de prsefato antistite narravit idem 
abbas, dicens, ' Villa erat comitis cujusdam, qui 
vocabatur Puch, non longe a monasterio nostro, id 
est, duum ferme millium spatio separata; cujus20 
conjux quadraginta ferme diebus erat acerbissimo 
languore detenta, ita ut tribus septimanis non 
posset de cubiculo, in quo jacebat, foras efferri. 
Contigit autem eo tempore virum Dei illo ad 
dedicandam ecclesiam ab eodem comite vocari. 25 
Cumque dedicata esset ecclesia, rogavit comes 
eum ad prandendum in domum suam ingredi. 
Renuit episcopus, dicens se ad monasterium, quod 
proxime erat, debere reverti. At ille obnixius 



18 ViUa."] In Folchard's Life 
of St. Joho, tbis is said to be 
South Burton, Act. SS. Mai. 
tom. ii. p. 170. 



19 Puch.] His daughter Yol- 
frida became a nun at Beverley, 
and died 3rd Mar. 742, Monasl. 
Anglic. i. 170. 



CAP. IV.] GBNTIS ANGL0RUM. 339 

precibus instans vovit etiam se eleemosynas pau- A. d. 686. 
peribus daturum, dummodo ille dignaretur eo die 
domum suam ingrediens jejunium solvere. Rogavi 
et ego una cum illo, promittens etiam me eleemo- 

5 synas in alimoniam inopum dare, dum ille domum 
comitis pransurus ac benedictionem daturus intra- 
ret. Cumque hoc tarde ac difficulter impetra- 
remus, intravimus ad reficiendum. Miserat autem 
episcopus mulieri, quae infirma jacebat, de aqua 

10 benedicta, quam in dedicationem ecclesioe conse- 
craverat, per unum de his, qui mecum venerant, 
fratribus ; praecipiens ut gustandam illi daret, et 
ubicumque maximum ei dolorem inesse didicisset, 
de ipsa eam aqua lavaret. Quod ut factum est, 

15 surrexit statim mulier sana, et non solum se infir- 
mitate longa carere, sed et perditas dudum vires 
recepisse, sentiens, obtulit poculum episcopo ac 
nobis, coeptumque ministerium nobis omnibus pro- 
pinandi usque ad prandium completum non omisit ; 

20 imitata socrum beati Petri, quae cum febrium fuisset 
ardoribus fatigata, ad tactum manus Dominicae 
surrexit, et, sanitate simul ac virtute recepta, mi- 
nistrabat eis/ 

CAPUT V. 
25 Ut idem puerum comitis orando a morte revocaverit, 

§367. 'Alio item tempore vocatus ad dedicandam 
ecclesiam comitis vocabulo Addi, cum postulatum 
complesset ministerium rogatus est ab eodem 
comite intrare ad unum de pueris ejus, qui acer- 
3orima aegritudine premebatur, ita ut deficiente pe- 
nitus omni membrorum officio, jamjamque mori- 



37 Addi.] He was ' comes' of Nortb Burton ; Monast. Anglic. 
i. 170. 

z2 



340 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. C8G. turus esse videretur; cui etiam loculus jam tunc 
erat prseparatus, in quo defunctus condi deberet. 
Addidit autem vir etiam lacrimas precibus, dili- 
genter obsecrans ut intraret oraturus pro illo, quia 
multum necessaria sibi esset vita ipsius ; crederet 5 
vero quia si ille ei manum imponere atque eum 
benedicere voluisset, statim melius haberet. In- 
travit ergo illo episcopus, et vidit eum, moestis 
omnibus, jam morti proximum, positumque locu- 
lum juxta eum, in quo sepeliendus poni deberet ; 10 
dixitque orationem ac benedixit eum, et egrediens 
dixit solito consolantium sermone, ' Bene con- 
valescas et cito.' Cumque post haec sederent ad 
mensam, misit puer ad dominum suum, rogans 
sibi poculum vini mittere, quia sitiret. Gavisus 15 
ille multum quia bibere posset, misit ei calicem 
vini benedictum ab episcopo, quem ut bibit, sur- 
rexit continuo, et veterno infirmitatis discusso, 
induit se ipse vestimentis suis ; et egressus inde 
intravit ac salutavit episcopum et convivas, di- 20 
cens, quia ipse quoque delectaretur manducare et 
bibere cum eis. Jusserunt eum sedere secum ad 
epulas, multum gaudentes de sospitate illius. Re- 
sidebat, vescebatur, bibebat, laetabatur, quasi unus 
e convivis agebat ; et multis post haec annis vivens 25 
in eadem, quam acceperat, salute permansit.' Hoc 
autem miraculum memoratus abbas, non se prae- 
sente, factum, sed ab his, qui praesentes fuere, 
sibi perhibet esse relatura. 



CAP. VI.] GENTIS ANGLORUM. 341 



CAPUT VI. 

Ut clericum suum cadendo contritum, <eque orando ac bene- 

dicendo a morte revocaverit. 

§368. Neque hoc praetereundum silentio, quod A.D. 686. 

5 famulus Cbristi Herebald in seipso ab eo factum 
solet narrare miraculum, qui tunc quidem in clero 
illius conversatus, nunc monasterio, quod est juxta 
ostium Tini fluminis, abbatis jure praeest. ' Vitam/ 
inquit, ' illius, quantum hominibus sestimare fas 

10 est, quod praesens optime cognovi, per omnia epi- 
scopo dignam esse comperi. Sed et cujus meriti 
apud internum testem habitus sit, et in multis 
aliis, et in meipso maxime, expertus sum ; quippe 
quem ab ipso, ut ita dicam, mortis limite revo- 

15 cans, ad viam vitae sua oratione ac benedictione 
reduxit. Nam cum primaevo adolescentiae tem- 
pore in clero illius degerem legendi quidem canen- 
dique studiis traditus, sed non adhuc animum 
perfecte a juvenilibus cohibens illecebris, contigit 

20 die quadam nos iter agentes cum illo devenisse in 
viam planam et amplam, aptamque cursui equo- 
rum ; coeperuntque juvenes, qui cum ipso- erant, 
maxime laici, postulare episcopum, ut cursu majore 
equos suos invicem probare liceret. At ille primo 

25 negavit, otiosum dicens esse, quod desiderabant ; 
sed ad ultimum multorum unanima intentione 
devictus, ' Facite/ inquit, ' si vultis, ita tamen ut 
Herebald ab illo se certamine funditus abstineat.' 
Porro ipse diligentius obsecrans, ut et mihi cer- 

30 tandi cum illis copia daretur, (fidebam namque 
equo, quem mihi ipse optimum donaverat,) nequa- 
quam impetrare potui/ 

§ 369. ' At cum saepius huc atque illuc, spec- 
tante me et episcopo, concitatis in cursum equis, 




342 HJST0RIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

a.d.686. reverterentur ; et ipse lascivo superatus animo 
non me potui cohibere, sed, prohibente licet illo, 
ludentibus me miscui et simul cursu equi conten- 
dere coepi. Quod dum agerem, audivi illum post 
tergum mihi cum gemitu dicentem, ' O quam mag- 5 
num vse facis mihi sic equitando !' Et ego audi- 
ens nihilominus coeptis institi vetitis. Nec mora, 
dum fervens equus quoddam itineris concavum 
valentiore impetu transiliret, lapsus decidi et mox 
velut emoriens sensum penitus motumque omnem 10 
perdidi. Erat namque illo in loco lapis terrae 
aequalis obtectus cespite tenui, neque ullus alter 
in tota illa campi planitie lapis inveniri poterat; 
casuque evenit, vel potius divina provisione ad 
puniendam inobedientiae meas culpam, ut hunc 15 
capite ac manu, quam capiti ruens subposueram, 
tangerem, atque, infracto pollice, capitis quoque 
junctura solveretur; et ego, ut dixi, simillimus 
mortuo fierem. Et quia moveri non poteram, 
tetenderunt ibidem papilionem, in qua jacerem. 20 
Erat autem hora diei circiter septima, a qua ad 
vesperum usque quietus et quasi mortuus per- 
manens tunc paululum revivisco, ferorque domum 
a sociis, ac tacitus tota nocte perduro. Vomebam 
autem sanguinem, eo quod et interanea essent25 
ruendo convulsa. At episcopus gravissime de 
casu et interitu meo dolebat, eo quod me speciali 
diligeret affectu; nec voluit nocte illa juxta mo- 
rem cum clericis suis manere, verum solus in ora- 
tione persistens noctem ducebat pervigilem, pro3o 
mea, ut reor, sospitate supernae pietati supplicans. 
Et mane primo ingressus ad me, ac dicta super me 
oratione, vocavit me nomine meo, et quasi de 
somno gravi excitatum interrogavit si nossem quis 
esset, qui loqueretur ad me. At ego aperiens35 
oculos aio, * Etiam tu es antistes meus amatus.' 
' Potes,' inquit, ' vi vere V Et ego, € Possum/ in- 



CAP. VI.] 



GENTIS ANGLORUM. 



343 



quam, ' per orationes vestras, si voluerit Do- A D. 686. 
minus.' ' 

§ 370. ' Qui imponens capiti meo manum cum 
verbis benedictionis rediit ad orandum, et post 

5 pusillum me revisens invenit sedentem et jam 
loqui valentem ; coepitqiie me interrogare, divino, 
ut mox patuit, admonitus instinctu, an me esse 
baptizatum absque scrupulo nossem: cui ego 
absque ulla me hoc dubietate scire respondi, quia 

losalutari fonte in remissionem peccatorum essem 
ablutus, et nomen presby teri, a quo me baptizatum 
noveram, dixi. At ille, c Si ab hoc/ inquit, ' sacer- 
dote baptizatus es, non es perfecte baptizatus; 
novi namque eum, et quia cum esset presbyter 

15 ordinatus, nullatenus propter ingenii tarditatem 
potuit catechizandi vel baptizandi ministerium 
discere, propter quod et ipse illum ab hujus prae- 
sumtione ministerii, quod regulariter implere ne- 
quibat, omnimodis cessare praecepi/ Quibus dictis, 

20 eadem hora me catechizare ipse curavit ; factum- 
que est ut, exsufflante illo in faciem meam, con- 
festim me melius habere sentirem. Vocavit autem 
medicum, et dissolutam mihi emicranii juncturam 
componere atque alligare jussit ; tantumque mox, 

25 accepta ejus benedictione, convalui, ut in crastinum 
ascendens equum cum ipso iter in alium locum 
facerem, nec multo post plene curatus vitali etiam 
unda perfusus sum.' 

§ 371. Mansit autem in episcopatu annos triginta A. d. 721. 

30 tres, et sic coelestia regna conscendens sepultus JftftK*' 
est in porticu sancti Petri in monasterio suo, quod 
dicitur ' In Silva Derorum/ anno ab incarnatione 
Dominica septingentesimo vicesimo primo. Nam 



29 Amws triginta tres.] He was 
therefore created bishop in the 
year 686, resigned that office in 



718, and lived nearly four years 
in the habit of a monk at Bever- 
ley. 



344 



HISTORIA KCCLESIASTICA [liB. V. 



A D. 721. cum, prse majore senectute, minus episcopatui 
administrando sufficeret, ordinato in episcopatum 
Eboracensis ecclesiae Vilfrido presbyterio suo, se- 
cessit ad monasterium prafatum, ibique vitam in 
Deo digna conversatione complevit. 



CAPUT VII. 

Ut Caedualla, rex Occidentalium Saxonum, baptizandus Ro- 
mam venerit; sed et successor ejus Ini eadem beatorum 
apostolorum limina devotus adierit. 

A.D. 688. § 372. Anno autem regni Aldfridi tertio, Caed- 10 

^eSofCaed- ualla rex Occidentalium Saxonum, cum genti suae 

weMex. nB ° f duobus annis strenuissime praeesset, relicto im- 

perio propter Dominum regnumque perpetuum, 

venit Romam, hoc sibi glorise singularis desiderans 

adipisci, ut ad limina beatorum apostolorum fonte 15 

baptismatis ablueretur, in quo solo didicerat generi 

humano patere vitae coelestis introitum; simul 

etiam sperans quia mox baptizatus, carne solutus 

ad seterna gaudia jam mundus transiret : quod 

utrumque, ut mente disposuerat, Domino juvante, 20 

completum est. Etenim illo perveniens, pontifi- 

catum agente Sergio, baptizatus est die sancto 

sabbati paschalis, anno ab incarnatione Domini 

A. D. 689. sexcentesimo octuagesimo nono ; et in albis adhuc 



13 Relicto imperio.'] Alfrid be- 
gan to reign in Northumbria, 20 
May, 685, Caedwalla's depar- 
ture must therefore have occurred 
after 20 May, 688. Paul Warne- 
frid, de Gest. Longobard. vi. § 
15, says that Caedwalla on his 
way to Rome visited Cunibert, 
king of Lombardy, by whom he 
was joyfully received. 

Baptizatns est die sancto sab- 



22 



bati paschalis.] Upon the disci- 
pline of the early church regard- 
ing the baptism of the catechu- 
meni on the Saturday before 
Easter, the reader may consult 
two treatises by J. J. Homborg, 
one entitled * De pascbate Vett. 
Christ.' § 9, Helmst. 1683, the 
other, ' De quadragesima Vett. 
Christ.' ^ 67, Helmst. 1677. 
34 In albis adhuc positus.] The 



CAP. VII.] 



GENTIS ANGLORUM. 



345 



positus, languore correptus, duodecimo kalenda- A. D. 689. 
rum Maiarum [20 April.] die solutus a carne, et 
beatorum est regno sociatus in coelis. Cui etiam 
tempore baptismatis papa memoratus Petri nomen 

5 imposuerat, ut beatissimo apostolorum principi, 
ad cujus sacratissimum corpus a finibus terrae pio 
ductus amore venerat, etiam nominis ipsius con- 
sortio jungeretur; qui in ejus quoque ecclesia 
sepultus est, et, jubente pontifice, epitaphium in 

10 ejus monumento scriptum, in quo et memoria 
devotionis ipsius fixa per secula maneret, et le- 
gentes quoque vel audientes exemplum facti, ad 
studium religionis accenderet. Scriptum est ergo 
hoc modo ; 

15 ' Culmen,opes, subolem,pollentiaregna,triumphos, 
Exuvias, proceres, mcenia, castra, lares, 
Quaeque patrum virtus, et quae congesserat ipse, 

Caedual armipotens liquit amore Dei; 
Ut Petrum sedemque Petri rex cerneret hospes, 
20 Cujus fonte meras sumeret almus aquas, 
Splendificumque jubar radianti carperet haustu, 
Ex quo vivificus fulgor ubique fluit. 



white garment, in which the 
newly baptized Christian was 
clothed, was worn by him until 
the first Sunday after Easter, 
which was in consequence call- 
ed, ( Dominicain albis, — in albis 
depositis, — post albas/ J.Mu- 
saeus de Ritibus Baptismalibus, 
§ 49, 4to. Jena (1674), Edm. 
Martene De antiq. Eccl. Ritibus, 
i. 53, edit. 1788. 

9 Epitaphium.] Other copies 
of these lines may be found in 
the Harleian MS. 3685, and in a 
MS. in the Library of Trinity 
College, Cambridge, R, 5, 33, 
which formerly belonged to Glas- 



tonbury, (to which Caedwalla 
had been a benefactor, Monast. 
Anglic. i. 9, 12,) but the varia- 
tions furnished by these copies 
are not worthy of insertion. 
Fabretti, in his Antiquae Inscrip- 
tiones, No. 463, p. 735, gives a 
copy of this epitaph from the 
original stone, which was found 
in the church of St. Peter at 
Rome ; it agrees closely with 
the MSS. but corrects them in 1. 
14, by reading ' albatum ' instead 
of ' ablatum,' and in the prose 
inscription which follows has 
* anno ejus consulatus,' instead 
of ' anno et consulatus/ 



346 



HISTORIA ECCLESIASTJCA [lib. V. 



A. D. 689. Percipiensque alacer redivivae praemia vitae ; 

Barbaricam rabiem, nomen et inde suum, 
Conversus convertit ovans ; Petrumque vocari 

Sergius antistes jussit, ut ipse pater 
Fonte renascentis, quem Christi gratia purgans 

Protinus albatum vexit in arce poli. 
Mira fides regis, clementia maxima Christi, 

Cujus consilium nullus adire potest ! 
Sospes enim veniens supremo ex orbe Britanni, 

Per varias gentes, per freta, perque vias, 
Urbem Romuleam vidit, templumque verendum 

Aspexit Petri, mystica dona gerens. 
Candidus inter oves Christi sociabilis ibit ; 

Corpore nam tumulum, mente superna tenet. 
Commutasse magis sceptrorum insignia credas, 

Quem regnum Christi promeruisse vides.' 



10 



15 



€ Hic depositus est Caedual, qui et Petrus, rex 
Saxonum, sub die duodecimo kalendarum Maia- 
rum [20 April.], indictione secunda ; qui vixit annos 
plus minus triginta, imperante domno Justiniano 20 
piissimo Augusto, anno ejus consulatus quarto, 
pontificante apostolico viro domno Sergio papa 
anno secundo.' 

ine king of § 373. Abeunte autem Romam Caedualla, suc- 
toRSnTe? 068 cessit in regnum Ini de stirpe regia; qui cum tri-25 
ginta et septem annis imperium tenuisset gentis 
illius, et ipse, relicto regno ac juvenioribus com- 
mendato, ad limina beatorum apostolorum, Gre- 
gorio pontificatum tenente, profectus est, cupiens 



25 Triginta et septem annis.] 
Since Ine succeeded to thethrone 
in the year 688, his journey to 
Rome must have taken place in 
725, or 726 at latest, and cannot 
be referred to 728, as the Saxon 



Chronicle and Florence of Wor- 
cester affirm. 

37 Relictoregno.'] Malmesbury, 
fol. 7, gives a long account of 
the measures adopted for this 
purpose by queen Ethelburga. 



CAP. VII.] 



GENTIS ANGLORUM. 



347 



in vicinia sanctorum locorum ad tempus peregri- A. D. 689. 
nari in terris, quo familiarius a sanctis recipi 
mereretur in coelis ; quod his temporibus plures de 
gente Anglorum, nobiles, ignobiles, laici, clerici, 
5 viri ac feminae, certatim facere consuerunt. 



CAPUT VIII. 

Ut, Theodoro defuncto, archiepiscopatus gradum Berctuald 
susceperit; et inter pturimos, guos ordinavit, etiam To- 
biam virum doctissimum Hrofensi ecclesue fecerit antis- 
10 titem, 

§374. Anno autem post hunc, quo Caedualla A. D. 690. 
Romae defunctus est, proximo, id est, sexcente- ThSdore 

• • . . • . -rv . . mi_ archbishop of 

simo nonagesimo mcarnationis Dominicae, lheo- camerbury, 
dorus beatae memoriae archiepiscopus senex et 

15 plenus dierum, id est, annorum octoginta octo, 
defunctus est ; quem se numerum annorum fuisse 
habiturum ipse jamdudum somnii revelatione 
edoctus suis praedicere solebat. Mansit autem in 
episcopatu annis viginti duobus, sepultusque est 

20 in ecplesia sancti Petri, in qua omnium episcopo- 
rum Doruvernensium sunt corpora deposita; de * 
quo una cum consortibus ejusdem sui gradus 
recte ac veraciter dici potest, quia corpora ipso- 
rum in pace sepulta sunt, et nomen eorum vivet in 

25 generationes et generationes. Ut enim breviter 
dicam, tantum profectus spiritalis tempore praesu- 
latus illius Anglorum ecclesiae, quantum nunquam 
antea potuere, coeperunt. Cujus personam, vitam, 
aetatem, et obitum, epitaphium quoque monumenti 



13 Theodorus.] Mabillon, Acta 
SS. Ord. S. Bened. ii. 985, has 
collected and illustrated the pas- 
sages in which Beda mentions 
this archbishop. 



21 Corporadeposita.] Thearch- 
bishops of Canterbury before 
Theodore were buried in the 
northern portico of the church 
of St. Peter, (see § 96.) 



348 



HISTORIA ECCLESIASTICA. [LIB. V. 



A. D.690. ipsius versibus heroicis triginta et quatuor palam 
ac lucide cunctis illo advenientibus pandit ; quo- 
rum primi sunt hi, 

*■ Hic sacer in tumba pausat cum corpore prsesul, 
Quem nunc Theodorum lingua Pelasga vocat. 5 

Princeps pontificum, felix summusque sacerdos, 
Limpida discipulis dogmata disseruit/ 

Ultimi autem hi, 

' Namque diemnonamdecimam September habebat, 
Cum carnis claustra spiritus egreditur. 10 

Alma Dovae scandens felix consortia vitae, 
Civibus angelicis junctus in arce poli.' 

A. D. 602. § 375. Successit autem Theodoro in episcopatu 
sionofBerc Berctuald, qui erat abbas in monasterio, quod 

juxta ostium aquilonale fluminis Genladae positum 15 
Racuulfe nuncupatur; vir et ipse scientia Scrip- 
turarum imbutus, sed et ecclesiasticis simul ac 
monasterialibus disciplinis summe instructus, tam- 
etsi praedecessori suo minime comparandus. Qui 
electus est quidem in episcopatum anno Dominicae 20 
incarnationis sexcentesimo nonagesimo secundo, 
die primo mensis Julii, regnantibus in Cantia Vic- 
tredo et Suaebhardo; ordinatus autem anno se- 
quente, tertio die kalendarum Juliarum [29 Jun.] 



4 Tumba.] The remains of 
Tbeodore were translated along 
with those of Augustine in the 
year 1091 ; see the Life of Augus- 
tineby Gotselinus, ActaSS.Ord. 
S. Bened. ix. 759. 

13 Succe8sit.~] Many of the 
MSS. here commence a new 
chapter. 

u Abbas in monasterio.~\ A 
cbarter by which Hlothair, king 
of Kent, grants lands in Thanet 
to abbot Berctwald and his con- 



vent, dated in a. d. 679, is yet 
preserved, and will be given in 
its proper place. 

15 GlenladaeJ] Nowcalledln- 
lade. 

16 Racuulfe.] Reculver, in 
Kent. 

23 Suaebhardo.] It is uncer- 
tain who he was, and how he 
obtained possession of the throne ; 
some writers stating that he ac- 
quired it by force, others, that 
he succeeded to it by birthright. 



CAP. VIII.] GENTIS ANOLORUM. 



349 



dominica, a Goduine metropolitano episcopo Gal- A. D 693, 
liarum ; et sedit in sede sua pridie kalendarum 
Septembriura [31 Aug.] dominica ; qui inter mul- 
tos, quos ordinavit antistites, etiam Gebmundo 
s Hrofensis ecclesiae praesule defuncto, Tobiam pro 
illo consecravit, virum Latina, Grseca et Saxonica 
lingua, atque eruditione multipliciter instructum. 



CAPUT IX. 

Ut Ecgberct vir sanctus ad pradicandum in Germaniam 
10 venire voluerit, nec valuerit ; parro Victberct advenerit 
quidem, sed quia nec ipse aliquid prqfecisset, rursum in 
Hiberniam, unde venerat, redierit. 

% 376. Eo tempore venerabilis et cum omni hono- A.D. 689. 
rificentia nominandus famulus Christi et sacerdos tendedjonr- 

15 Ecgberct, (quem in Hibernia insula peregrinam many. 
ducere vitam pro adipiscenda in coelis patria retu- 
limus,) proposuit animo pluribus prodesse, id est, 
inito opere apostolico, verbum Dei aliquibus earum, 
quae nondum audierant, gentibus evangelizando 

20 committere ; quarum in Germania plurimas nove- 
rat esse nationes, a quibus Angli vel Saxones, 
qui nunc Brittaniam incolunt, genus et originem 
duxisse noscuntur ; unde hactenus a vicina gente 
Brittonum corrupte Garmani nuncupantur. Sunt 



1 Goduine.] Although Beda 
does not mention the see to 
which this metropolitan belong- 
ed, yet it is clear that he was the 
archbishop of Lyons, whose life 
is given in the Gall. Christ. iv. 
50. 

4 Gebmundo . . . defuncto.] The 
date of Gebmund's death, like 
that of most of the early bishops 
of Rochester, is uncertain. 



15 EcgberctJ] Concerning his 
mission the reader may consult 
the Acta SS. April. tom. iii. p. 
313; Alcuini Opp. ii. 251. 

16 Retulimus.] See § 241, 242. 
19 Nondum.'] This is not strict- 

ly correct, see M. Gerbert, de 
origine et propagatione religi- 
onis Christianaein Alemannia, in 
his Vetus Liturgia Alemann, i. 
1, edit. S. Blas. 1776. 



350 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



a.d.689. autem Fresones, Rugini, Danai, Hunni, Antiqui 
Saxones, Boructuari; sunt alii perplures iisdem 
in partibus populi paganis adhuc ritibus servi- 
entes, ad quos venire praefatus Christi miles, cir- 
cumnavigata Brittania, disposuit, si quos forte ex 5 
illis ereptos Satanae ad Christum transferre vale- 
ret ; vel, si hoc fieri non posset, Romam venire ad 
videnda atque adoranda beatorum apostolorum ac 
martyrum Christi limina cogitavit. 

§ 377. Sed ne aliquid horum perficeret, superna 10 
illi oracula simul et opera restiterunt. Siquidem 
electis sociis strenuissimis et ad praedicandum 
verbum idoneis, utpote actione simul et eruditione 
praeclaris, praeparatisque omnibus, quae naviganti- 
bus esse necessaria videbantur, venit die quadam is 
mane primo ad eum unus de fratribus, discipulus 
quondam in Brittania et minister Deo dilecti 
sacerdotis Boisili, (cum esset idem Boisil praepo- 
situs monasterii Mailrosensis sub abbate Eata, ut 
supra narravimus,) referens ei visionem, quae sibi 20 
eadem nocte apparuisset. ' Cum expletis/ inqui- 
ens, ' hymnis matutinalibus, in lectulo membra 
posuissem, ac levis mihi somnus obrepsisset, appa- 
ruit magister quondam meus et nutritor amantissi- 
mus Boisil, interrogavitque me, an eum cognoscere 25 



1 Fresoues.] The inhabitants 
of Freezeland, of which the ca- 
pital was Utrecht ; see Usher's 
Primord. p. 398. 

1 Rvgini.~\ The inhabitants of 
a district, of which the island of 
Rugen formed a part. 

1 Hunni.~\ Sometimes called 
Avari; tbeir residence was in 
Saxony ; see Baluz. Capit. i. 
755. 

1 Antiqui Saxones.~\ A nation 
bordering upon the Frisians, and 
frequently mentioned in conjunc- 



tion with them ; see Alcuini Opp. 
i. 6, etc. 

9 Boructuari.] The inhabitants 
of a district upon the river 
Necker, as appears by a com- 
parison of the present passage 
with the poem of App. Sidonius 
de Galliis, 1. 824, ap. Bouquet, 
i. 806 ; or of the country between 
the Rhine and the Weser, Acta 
SS. Marc. tom. i. p. 70. The 
Saxon form of this and the pre- 
ceding proper names throws no 
light upon their locality. 

90 Supra.] See § 343. 



CAP. IX.] GENTIS ANGLORUM. 351 

possem. Aio, ' Etiam, tu es enim Boisil/ At ille, A. D. 689. 
' Ad hoc/ inquit, ' veni, ut responsum Domini 
Salvatoris Ecgbercto afferam, quod, te tamen refe- 
rente, oportet ad illum venire. Dic ergo illi quia 

5 non valet iter, quod proposuit, implere ; Dei enim 
voluntatis est, ut ad Columbae monasteria magis 
pergat docenda.' Erat autem Columba primus 
doctor fidei Christianae Transmontanis Pictis ad 
aquilonem, primusque fundator monasterii, quod 

10 in Hii insula multis diu Scottorum Pictorumque 
populis venerabile mansit. Qui, videlicet, Columba 
nunc a nonnullis, composito a Cella et Columba 
nomine, Columcelli vocatur. Audiens autem verba 
visionis Ecgberct praecepit fratri, qui retulerat, ne 

15 cuiquam haec alteri referret, ne forte illusoria esset 

visio. Ipse autem tacitus rem considerans veram 

esse timebat; nec tamen a praeparando itinere, 

quo ad gentes docendas iret, cessare volebat. 

§ 378. At post dies paucos rursum venit ad eum 

20 praefatus frater, dicens quia et ea nocte sibi post 
expletos matutinos Boisil per visum apparuerit, 
dicens, ' Quare tam negligenter ac tepide dixisti 
Ecgbercto, quae tibi dicenda praecepi? At nunc 
vade, et dic illi quia, velit nolit, debet ad monas- 

25 teria Columbae venire, quia aratra eorum non 
recte incedunt, oportet autem eum ad rectum haec 
tramitem revocare.' Qui haec audiens denuo prae- 
cepit fratri, ne haec cui patefaceret. Ipse vero, 
tametsi certus est factus de visione, nihilominus 

30 tentavit iter dispositum cum fratribus memoratis 
incipere. Cumque jam navi imposuissent quae 
tanti itineris necessitas poscebat, atque oppor- 
tunos aliquot dies ventos exspectarent, facta est 
nocte quadam tam saeva tempestas, quae perditis 

35 nonnulla ex parte his, quae in navi erant, rebus, 
ipsam in littus jacentem inter undas relinqueret; 
salvata sunt tamen omnia, quae erant Ecgbercti et 



352 



HISTORIA ECCLESIASTICA [l.IB. V. 



A. D. G89. sociorum ejus. Tum ipse quasi propheticum illud 
dicens, ' Quia propter me est tempestas haec/ sub- 
traxit se illi profectioni, et remanere domi passus 
est. 

A. D. 690. § 979. At vero unus de sociis ejus; vocabulo 5 
Victberct, cum esset et ipse contemtu mundi ac 
doctrinae scientia insignis, (nam multos annos in 
Hibernia peregrinus anachoreticam in magna per- 
fectione vitam egerat,) ascendit navem, et Fresiam 
perveniens duobus annis continuis genti illi ac 10 
regi ejus Rathbedo verbum salutis praedicabat, 
neque aliquem tanti laboris fructum apud barba- 
ros invenit auditores. Tunc reversus ad dilectse 
locum peregrinationis, solito in silentio vacare 
Domino coepit; et quoniam externis prodesseis 
ad fidem non poterat, suis amplius ex virtutum 
exemplis prodesse curabat. 



CAPUT X. 

Ut Vilbrord in Fresia pradicans mnltos ad Christum con- 
verterit ; et ut socii ejus Hewaldi sint martyrium passi. 20 

A. D.690. § 380. Ut autem vidit vir Domini Ecgberct, quia 
nec ipse ad praedicandum gentibus venire permit- 
tebatur, retentus ob aliam sanctae ecclesise utilita- 
tem, de qua oraculo fuerat prsemonitus ; nec Vict- 
berct illas deveniens in partes quicquam proficie- 25 
bat ; tentavit adhuc in opus verbi mittere viros 
sanctos et industrios, in quibus eximius Vilbrord 
presbyterii gradu et merito praefulgebat. Qui cum 



Wilbrord'8 
misaion into 
Frigi». 



6 Victberct.'] Concerning him 
Alcuin's Life of Willibrord, i. 4, 
ap. Alcuini Opp. ii. 185, may be 
consulted. 

11 Rathbedo.'] Radbod kingof 
Frisia is frequently mentioned 



in the Life of Willibrord, see 
Alcuini Opp. ii. 185, 187, 188. 

* Vtibrord.] A life of Wil- 
brord, written by Alcuin in a.d. 
796, may be seen in his wprks, 
ii. 183. 



CAP. X.] 



GENTIS ANGLORUM. 



853 



illo advenissent, erant autem numero duodecim, A. D. 690. 
divertentes ad Pippinum ducem Francorum gra- 
tanter ab illo suscepti sunt ; et quia nuper citerio- 
rem Fresiam, expulso inde Rathbedo rege, ceperat, 

5 illo eos ad praedicandum misit ; ipse quoque im- 
periali auctoritate juvans, ne qui praedicantibus 
quicquam molestiae inferret; multisque eos, qui 
fidem suscipere vellent, beneficiis attollens. Unde 
factum est, opitulante gratia divina, ut multos in 

10 brevi ab idolatria ad fidem converterent Christi. 

§ 381. Homm secuti exempla duo quidam pres- 

byteri de natione Anglorum, qui in Hibernia multo 

tempore pro aeterna patria exsulaverant, venerunt 

ad provinciam Antiquorum Saxonum, si forte 

15 aliquos ibidem praedicando Christo acquirere pos- 
sent. Erant autem unius ambo, sicut devotionis, 
sic etiam vocabuli, nam uterque eorum appella- 
batur Hewald ; ea tamen distinctione, ut pro di- 
versa capillorum specie unus Niger Hewald, alter 

20 Albus Hewald, diceretur; quorum uterque pietate 
religionis imbutus, sed Niger Hewald magis sacra- 
rum litterarum erat scientia institutus. Qui veni- 
entes in provinciam intraverunt hospitium cujus- 
dani villici, petieruntque ab eo, ut transmitterentur 

25 ad satrapam, qui super eum erat, eo quod haberent 
aliquid legationis et causae utilis, quod deberent 
ad illum perferre. Non enim habent regem iidem 



1 Adtenissent.~\ He arrived 
there in a. d. 690, (not in 692, as 
Smith states,) according to a 
coeval entry in the margin of a 
Calendar preserved at Epter- 
nach, concerning which see Cal- 
mefs Hist. de Lorraine, iii. 99. 

2 Pippinum.~\ The father of 
Charlemagne: he was after- 
wards baptized by Willibrord, 
see Vit. Wilbr. i. 22. 



85 Satrapam.] The Saxon ver- 
sion renders this by the word 
' ealdorman/ 

97 Non enim habent regem.~\ 
A somewhat similar account of 
the elective govemment of the 
ancient Germans may be in- 
ferred from that given by Taci- 
tus, see his Germania, § 7, and 
Annals, § 44. 

A A 



354 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 690. Antiqui Saxones, sed satrapas plurimos suae genti 
praepositos, qui, ingruente belli articulo, mittunt 
aequaliter sortes, et quemcumque sors ostenderit, 
hunc tempore belli ducem omnes sequuntur, huic 
obtemperant ; peracto autem bello, rursum aequalis 5 
potentiae omnes fiunt satrapae. Suscepit ergo eos 
villicus, et promittens se mittere eos ad satrapam, 
qui super se erat, ut petebant, aliquot diebus 
secum retinuit. 

§ 382. Qui cum cogniti essent a barbaris quod 10 
essent alterius religionis, (nam et psalmis semper 
atque orationibus vacabant, et quotidie sacrificium 
Deo victimae salutaris offerebant, habentes secum 
vascula sacra et tabulam altaris vice dedicatam,) 
suspecti sunt habiti, quia si pervenirent ad satra- 15 
pam et loquerentur cum illo, averterent illum a 
diis suis, et ad novam Christianse fidei religionem 
transferrent, sicque paulatim omnis eorum pro- 
vincia veterem cogeretur nova mutare culturam. 
Itaque rapuerunt eos subito, et interemerunt ; 20 
Album quidem Hewaldum veloci occisione gladii, 
Nigellum autem longo suppliciorum cruciatu et 
horrenda membrorum omnium discerptione ; quos 
interemtos in Rheno projecerunt. Quod cum 
satrapa ille, quem videre volebant, audisset, iratus 25 
est valde, quod ad se venire volentes peregrini non 
permitterentur ; et mittens occidit vicanos illos 
omnes, vicumque incendio consumsit. Passi sunt 
autem praefati sacerdotes et famuli Christi, quinto 

A.D.695. nonarum Octobrium die [3 Oct.]. 30 

§ 383. Nec martyrio eorura coelestia defuere 
miracula. Nam cum peremta eorum corpora amni, 
ut diximus, a paganis essent injecta, contigit, ut 
haec contra impetum fluvii decurrentis, per qua- 
draginta fere millia passuum, ad ea usque loca, 35 
ubi illorum erant socii, transferrentur. Sed et 
radius lucis permaximus atque ad ccelum usque 



CAP. X.] GENTIS ANGLORUM. 355 

altus omni nocte supra locum fulgebat illum, ubi- a.d.695. 
cumque ea pervenisse contingeret, et hoc etiam 
paganis, qui eos occiderant, intuentibus. Sed et 
unus ex eis in visione nocturna apparuit cuidam 

5 de sociis suis, cui nomen erat Tilmon, viro illustri, 
et ad seculum quoque nobili, qui de milite factus 
fuerat monachus ; indicans, quod eo loci corpora 
eorum posset invenire, ubi lucem de coelo terris 
radiasse conspiceret. Quod ita completum est. 

10 Inventa namque eorum corpora juxta honorem 
martyribus condignum recondita sunt, et dies 
passionis vel inventionis eorum congrua illis in 
locis veneratione celebratur. Denique, gloriosissi- 
mus dux Francorum Pippin, ubi heec comperit, 

lsmisit, et adducta ad se eorum corpora condidit 
cum multa gloria in ecclesia Colonise civitatis, 
juxta Rhenum. Fertur autem quia in loco, in quo 
occisi sunt, fons ebullierit, qui in eodem loco usque 
hodie copiosa fluenti sui dona profundat. 



20 CAPUT XI. 

Ut viri venerabiles Suidberct in Brittania, Vilbrord Ronue, 
sint in Fresiam ordinati episcopu 

§384. Primis sane temporibus adventus eorum A. d. 692. 
in Fresiam, mox ut comperit Vilbrord datam sibi a joJrneyV 

. . i • , . • i * i l* i • 1 • « X&OD36* 

25 pnncipe hcentiam lbidem proedicandi, acceleravit 
venire Romam, cujus sedi apostolicae tunc Sergius 
papa praeerat, ut cum ejus licentia et benedictione 
desideratum evangelizandi gentibus opus iniret; 
simul et reliquias beatorum apostolorum ac mar- 

30 tyrum Christi ab eo se sperans accipere, ut dum 



36 Venire Romam.~\ Io the life I cuinstances relative to this jour- 
by Alcuin several additional cir- | ney are mentioned, i. § 7. 

A A 2 



356 



HISTORIA EGGLESIASTICA [LIB. V. 



A. D. 692. in gente, cui praedicaret, destructis idolis, ecclesias 
institueret, haberet in promtn reliquias sanctorum, 
quas ibi introduceret ; quibusque ibidem depositis, 
consequenter in eorum honorem, quorum essent 
illae, singula quaeque loca dedicaret. Sed et alia 5 
perplura, quae tanti operis negotium quaerebat, vel 
ibi discere, vel inde accipere, cupiebat. In quibus 
omnibus cum sui voti compos esset effectus, ad 
praedicandum rediit. 
swibertor- § 385. Quo tempore fratres, qui erant in Fresiaio 
o? Fri8u. ,8bop verbi ministerio mancipati, elegerunt ex suo nu- 
mero virum modestum moribus et mansuetum 
corde Suidberctum, qui eis ordinaretur antistes, 
quem Brittaniam destinatum ad petitionem eorum 
A. D. 693. ordinavit reverentissimus Vilfrid episcopus, quiis 
tunc forte patria pulsus in Merciorum regionibus 
exsulabat. Non enim eo tempore habebat epi- 
scopum Cantia, defuncto quidem Theodoro, sed 
necdum Berctualdo successore ejus, qui trans 
mare ordinandus ierat, ad sedem episcopatus sui2o 
reverso. 

§ 386. Qui, videlicet, Suidberct, accepto epi- 
scopatu, de Brittania regressus non multo post ad 
gentem Boructuarorum secessit, ac multos eorum 
praedicando ad viam veritatis perduxit. Sed ex- 25 
pugnatis non longo post tempore Boructuaris a 
gente Antiquorum Saxonum, dispersi sunt quolibet 
hi, qui verbum receperant ; ipse antistes cum qui- 
busdam Pippinum petiit, qui, interpellante Blith- 
rydae conjuge sua, dedit ei locum mansionis in 30 
insula quadam Rheni, quae lingua eorum vocatur 



13 Suidberctum.~\ His life is 
detailed at considerable length 
in the Acta SS. Mart. tom. i. p. 
67. 

14 Ordiruwit.~\ This event took 
place before 29 June, 693, as is 



shown in the Acta SS. Mart. tom. 
i. p. 70, and in Pagi, ad ann. § v. 
*> BlUhrydae.] ThisistheSaxon 
form of her more generally known 
name, Plectradis; see Mabill. 
Annal. Bened. xviii. ^ 17, 18. 



CAP. XI.] 



GENTIS ANGLORUM. 



357 



' In littore ;' in qua ipse, constructo monasterio, A. D. 693. 
quod hactenus heredes ejus possident, aliquandiu 
continentissimam gessit vitam, ibique diem clausit 
ultimum. 
5 § 387. Postquam vero per annos aliquot in A. D. 696. 

t, . , . , . . A Tfc. . Wilbrord or- 

.rresia, qui advenerant docuerunt, misit Pippinus, dainedarch- 
favente omnium consensu, virum venerabilem Vil- Fmia. 
brordum Romam, cujus adhuc pontificatum Sergius 
habebat, postulans, ut eidem Fresonum genti 

10 archiepiscopus ordinaretur. Quod ita ut petierat 
impletum est, anno ab incarnatione Domini sex- 
centesimo nonagesimo sexto. Ordinatus est autem 
in ecclesia sanctae martyris Ceciliae, die natalis 
ejus, imposito sibi a papa memorato nomine Cle- 

15 mentis ; ac mox remissus ad sedem episcopatus 
sui, id est, post dies quatuordecim, ex quo in 
urbem venerat. 

§ 388- Donavit autem ei Pippin locum cathedrae 
episcopalis in castello suo illustri, quod antiquo 

20 gentium illarum verbo Viltaburg, id est, Oppidum 
Viltorum, lingua autem Gallica Trajectum, voca- 
tur; in quo, aedificata ecclesia, reverentissimus 
pontifex longe lateque verbum fidei praedicans 
multosque ab errore revocans plures per illas 

25regiones ecclesias, sed et monasteria nonnulla, 



3 Diem clausit ultimum.~\ From 
a comparison of the authorities 
in which his death is mentioned, 
Smith concludes that it occurred 
1 March, 715. 

11 Anno . . . 696.] These words 
are omitted in the Saxon version. 

13 CeciluB.~\ Her feast occurs 
on 22 November, which in A. d. 
696 did not fall upon a Sunday, 
uponwhich dayitwas customary 
to ordain bishops ; but the word 
* ejus' here perhaps refers to 
Wilbrord, not to Cecilia. 



30 Viltaburg.] It is probable 
that Beda is wrong in explaining 
Viltaburg as synonymous with 
Utrecht, the modern Wiltberg 
being situated in Brandeburg, 
at a considerable distance froro 
the scene of Wilbrord's labours. 

^ Ecclesia.] Boniface, in his- 
epistle to pope Stephen the Se- 
cond, written a. d. 753, says that 
Wilbrord built two churches, of 
which one was dedicated to our 
Saviour, the other to St. Mar- 
tin, Ep. 105, edit. 1789. 




358 



HISTORIA ECCLBSIASTICA [LIB. V. 



A. D. 696. construxit. Nam non multo post alios quoque 
illis in regionibus ipse constituit antistites ex 
eorum numero fratrum, qui vel secum, vel post se, 
illo ad praedicandum venerant; ex quibus ali- 
quanti jam dormierunt in Domino. Ipse autem 5 
Vilbrord, cognomento Clemens, adhuc superest 
longa jam venerabilis setate, utpote tricesimum et 
sextum in episcopatu habens annum, et post mul- 
tiplices militiae ccelestis agones ad prsemia remu- 
nerationis supernse tota mente suspirans. 10 



CAPUT XII. 

Ut quidam in provincia Nordanhymbrorum a mortuis resur- 
gens multa et tremenda, et desideranda, qtue viderat, 
narraverit. 

Thevuionof §389. His temporibus miraculum memorabile, et 15 
ry f e m * antiquorum simile, in Brittania factum est. Nam- 
que, ad excitationem viventium de morte animae, 
quidam aliquandiu mprtuus ad vitam resurrexit 
corporis, et multa memoratu digna, quae viderat, 
narravit ; e quibus hic aliqua breviter perstringenda 20 
esse putavi. Erat ergo paterfamilias in regione 
Nordanhymbrorum, quae vocatur Incuneningum, 
religiosam cum domo sua gerens vitam ; qui infir- 
mitate corporis tactus et, hac crescente per dies, 
ad extrema perductus, primo tempore noctis de- 25 
functus est; sed diluculo reviviscens ac repente 
residens omnes, qui corpori flentes assederant, 



6 Superest.'] This was written 
by Beda iu the year 731. The 
date of Wilbrord's death is un- 
certain, being ascribed by Ma- 
billon, first to A. d. 739, (with 
which date Pagi agrees,) and 
afterwards to 741 ; by Smith to 



745, and by Froben to 740, see 
Alcuini, Opp. ii. 192. 

23 Incuneningum.] Perhaps 
Cunningham in Scotland ; where 
the monks of Melrose at a later 
time had possessions,see Liber de 
Melrose, i. 72, 74, Edinb. 1837. 



CAP. XII.] GENTIS ANGLORUM. 



859 



timore immenso perculsos in fugam convertit: a.d.oog. 
uxor tantum, quse amplius amabat, quamvis mul- 
tum tremens et pavida, remansit ; quam ille con- 
solatus, ' Noli/ inquit, ' timere, quia jam vere 
5 resurrexi a morte, qua tenebar, et apud homines 
sum iterum vivere permissus ; non tamen ea mihi, 
qua ante consueram, conversatione, sed multum 
dissimili ex hoc tempore vivendum est/ Statim- 
que surgens abiit ad villulae oratorium, et usque 

10 ad diem in oratione persistens mox omnem, quam 
possederat, substantiam in tres divisit portiones, e 
quibus unam conjugi, alteram filiis, tradidit, tertiam 
sibi ipse retentans statim pauperibus distribuit. 
Nec multo post seculi curis absolutus ad monaste- 

15 rium Mailros, quod Tuidi fluminis circumflexu 
maxima ex parte clauditur, pervenit ; acceptaque 
tonsura, locum secretae mansionis, quam praevide- 
rat abbas, intravit ; et ibi usque ad diem mortis in 
tanta mentis et corporis contritione duravit, ut 

20 multa illum, quae alios laterent, vel horrenda, vel 
desideranda, vidisse, etiam si lingua sileret, vita 
loqueretur. 

§ 390. Narrabat autem hoc modo quod viderat ; 
' Lucidus/ inquiens, ' aspectu, et clarus erat in- 

25dumento, qui me ducebat. Incedebamus autem 
tacentes, ut videbatur mihi, contra ortum solis 
solstitialem, cumque ambularemus, devenimus ad 
vallem multae latitudinis ac profunditatis, infinitae 
autem longitudinis ; quae ad laevam nobis sita, 

sounum latus flammis ferventibus nimium terribile, 
alterum furenti grandine ac frigore nivium omnia 



83 Narrabat.] This vision of 
purgatory and hell appears to 
have furnished the groundwork 
of the descriptions of those places 
which so frequently grace the 
legends of the middle ages, even 



as late as the popular * Shep- 
herd's Calendar/ of which there 
were numerouseditions in France 
and England during the six- 
teenth and seventeenth centu- 
ries. 




360 IIISTORIA EGCLESIASTICA [LIB. V. . 

A. D. 696. perflante atque verrente, non minus intolerabile 
praeferebat. Utrumque autem erat animabus ho- 
minum plenum, quae vicissim hinc inde videbantur 
quasi tempestatis impetu jactari. Cum enim vim 
fervoris immensi tolerare non possent, prosiliebant 5 
miserae in medium frigoris infesti ; et cum neque 
ibi quippiam requiei invenire valerent, resiliebant 
rursus urendse in medium flammarum inextingui- 
bilium. Cumque hac infelici vicissitudine longe 
lateque, prout aspicere poteram, sine ulla quietis 10 
intercapedine innumerabilis spirituum deformium 
multitudo torqueretur; cogitare coepi quod hic 
fortasse esset infernus, de cujus tormentis intole- 
rabiiibus narrare saepius audivi. Respondit cogi- 
tationi meae ductor, qui me praecedebat ; ' Non 15 
hoc/ inquiens, ' suspiceris ; non enim hic infernus 
est ille, quem putas/ ' 

§ 391. ' At cum me hoc spectaculo tam horrendo 
perterritum paulatim in ulteriora produceret, vidi 
subito ante nos obscurari incipere loca, et tenebris 20 
omnia repleri. Quas cum intraremus, in tantum 
paulisper condensatae sunt, ut nihil praeter ipsas 
aspicerem, excepta dumtaxat specie et veste ejus, 
qui me ducebat. Et cum progrederemur sola sub 
nocte per umbras, ecce, subito apparent ante nos 25 
crebri flammarum tetrarum globi, ascendentes quasi 
de puteo magno, rursumque decidentes in eumdem. 
Quo cum. perductus essem, repente ductor meus 
disparuit, ac me solum in medio tenebrarum et 
horridae visionis reliquit. At cum iidem globi30 
ignium sine intermissione modo alta peterent, 
modo ima barathri repeterent, cerno omnia, quae 
ascendebant, fastigia flammarum plena esse spi- 
ritibus honiinum, qui instar favillarum cum fumo 
ascendentium nunc ad sublimiora projicerentur, 35 
nunc retractis ignium vaporibus relaberentur in 
profunda. Sed et foetor incomparabilis cum eisdem 



CAP. XII.] GKNTIS ANGLORUM. 361 " 

vaporibus ebulliens, omnia illi tenebrarum loca A. D. 696. 
replebat. Et cum diutius ibi pavidus consisterem, 
utpote incertus quid agerem, quo verterem gressum, 
qui me finis maneret; audio subitum post terga 

5 sonitum immanissimi fletus ac miserrimi, simul et 
cachinnum crepitantem, quasi vulgi indocti captis 
hostibus insultantis. Ut autem sonitus idem cla- 
rior redditus ad me usque pervenit, considero 
turbam malignorum spirituum, quae quinque ani- 

10 mas hominum moerentes ejulantesque, ipsa multum 
exsultans et cachinnans, medias illas trahebat in 
tenebras ; e quibus, videlicet, hominibus, ut dig- 
noscere potui, quidam erat attonsus ut clericus, 
quidam laicus, quaedam femina. Trahentes autem 

15 eos maligni spiritus descenderunt in medium bara- 
thri illius ardentis ; factumque est, ut cum longius 
subeuntibus eis, fletum hominum et risum daemoni- 
orum clare discernere nequirem, sonum tamen 
adhuc promiscuum in auribus haberem. Interea 

20 ascenderunt quidam spirituum obscurorum de 
abysso illa flammivoma, et accurrentes circumde- 
derunt me, atque oculis flammantibus et de ore ac 
naribus ignem putidum efflantes angebant; forci- 
pibus quoque igneis, quos tenebant in manibus, 

25 minitabantur me comprehendere, nec tamen me 
ullatenus contingere, tametsi terrere praesumebant. 
Qui cum undiqueversum hostibus et caecitate tene- 
bratum conclusus huc illucque oculos circumfer- 
rem, si forte alicunde quid auxilii, quo salvarer, 

30 adveniret, apparuit retro via, qua veneram, quasi 
fulgor stellae meantis inter tenebras, qui paulatim 
crescens et ad me ocius festinans ubi appropin- 
quavit, dispersi sunt et aufugerunt omnes, qui me 
forcipibus rapere quaerebant spiritus infesti/ 

35 § 392. * Ille autem, qui adveniens eos fugavit, 
erat ipse, qui me ante ducebat ; qui mox conversus 
ad dexterum iter, quasi contra ortum solis bruma- 



362 HISTORIA ECCLESIASTICA [Llfi. V. 

A. D. 606. lem, me ducere coepit. Nec mora exemtum tene- 
bris in auras me serenae lucis eduxit ; cumque me 
in luce aperta duceret, vidi ante ftos murum per- 
maximum, cujus neque longitudini hinc vel inde, 
neque altitudini, ullus esse terminus videretur. 5 
Coepi autem mirari quare ad murum accederemus, 
cum in eo nullam januam, vel fenestram, vel 
ascensum, alicubi conspicerem. Cum ergo per- 
venissemus ad murum, statim nescio quo ordine 
fuimus in summitate ejus. Et ecce, ibi campus 10 
erat latissimus ac laetissimus, tantaque fragrantia 
vernantium flosculorum plenus, ut omnem mox 
foetorem tenebrosae fornacis, qui me pervaserat, 
effugaret admirandi hujus suavitas odoris. Tanta 
autem lux cuncta ea loca perfuderat, ut omniis 
splendore diei, sive solis meridiani radiis, videretur 
esse praeclarior. Erantque in hoc campo innu- 
mera hominum albatorum conventicula, sedesque 
plurimae agminum lsetantium. Cumque inter cho- 
ros felicium incolarum medios me duceret, cogitare 20 
coepi quod hoc fortasse esset regnum coelorum, de 
quo praedicari saepius audivi. Respondit ille 
cogitatui meo; ' Non/ inquiens, ' non hoc est 
regnum coelorum, quod autumas.' ' 

§ 393. ' Cumque procedentes transissemus et 25 
has beatorum mansiones spirituum, aspicio ante 
nos multo majorem luminis gratiam quam prius, 
in qua etiam vocem cantantium dulcissimam 
audivi, sed et odoris fragrantia miri tanta de loco 
effundebatur, ut is, quem antea degustans quasiso 
maximum rebar, jam permodicus mihi odor vide- 
retur; sicut etiam lux illa campi florentis eximia 
in comparatione ejus, quae nunc apparuit, lucis, 
tenuissima prorsus videbatur et parva. In cujus 
amoenitatem loci cum nos intraturos sperarem, re- S5 
pente ductor substitit; nec mora, gressum retor- 
quens ipsa me, qua venimus, via reduxit.' 



CAP. XII.] GKNTIS ANGLORUM. 363 

§ 394. * Cumque reversi perveniremus ad man- A. D. 096. 
siones illas laetas spirituum candidatorum, dixit 
mihi, ' Scis, quae sint ista omnia, quae vidisti V 
Respondi ego, ' Non.' Et ait, ' Vallis illa, quam 

5 aspexisti flammis ferventibus et frigoribus horrenda 
rigidis, ipse est locus in quo examinandae et casti- 
gandae sunt animae illorum, qui differentes confiteri 
et emendare scelera, quae fecerant, in ipso tandem 
mortis articulo ad poenitentiam coufugiunt, et sic 

10 de corpore exeunt ; qui tamen quia confessionem 
et poenitentiam vel in morte habuerunt, omnes in 
die judicii ad regnum ccelorum perveniunt. Multos 
autem preces viventium et eleemosynae et jejunia, 
et maxime celebratio missarum, ut etiam ante 

15 diem judicii liberentur, adjuvant. Porro puteus 
ille flammivomus ac putidus, quem vidisti, ipsum 
est os gehennae, in quo quicumque semel inciderit 
nunquam inde liberabitur in aevum. Locus vero 
iste florifer, in quo pulcherrimam hanc juventutem 

2ojocundari ac fulgere conspicis, ipse est, in quo 
recipiuntur animae eorum, qui in bonis quidem 
operibus de corpore exeunt, non tamen sunt tantae 
perfectionis, ut in regnum coelorum statim mere- 
antur introduci ; qui tamen omnes in die Judicii 

25 ad visionem Christi et gaudia regni coelestis intra- 
bunt. Nam quicumque in omni verbo et opere et 
cogitatione perfecti sunt, mox de corpore egressi 
ad regnum cceleste perveniunt; ad cujus vicina 
pertinet locus ille, ubi sonum cantilenae dulcis 

aocum odore suavitatis ac splendore lucis audisti. 
Tu autem, quia nunc ad corpus reverti et rursum 
inter homines vivere debes, si actus tuos curiosius 
discutere et mores sermonesque tuos in rectitudine 
ac simplicitate servare studueris, accipies et ipse 

35 post mortem locum mansionis inter haec, quae 
cernis, agmina laetabunda spirituum beatorum. 




364 HISTORIA ECCLE8IA8TICA [LIB. V. 

A. D. 696. Namque ego cum ad tempus abscessissem a te, ad 
hoc feci, ut quid de te fieri deberet agnoscerem.' 
Haec mihi cum dixisset, multum detestatus sum 
reverti ad corpus, delectatus nimirum suavitate 
ac decore loci illius, quem intuebar, simul et con- 5 
sortio eomm, quos in illo videbam. Nec tamen 
aliquid ductorem meum rogare audebam; sed inter 
hrec, nescio quo ordine, repente me inter homines 
vivere cerno.' 

§ 395. Haec et alia, quae viderat, idem vir Do- 10 
mini, non omnibus passim desidiosis ac vitse suae 
incuriosis referre volebat, sed illis solummodo, qui 
vel tormentorum metu perterriti, vel spe gaudio- 
rum perennium delectati, profectum pietatis ex 
ejus verbis haurire volebant. Denique, in viciniais 
cellae illius habitabat quidam monachus, nomine 
Haemgils, presbyteratus etiam, quem bonis acti- 
bus adaequabat, gradu praeeminens, qui adhuc 
superest, et in Hibernia insula solitarius ultimam 
vitae aetatem pane cibario et frigida aqua sustentat. 20 
Hic saepius ad eundem virum ingrediens audivit 
ab eo repetita interrogatione, quae et qualia essent 
quae exutus corpore videret ; per cujus relationem 
ad nostram quoque agnitionem pervenere, quae de 
his pauca perstrinximus. Narrabat autem visi-25 
ones suas etiam regi Aldfrido, viro undecumque 
doctissimo; et tam libenter tamque studiose ab 
illo auditus est, ut ejus rogatu monasterio supra 
memorato inditus ac monachica sit tonsura coro- 
natus, atque ad eum audiendum saepissime, cum30 
illas in partes devenisset, accederet. Cui, vide- 
licet, monasterio tempore illo religiosae ac modestae 



26 Aldfrido.] This king of I mentioned by Beda in terms of 
Northurobria has before been | commendation, see § 341. 



CAP. XI!.] 



GENTIS ANGLORUM. 



365 



vitae abbas et presbyter ^Ediluald praeerat, qui a.d.696. 
nunc episcopalem Lindisfarnensis ecclesiae cathe- 
dram condignis gradu actibus servat. 

§ 896. Accepit autem in eodem monasterio 

5 locum mansionis secretiorem, ubi liberius conti- 
nuis in orationibus famulatui sui Conditoris vaca- 
ret. Et quia locus ipse super ripam fluminis erat 
situs, solebat hunc creber ob magnum castigandi 
corporis affectum ingredi, ac saepius in eo super- 

10 meantibus undis immergi ; sicque ibidem quamdiu 
sustinere posse videbatur, psalmis vel precibus 
insistere fixusque manere, ascendente aqua flumi- 
nis usque ad lurobos, aliquando usque ad collum ; 
atque inde egrediens ad terram nunquam ipsa 

15 vestimenta uda atque algida deponere curabat, 
donec ex suo corpore calefierent et siccarentur. 
Cumque tempore hiemali, defluentibus circa eum 
semifractarum crustis glacierum, quas et ipse ali- 
quando contriverat quo haberet locum standi sive 

20 immergendi in fluvio, dicerent, qui videbant, ' Mi- 
rum, frater Drycthelme,' (hoc enim erat viro nomen,) 
' quod tantam frigoris asperitatem ulla ratione 
tolerare praevales !' Respondebat ille simpliciter, 
erat namque homo simplicis ingenii ac moderatae 

25 naturae, ' Frigidiora ego vidi/ Et cum dicerent, 
' Mirum quod tam austeram tenere continentiam 
velis !' respondebat, ' Austeriora ego vidi/ Sicque 
usque ad diem suae vocationis infatigabili coeles- 
tium bonorum desiderio corpus senile inter quoti- 

so diana jejunia domabat, multisque et verbo et con- 
versatione saluti fuit. 



1 JEdilwdd.] Ethelwold,ninth 
bishop of Lindisfarne, filled that 
see from a. d. 724 utitil 740 ; a 
sketch of his life may be seen 



in Raine's North Durham, p. 68 ; 
the Acta SS. Feb. tom. ii. p. 604, 
may also be consulted. 



306 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



CAPUT XIII. 

Ut e eontra alter ad mortem veniens oblalvm Hbi a dttmoni- 
bus codicem suorum viderit peccatorum. 

A.D.704— | 397. At contra, fuit quidam in provincia Merci- 
Arannt of « orum, cujus visiones ac verba, non autem et con- 5 
^•» on,nMer - versatio, plurimis, sed non sibimetipsi, profuit. 
Fuit autem temporibus Coenredi, qui post JEdil- 
redum regnavit, vir in laico habitu atque officio 
militari positus ; sed quantum pro industria exte- 
riori regi placens, tantum pro interna suimetio 
neglegentia displicens. Admonebat ergo illum 
sedulo, ut confiteretur et emendaret ac relinqueret 
scelera sua, priusquam subito mortis superventu 
tempus omne pcenitendi et emendandi perderet. 
Verum ille, frequenter licet admonitus, spernebat 15 
verba salutis, seseque tempore sequente poeniten- 
tiam acturum esse promittebat. Haec inter tactus 
infirmitate decidit in lectum, atque acri coepit 
dolore torqueri. Ad quem ingressus rex, diligebat 
enim eum multum, hortabatur, ut vel tunc ante- 20 
quam moreretur poenitentiam ageret commisso- 
rum. At ille respondit, non se tunc velle confiteri 
peccata sua, sed cum ab infirmitate resurgeret, ne 
exprobrarent sibi sodales, quod timore mortis 
faceret ea, quae sospes facere noluerat; fortiter25 
quidem, ut sibi videbatur, locutus, sed miserabi- 
liter, ut post patuit, daemonica fraude seductus. 

§ 398. Cumque, morbo ingravescente, denuo ad 
eum visitandum ac docendum rex intraret,clamabat 
statim miserabili voce, ' Quid vis modo ? quid huc 30 



7 Coenredi.] Coenred, king of Mercia, relgned from the year 
704 to 709 ; see also § 412. 



CAP. XJII.] GENTIS ANGLORUM. 367 

venisti? non enim mihi aliqnid utilitatis aut salutis A.D.704 
potes ultra conferre.' At ille, ' Noli,' inquit, * ita 709# 
loqui, vide ut sanum sapias.' ' Non,' inquit, ' in- 
sanio, sed pessimam mihi scientiam certus prae 

5 oculis habeo.' 'Et quid,' inquit, 'hoc est?' 'Paulo 
ante/ inquit, ' intraverunt domum hanc duo pul- 
cherrimi juvenes et resederunt circa me, unus ad 
caput et unus ad pedes ; protulitque unus libellum 
perpulchrum, sed vehementer modicum, ac mihi 

10 ad legendum dedit, in quo omnia, quae unquam 
bona feceram intuens scripta reperi, et haec erant 
nimium pauca et modica. Receperunt codicein, 
neque aliquid mihi dicebant. Tum subito super- 
venit exercitus malignorum et horridorum vultu 

15 spirituum, domumque hanc et exterius obsedit et 
intus maxima ex parte residens implevit. Tunc 
ille, qui et obscuritate tenebrosae faciei et primatu 
sedis major esse videbatur eorum, proferens codi- 
cem horrendae visionis et magnitudinis enormis et 

20 ponderis pene importabilis, jussit uni ex satelliti- 
bus suis mihi ad legendum deferre. Quem cum 
legissem, inveni omnia scelera, non solum quae 
opere vel verbo, sed etiam quae tenuissima cogita- 
tione peccavi, manifestissime in eo tetricis esse 

25 descripta litteris. Dicebatque ad illos, qui mihi 
assederant, viros albatos et praeclaros, ' Quid hic 
sedetis, scientes certissime quia noster est iste?' 
Responderunt, ' Verum dicitis ; accipite et in cu- 
mulum damnationis vestrae ducite.' Quo dicto, 

so statim disparuerunt ; surgentesque duo nequissimi 
spiritus, habentes in manibus vomeres, percusse- 
runt me, unus in capite et alius in pede; qui, 
videlicet, modo cum magno tormento irrepunt in 
interiora corporis mei, moxque ut ad se invicem 

35perveniunt moriar, et paratis ad rapiendum me 
daemonibus, in inferni claustra pertrahar.' 



368 HISTORIA ECCLESIASTICA [UB. V. 

a.d.704— • § 399. Sic loquebatur miser desperans, et non 
709, multo post defunctus poenitentiam, quam ad breve 

tempus cum fructu veniae facere supersedit, in 
aeternum sine fructu poenis subditus facit. De 
quo constat quia, sicut beatus papa Gregorius de 5 
quibusdam scribit, non pro se ista, cui non pro- 
fuere, sed pro aliis, viderit, qui ejus interitum 
cognoscentes, differre tempus poenitentiae, dum 
vacat, timerent, ne improviso mortis articulo prae- 
venti impoenitentes perirent. Quod autem codices 10 
diversos per bonos sive malos spiritus sibi vidit 
offerri, ob id superna dispensatione factum est, ut 
meminerimus facta et cogitationes nostras non in 
ventum diffluere, sed ad examen summi Judicis 
cuncta servari ; et sive per amicos angelos in fine 15 
nobis ostendenda, sive per hostes. Quod vero 
prius candidum codicem protulerunt angeli, deinde 
atrum dsemones, illi perparvum, isti enormem, 
animadvertendum est, quod in prima aetate bona 
aliqua fecit, quae tamen universa prave agendo20 
juvenis obnubilavit. Qui si e contrario errores 
pueritiae corrigere in adolescentia, ac bene faci- 
endo a Dei oculis abscondere, curasset, posset 
eorum numero sociari, de quibus ait Psalmus, 
' Beati, quorum remissae sunt iniquitates, et quo- 25 
rum tecta sunt peccata.' Hanc historiam, sicut a 
venerabili antistite Pecthelmo didici, simpliciter 
ob salutem legentium, sive audientium, narrandam 
esse putavi. 



34 Psalmus.] Ps. xxxi. 1. 



CAP. XIV.] GENTIS ANGLORUM. 369 



CAPUT XIV. 

Ut item alius moriturus deputatum sibi apud inferos locum 

pamarum viderit. 

% 400. Novi autem ipse fratrem, quem utinam A.D.704 

5 non nossem, cujus etiam nomen, si hoc aliquid I^ t ' her 
prodesset, dicere possem, positum in monasterio vi • iOI, • 
nobili, sed ipsum ignobiliter viventem. Corripie- 
batur quidem sedulo a fratribus ac majoribus loci, 
atque ad castigatiorem vitam converti admone- 

lobatur; et quamvis eos audire noluisset, tolera- 
batur tamen ab eis longanimiter ob necessitatem 
operum ipsius exteriorum; erat enim fabrili arte 
singularis. Serviebat autem multum ebrietati et 
ceteris vitae remissioris illecebris ; magisque in 

15 officina sua die noctuque residere, quam ad psal- 
lendum atque orandum in ecclesia, audiendumque 
cum fratribus verbum vitae, concurrere consuerat. 
Unde accidit illi, quod solent dicere quidam, quia, 
qui non vult ecclesiae januam sponte bumiliatus 

20 ingredi, necesse habet in januam inferni non sponte 
damnatus introduci. Percussus enim languore 
atque ad extrema perductus vocavit fratres, et 
multum moerens ac damnato similis coepit narrare, 
quia videret inferos apertos et Sathanan dimersum 

25 in profundis tartari, Caiphanque cum ceteris, qui 
occiderunt Dominum, juxta eum flammis ultricibus 
contraditum ; ' in quorum vicinia/ inquit, ' heu 
misero mihi locum despicio aeternae perditionis 
esse praeparatum/ Audientes haec fratres coepe- 

30 runt diligenter exhortari, ut vel tunc positus adhuc 
in corpore poenitentiam faceret. Respondebat ille 
desperans, ' Non est mihi modo tempus vitam 
mutandi, cum ipse viderim judicium meum jam 
esse completum.' 

B B 




370 



IIISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A.D.704 
709. 



§ 401. Talia dicens sine viatico salutis obiit, et 
corpus ejus in ultimis est monasterii locis huma- 
tum, neque aliquis pro eo vel missas facere, vel 
psalmos cantare, vel saltem orare, praesumebat. 
O quam grandi distantia divisit Deus inter lucem 5 
et tenebras ! Beatus protomartyr Stephanus pas- 
surus mortem pro veritate vidit coelos apertos, 
vidit gloriam Dei, et Jesum stantem a dextris 
Dei; et ubi erat futurus ipse post mortem, ibi 
oculos mentis ante mortem, quo laetior occumberet, 10 
misit. At contra, faber iste tenebrosae mentis et 
actionis, imminente morte, vidit aperta tartara, 
vidit damnationem diaboli et sequacium ejus; 
vidit etiam suum infelix inter tales carcerem, quo 
miserabilius ipse, desperata salute, periret, sed is 
viventibus, qui haec cognovissent, causam salutis 
sua perditione relinqueret. Factum est hoc nuper 
in provincia Berniciorum ; ac longe lateque diffa- 
matum multos ad agendam, et non differendam, 
scelerum suorum poenitudinem provocavit. Quod 20 
utinam exhinc etiam nostrarum lectione literarum 
fiat. 



CAPUT XV. 

Ut plurima Scottorum ecclesue, instante Adamnano, catko- 
licum pascha susceperint ; utque idem librum De locis 25 
sanctis scripserit. 

A. D. 703. §402. Quo tempore plurima pars Scottorum in 
^rabMcwthe Hibernia, et nonnulla etiam de Brittonibus in 
ulion of* 1 * " Brittania, rationabile et ecclesiasticum paschalis 
Ea»ter. observantise tempus, Domino donante, suscepit. 30 
Siquidem Adamnan presbyter et abbas monacho- 



31 Adamnan.~\ Concerning the 
conversion of Adamnan to the 



Roman calculation of Easter, and 
his death, the reader may con- 



CAP. XV.] GENTIS ANGLORUM. 371 

rum, qui erairtin insula Hii, cum legationis gratia A. D. 703, 
missus a sua gente venisset ad Aldfridum regem 
Anglorum, et aliquandiu in ea provincia moratus 
videret ritus ecclesiae canonicos ; sed et a pluribus, 
5 qui erant eruditiores, esset sollerter admonitus, ne 
contra universalem ecclesiae morem, vel in obser- 
vantia paschali, vel in aliis quibusque decretis, 
cum suis paucissimis et in extremo mundi angulo 
positis vivere praesumeret, mutatus mente est; ita 

10 ut ea, quae viderat et audierat in ecclesiis Anglo- 

rum, suae suorumque consuetudini libentissime 

praeferret. Erat enim vir bonus et sapiens, et 

scientia Scripturarum nobilissime instructus. 

§ 403. Qui cum domum rediisset, curavit suos, 

15 qui erant in Hii, quive eidem erant subditi monas- 
terio, ad eum, quem cognoverat, quemque ipse toto 
ex corde susceperat, veritatis callem perducere, 
nec valuit. Navigavit Hiberniam, et praedicans 
eis ac modesta exhortatione declarans legitimum 

2opaschae tempus, plurimos eorum et pene omnes, 
qui ab Hiiensium dominio erant liberi, ab errore 
avito correctos ad unitatem reduxit catholicam, ac 
legitimum paschae tempus observare perdocuit. 
Qui cum, celebrato in Hibernia canonico pascha, 

25 ad suam insulam revertisset suoque monasterio 
catholicam temporis paschalis observantiam in- 
stantissime praedicaret, nec tamen perficere, quod 
conabatur, posset, contigit eum ante expletum 
anni circulum migrasse de seculo. Divina utique hi« <ieath. 

so gratia disponente, ut vir unitatis ac pacis studio- 
sissimus ante ad vitam raperetur aeternam, quam, 
redeunte tempore paschali, graviorem cum eis, qui 



sult Usher's Primord. p. 1169, 
and the references tbere cited. 
These events are placed by Smith 



two years earlier than, following 
the authority of Usher, has been 
here assigned to them. 

B b2 




372 



HISTORIA KCCLESIASTICA [LIB. V. 



Histreatise 
* De Locis 
Sanctis.' 



A. D. 704. eum ad veritatem sequi nolebant, cqgeretur habere 
discordiam. 

§ 404. Scripsit idem vir De Locis Sanctis librum 
legentibus multis utillimum ; cujus auctor erat 
docendo ac dictando Galliarum episcopus Arcuulf- 5 
us, qui locorum gratia sanctorum venerat Hiero- 
solymam, et, lustrata omni terra Repromissionis, 
Damascum quoque, Constantinopolim, Alexan- 
driam, multas maris insulas, adierat; patriamque 
navigio revertens vi tempestatis in occidentalia 10 
Brittaniae littora delatus est; ac post multa ad 
memoratum Christi famulum Adamnanum perve- 
niens, ubi doctus in Scripturis sanctorumque loco- 
rum gnarus esse compertus est, libentissime est ab 
illo susceptus, libentius auditus ; adeo, ut quaeque 15 
ille se in locis sanctis memoratu digna vidisse 
testabatur, cuncta mox iste litteris mandare cura- 
verit. Fecitque opus, ut dixi, multum utile, et 
maxime illis, qui longius ab eis locis, in quibus 
patriarchae et apostoli erant, secreti, ea tantum de 20 
his, quae lectione didicerint, norunt. Porrexit 
autem librum hunc Adamnan Aldfrido regi, ac per 
ejus est largitionem etiam minoribus ad legendum 
contraditus. Scriptor quoque ipse multis ab eo 
muneribus donatus patriam remissus est. De25 
cujus scriptis aliqua decerpere ac nostrae huic 
Historiae inserere commodum fore legentibus reor. 



3 De Locis Sanctis.] This is 
printed in Mabill. Acta SS. Ord. 
S. Bened. m.ii.456. 

4 Galtiarum episcopus Arcuulf- 
«*.] Mabillon, although inti- 
mateljf acquainted with the early 



ecclesiastical history of France, 
was unable to decide of what 
see this individual was bishop, 
as he himself states ; see Vit. S. 
Adamn. § 6, in the work last 
quoted. 



CAP. XVI.] GENTIS AN6LORUM. 



373 



CAPUT XVI. 

Qtue in eodem libro de loco Dominica nativitatis, passionis, 
et resurrectionis, commemoraverit. 

% 405. Scripsit ergo de loco Dominicse nativitatis a. d. 704. 

5 in hunc modura ; ' Bethleem, civitas David, in t ^7eJti£Tf 
dorso sita est angusto ex omni parte vallibus Arcunlf ' 
circumdato, ab occidente in orientem mille passi- 
bus longa, humili sine turribus muro per extrema 
plani verticis instructo ; in cujus orientali angulo 

10 quasi quoddam naturale semiantrum est, cujus 
exterior pars nativitatis Dominicae fuisse dicitur 
locus ; interior ' Prsesepe Domini' nominatur. Haec 
spelunca tota interius pretioso marmore tecta supra 
locum, ubi Dominus natus specialius traditur, 

15 sanctse Marise grandem gestat ecclesiam.' Scripsit 
item boc modo de loco Passionis ac Resurrectionis 
illius ; ' Ingressis a septemtrionali parte urbem 
Hierosolymam, primum de locis sanctis pro con- 
ditione platearum divertendum est ad ecclesiam 

20 Constantinianam, quse Martyrium appellatur. 
Hanc Constantinus imperator, eo quod ibi crux 
Domini ab Helena matre reperta sit, magnifico et 
regio cultu construxit. Dehinc ab occasu Gol- 
gothana videtur ecclesia, in qua etiam rupis appa- 

25 ret illa, quae quondam ipsam affixo Domini corpore 
crucem pertulit, argenteam modo pergrandem sus- 
tinens crucem, pendente magna desuper aerea rota 
cum lampadibus. Infra ipsum vero locum Domi- 
nicse crucis, excisa in petra crypta est, in qua 



5 Bethleem.] See Arcuulf, ii. 
§1,2. 

30 Martyrium.] Id. i. § vii. 



23 Golgothana . . . ecclesia.] Id. 
§ vi. 

Infra.] Id. § 3. 



28 



374 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A.D. 704. super altare pro defunctis honoratis sacrificium 
solet ofFerri, positis interim in platea corporibus. 
Hujus quoque ad occasum ecclesise, Anastasis, 
hoc est, resurrectionis Dominicae, rotunda ecclesia, 
tribus cincta parietibus, duodecim columnis sus- 5 
tentatur ; inter parietes singulos latum habens spa- 
tium viae, quae tria altaria in tribus locis parietis 
medii continet, hoc est, australi, aquilonali, et 
occidentali. Hsec bis quaternas portas, id est, 
introitus, per tres e regione parietes habet, e quibus 10 
quatuor ad vulturnum et quatuor ad eurum spec- 
tant. Hujus in medio monumentum Domini ro- 
tundum petra excisum est, cujus culmen intrinsecus 
stans homo manu contingere potest, ab oriente 
habens introitum, cui lapis ille magnus appositus 15 
est, quod intrinsecus ferramentorum vestigia usque 
in praesens ostendit; nam extrinsecus usque ad 
culminis summitatem totum marmore tectum est. 
Summum vero culmen auro ornatum auream mag- 
nam gestat crucem. In hujus ergo monumenti2o 
aquilonali parte sepulcrum Domini in eadem petra 
excisum, longitudinis septem pedum, trium men- 
sura palmarum pavimento altius eminet ; introitum 
habens a latere meridiano, ubi die noctuque duo- 
decim lampades ardent, quatuor intra sepulcrum, 25 
octo supra in margine dextro. Lapis, qui ad ostium 
monumenti positus erat, nunc fissus est; cujus 
pars minor quadratum altare ante ostium nihilo- 
minus ejusdem monumenti stat; major vero in 
orientali ejusdem ecclesise loco quadrangulum 30 
aliud altare sub linteaminibus exstat. Color au- 
tem ejusdem monumenti et sepulcri albo et rubi- 
cundo permixtus esse videtur/ 



Atwstasis.] Id. § v. ** Lajris.] Id. § iv. 



CAP. XVII.] GENTIS ANGLORUM. 375 



CAPUT XVII. 

Qihb item de loco ascensionis Dominica, et sepulcris patri- 

archarum. 

§ 406. De loco quoque Dominicse ascensionis A. D. 704. 
5 prsefatus auctor hoc modo refert. ' Mons Olivarum 
altitudine monti Sion par est, sed latitudine et 
longitudine praestat, exceptis vitibus et olivis, raree 
ferax arboris, frumenti quoque et hordei fertilis. 
Neque enim brucosa, sed herbosa et florida, soli 

loillius est qualitas; in cujus summo vertice, ubi 
Dominus ad coelos ascendit, ecclesia rotunda gran- 
dis ternas per circuitum cameratas habet porticus 
desuper tectas. Interior namque domus propter 
Dominici corporis meatum camerari et tegi non 

15 potuit ; altare ad orientem habens angusto culmine 
protectum, in cujus medio ultima Domini vestigia, 
ccelo desuper patente, ubi ascendit, visuntur. Quae 
cum quotidie a credentibus terra tollatur, nihilo- 
minus manet, eandemque adbuc speciem veluti 

2oimpressis signata vestigiis servat. Haec circa 
serea rota jacet, usque ad cervicem alta, ab occasu 
habens introitum, pendente desuper in trochleis 
magna lampade tota die et nocte lucente. In 
occidentali ejusdem ecclesiae parte fenestrae octo, 

25 totidemque e regione lampades in funibus pen- 
dentes usque Hierosolymam per vitrum fulgent ; 
quarum lux corda intuentium cum quadam alacri- 
tate et compunctione pavefacere dicitur. In die 
ascensionis Dominicae per annos singulos, missa 

30 peracta, validi flaminis procella desursum venire 



5 Mons Olivarum.~\ Id. § 
xxii. 



11 Ecclesia rotunda.] Id. $ 

• • • 

xxin. 



j 



376 HISTORIA ECCLE81AST1CA [LIB. V. 

A. D. 704. consuevit, et omnes, qui in ecclesia affuerint, terrae 
prosternere/ 

§ 407. De situ etiam Chebron et monumentis 
Patrum ita scribit ; ' Chebron quondam civitas et 
metropolis regni David, nunc ruinis tantum quid 5 
tunc fuerit ostendens. Uno ad orientem stadio 
speluncam duplicem in valle habet, ubi sepulcra 
patriarcharum quadrato muro circumdantur, capi- 
tibus versis ad aquilonem ; et haec singula singulis 
tecta lapidibus instar basilicse dolatis ; trium patri- 10 
archarum candidis, Adam obscurioris et vilioris 
operis, qui haud longe ab illis ad borealem extre- 
mamque muri illius partem pausat. Trium quo- 
que feminarum viliores et minores memoriae cer- 
nuntur. Mamre collis mille passibus a monu-is 
mentis his ad boream, herbosus valde et floridus, 
campestrem habens in vertice planitiem ; in cujus 
aquilonali parte quercus Abrahse duorum hominum 
altitudinis truncus ecclesia circumdata est/ 

§ 408. Hsec de opusculis excerpta praefati scrip- 20 
toris, ad sensum quidem verborum illius, sed 
brevioribus strictisque comprehensa sermonibus, 
nostris ad utilitatem legentium Historiis indere 
placuit. Plura voluminis illius, si qui scire delec- 
tat, vel in ipso illo volumine, vel in eo, quod de25 
illo dudum strictim excerpsimus, epitomate requi- 
rat. 



3 Chebron.] See Arcuulf, n. § viii, x. 
15 Mamre.] Id. § ix, xi. 



CAP. XVIII.] GENTIS ANGLORUM. 



377 



CAPUT XVIII. 

Ut Ausirales Saxones episcopos aeceperint Eadberctum et 
Eollan, Occidentales Danihelem et Aldhelmum; et de 
scriptis ejusdem Aldhelmi. 

5 §409. Anno Dominicae incarnationis septingen- A. D. 705. 
tesimo quinto, Aldfrid rex Nordanhymbrorum de- 
functus est anno regni sui vicesimo necdum im- 
pleto ; cui succedens in imperium filius suus Osred, 
puer octo circiter annorum, regnavit annis undecim. 

10 Hujus regni principio antistes Occidentalium Sax- 
onum Haeddi ccelestem migravit ad vitam ; bonus 
quippe erat vir ac justus et episcopalem vitam, 
sive doctrinam, magis insito sibi virtutum amore, 
quam lectionibus, institutus exercebat. Denique, 

15 reverentissimus antistes Pecthelm, de quo in se- 
quentibus suo loco dicendum est, qui cum succes- 
sore ejus Aldhelmo multo tempore adhuc diaconus 
sive monachus fuit, referre est solitus, quod in 
loco, quo defunctus est, ob meritum sanctitatis 

20 ejus multa sanitatum sint patrata miracula, homi- 



6 Defunctus est.] Since Alfrid 
came to tbe throne in May , 685, (§ 
34 1 , ) and reigned not qu ite twenty 
years, he did not survive antil 
19 cal. January, 705, asFlorence 
and the Saxon Chronicle affirro, 
for before then his twenty-first 
regnal year would have com- 
menced. But if we substitute 
'June' for ' January* (months 
frequently confused by the scribes 
of early MSS.) it will appear 
that this king died 16 May,705, 
when a few days were wanting 
to complete the twentieth year 
of his reign, as Beda has stated. 
See Pagi, 705, § vii. 



8 Succedens.] After the throne 
had been occupied for two months 
by Eadwulf, according to Eddius 
in his Life of Wilfrid. 

11 Haeddi.] See Acta SS. Ju- 
lii, tom. ii. p. 482. 

14 Lectionibus.] Against this 
passage Malmesbury remarks 
that he had seen certain * epistol» 
formales' written by Haeddi, 
which he characterises as * non 
nimis indoctae compositae,' fol. 
137, b. But these letters, run- 
ning always in a set form, afford 
little proof of Haeddi's scholar- 
ship; see instances of them in 
Baluz, Capit. ii. 443, 583, etc. 



378 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A. D. 705. nesque provinciae illius solitos ablatum inde pul- 
verem propter languentes in aquam mittere, atque 
hujus gustum, sive aspersionem, multis sanitatem 
segrotis et hominibus et pecoribus conferre ; prop- 
ter quod frequenti ablatione pulveris sacri fossa 5 
sit ibidem facta non minima. 

§ 410. Quo defuncto, episcopatus provinciae 
illius in duas parochias divisus est; una data 
Daniheli, quam usque hodie regit, altera Ald- 
helmo, cui annis quatuor strenuissime praefuit;io 
ambo et in rebus ecclesiasticis, et in scientia 
Scripturarum, sufficienter instructi. Denique, Ald- 
helm, cum adhuc esset presbyter et abbas monas- 
terii, quod Maildufi Urbem nuncupant, scripsit, 
jubente synodo suse gentis, librum egregium ad-15 
versus errorem Brittonum, quo vel pascha non 



Daniel and 
Aldhelm 
biahopa of 
Weaaex. 



* Duas parochias.] The dio- 
cese of Winchester comprehend- 
ed Hampshire, the Isleof Wight, 
and Surrey ; to that of Sherburn, 
(afterwards removed to Salis- 
bury,) belonged Wiltshire, Dor- 
set, Berkshire, Somerset, Devon, 
and Cornwall. This division, 
according to William of Malmes- 
bury, was made at a synodal 
council. Yit. Aldhelmi, ap. 
Angl. Sacr. ii. 20. 

9 Daniheli.] The date of Da- 
niel's death is uncertain, he cer- 
tainly was alive in the year 745, 
when he witnessed a charter by 
which Cuthred king of the West 
Saxons granted Wdecim [Wde- 
tun?] to Malmesbury; and the 
Chronicle of Melrose says he died 
in 746. Several of his letters will 
be found in the correspondence 
of Boniface. 

9 AldheUno.] His life, written 
by William of Malmesbury, is 
printed in the Anglia Sacra, ii. 
1 ; he died, 25 May, 709, see 
the Acta SS. under that day, and 



Acta SS. Ord. S. Bened. m. i. 
and iv. i. Append. 

15 Synodo.] The proceedings 
of this synod (which cannot have 
been held later than a. d. 695, 
since Erconwald, who attended 
it as bishop of London, was suc- 
ceeded in that year by Wald- 
here,) may be seen in Spelm. 
Concil. i. 182. 

15 Librum egregvtm.] This 
epistle to Geruntius king of 
Cornwall and the clergy of De- 
vonshire is inserted amongst the 
Episties of Boniface,n. 163, edit. 
Wurdtw. It relates chiefly to 
the questions of tonsure and the 
period for celebrating Easter. 

18 Brittonum.] Aldhelm, in 
the following passage of his 
Epistle to Geruntius shows the 
strong prejudices with which the 
priests of the Britons viewed the 
Saxons, * . . . ultra Sabrinae flu- 
minis fretum Demetarum sacer- 
dotes de privata propria conver- 
sationis munditia gloriantes nos- 
tram communionem magnopere 



CAP. XVIII.] GENTIS ANGLORUM. 



379 



suo tempore celebrant, vel alia perplura ecclesi- A. d. 705. 
asticae castitati et paci contraria gerunt, multosque 
eorum, qui Occidentalibus Saxonibus subditi erant 
Brittones, ad catholicam Dominici paschse cele- 

5 brationem hujus lectione perduxit. Scripsit et De 
Virginitate librum eximium, quem in exemplum 
Sedulii geminato opere, et versibus hexametris et 
prosa, composuit. Scripsit et alia nonnulla, utpote 
vir undecumque doctissimus : nam et sermone 

10 nitidus et Scripturarum, ut dixi, tam liberalium 
quam ecclesiasticarum, erat eruditione mirandus. 
Quo defuncto, pontiiicatum pro eo suscepit Fort- 
heri, qui usque hodie superest ; vir et ipse in Scrip- 
turis sanctis multum eruditus. 

15 § 411. Quibus episcopatum administrantibus, Eadbert 
statutum est synodali decreto, ut provincia Austra- smm». ' 
lium Saxonum, quae eatenus ad civitatis Ventanae, 
cui tunc Danihel praeerat, parochiam pertinebat, et 
ipsa sedem episcopalem ac proprium haberet epi- 

20 scopum ; consecratusque est eis primus antistes 
Eadberct, qui erat abbas monasterii beatse memo- 
riae Vilfridi episcopi, quod dicitur Selaeseu; quo 
defuncto, Eolla suscepit officium pontificatus. Ipso 
autem ante aliquot annos ex hac luce subtracto, 

25 episcopatus usque hodie cessavit. 



abominantur, in tantum, ut nec 
in ecclesia nobiscum orationum 
officia celebrare, nec ad mensam 
ciboram fercula pro charitatis 
gratia pariter percipere dignen- 
tur ; quin imo fragmenta fercu- 
lorum et reliquias epuiarum lur- 
conum canum rectibus et immun- 
dis devorandus porcis projici- 
unt/ Ep. 163. 

* De Virginitate.] Printed in 
Canisii Lect. Antiq. v. ii. 798, and 
at Paris, 1676, 8vo. His other 



works are mentioned by Malmes- 
bury, Angl. Sacr. ii. 7, and by 
Tanner, Bibl. Brit. Hibern. p. 
25. 

13 Fortheri.] The date of his 
death is uncertain; two letters 
addressed to him may be found 
in the Epistles of Boniface, 148 
and 155. 

90 Consecratus.] Smitb, upon 
the authority of Matt. Westm., 
places this synod and the conse- 
cration of Eadbert in a. d. 711. 



380 



HISTORIA KCCLESIASTICA [LIB. V. 



CAPUT XIX. 

Ut Coinred Merciorum et Offa Orientalium Saxonum rex in 
monachico habitu Ronue vitam Jinierint ; et de vita vel 
obitu Vilfridi episcopi. 

A. D. 709. § 412. Anno autem imperii Osredi quarto, Coin- 5 
coinredand red, qui regno Merciorum nobihssime tempore 
me ' aliquanto praefuerat, nobilius multo regni sceptra 
reliquit. Nam venit Romam, ibique attonsus, 
pontificatum habente Constantino, ac monachus 
factus, ad limina apostolorum, in precibus, jejuniis 10 
et eleemosynis, usque ad diem permansit ultimum ; 
succedente in regnum Ceolredo filio ,/Edilredi, qui 
ante ipsum Coinredum idem regnum tenebat. 
Venit autem cum illo et filius Sigheri regis Orien- 
talium Saxonum, cujus supra meminimus, voca- 15 
bulo Offa, juvenis amantissimae aetatis et venus- 
tatis, totaeque suae genti ad tenenda servandaque 
regni sceptra exoptatissimus. Qui pari ductus 
devotione mentis reliquit uxorem, agros, cognatos 
et patriam, propter Christum et propter Evange-20 
lium, ut in hac vita centuplum acciperet, et in 
seculo venturo vitam aeternam. Et ipse ergo, ubi 
ad loca sancta Romam pervenerunt, attonsus, et 



5 Coinred.~\ Coinred the Bon 
of Wolf here came to the throne 
in a. d. 704, and resigned it in 
709. 

8 Rotnam.~\ This expedition 
could not have been undertaken 
before the month of May, as will 
be seen by a reference to the 
passage whichmentions Wiifrid's 
death. 

11 EUemosynis.] Amongstthese 
was the pretended charter to 
Egwin in favour of Evesham, 



which is printed from an early 
copy in Saxon characters, in the 
Monast. Anglic. i. 144, Acta SS. 
Jan. tom. i. p. 712, and else- 
where. 

12 Ceolredo,] Ceolred, the 
grandson of Penda, succeeded 
Ceonred in 709, and died in 
716. 

19 Uxorem.~\ Hewasbetrotbed, 
not married, to Kyneswitha, 
daughter of Penda, king of 
Mercia. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 



381 



in monachico vitam habitu complens, ad visionem A. D.709. 
beatofum apostolorum in coelis diu desideratam 
pervenit. 

^ 413. Eodem sane anno, quo hi Brittanniam £ r e »; h .? f 

J ' * Wilfnd. 

5 reliquere, antistes eximius Vilfrid, post quadra- 
ginta et quinqtie annos accepti episcopatus, diem 
clausit extremum in provincia, quae vocatur Inun- 
dalum; corpusque ejus loculo inditum perlatum 
est in monasterium ipsius, quod dicitur Inhrypum, 

10 et juxta honorem tanto pontifici congruum, in 

ecclesia beati apostoli Petri sepultum. De cujus fj^jj,?/^ 
statu vitae, ut ad priora repedantes, paucis, quae 
sunt gesta, memoremus. Cum esset puer bonse 
indolis, atque eetatem moribus transiens, ita se 

lsmodeste et circumspecte in omnibus gereret, ut 
merito a majoribus quasi unus ex ipsis amaretur, 
veneraretur, amplecteretur ; ubi quartum decimum 
aetatis contigit annum, monasticam seculari vitam 
praetulit. Quod ubi patri suo narravit, jam enim 

2omater obierat, libenter ejus votis ac desideriis 
coelestibus annuit, eumque cceptis insistere salu- 
taribus jussit. Venit ergo ad insulam Lindisfar- A. D. 648. 
nensem, ibique monachorum famulatui se contra- 
dens diligenter ea, quae monasticae castitatis ac 

25pietatis erant, et discere curabat et agere. Et 
quia acris erat ingenii, didicit citissime psalmos 
et aliquot codices ; necdum quidem attonsus, verum 
eis, quae tonsura majores sunt, virtutibus, humili- 
tatis et obedientiae, non mediocriter insignitus ; 

3opropter quod et a senioribus et coaetaneis suis 
justo colebatur affectu. In quo, videlicet, monas- 



7 Inundalum.] At Oundle, 
near Stamford, in Nottingham- 
shire. 

12 StatuvUa.] With this sketch 
of Wilfrid's life the reader may 
compare the earlier account by 



Eddius, the parallel passages of 
which are referred to in the 
subsequent notes. 

13 Puer.] Eddius, § 2. He 
was born a. d. 634. 





382 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A. D.648. terio cum aliquot anuos Deo serviret, animad 
vertit paulatim adolescens animi sagacis minime 
perfectam esse virtutis viam, quae tradebatur a 
Scottis, proposuitque animo venire Romam, et 
qui ad sedem apostolicam ritus ecclesiastici sive 5 
monasteriales servarentur videre. Quod cum fra- 
tribus referret, laudaverunt ejus propositum, eum- 
que id, quod mente disposuerat, perficere suade- 
bant. At ille confestim veniens ad reginam 
Eanfledam, quia notus erat ei, ejusque consilio et 10 
suffragiis praefato fuerat monasterio sociatus, in- 
dicavit ei desiderium sibi inesse beatorum apo- 
stolorum limina visitandi; quae delectata bono 

A.D.653. adolescentis proposito misit eum Cantiam ad re- 

gem Erconberctum, qui erat filius avunculi sui, 15 
postulans, ut eum honorifice Romam transmitteret. 
Quo tempore ibi gradum archiepiscopi Honorius, 
unus ex discipulis beati papse Gregorii, vir in 
rebus ecclesiasticis sublimiter institutus, servabat. 
Ubi cum aliquandiu demoratus adolescens animi 20 
vivacis diligenter his, quae inspiciebat, discendis 
operam daret, supervenit illo alius adolescens, 
nomine Biscop, cognomento Benedictus, de nobili- 
bus Anglorum, cupiens et ipse Romam venire; 
cujus supra meminimus. 25 

A. d. 664. § 414. Hujus ergo comitatui rex sociavit Vil- 
fridum, utque illum secum Romam perduceret, 
jussit. Qui cum Lugdunum pervenissent, Vilfrid 
a Dalfino civitatis episcopo ibi retentus est, Bene- 
dictus coeptum iter naviter Romam usque com-30 
plevit. Delectabatur enim antistes prudentia ver- 
borum juvenis, gratia venusti vultus, alacritate 



4 Venire Romam.~\ Eddius, § 
3. 

10 Eanfledam.] Concerning her, 
aee § 114, 148, 101, 223, 226. 



17 Honorhu.] Honorius died 
30 September, a. d. 653 ; see § 
200. 

» Dalfino.-} Eddius, % 4. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 383 

actionis, et constantia ac maturitate cogitationis ; A.D.654. 
unde et omnia, quae necesse habebat, abundanter 
ipsi cum sociis suis, quamdiu secum erant, dona- 
bat: et insuper offerebat, ut si vellet, partem Gal- 

s liarum non minimam illi regendam committeret, 
ac filiam fratris sui yirginem illi conjugem daret, 
eumque ipse loco adoptivi semper haberet. At 
ille gratias agens pietati, quam erga eum, cum 
esset peregrinus, habere dignaretur, respondit pro- 

lopositum se magis alterius conversationis habere, 
atque ideo, patria relicta, Romam iter agere cce- 
pisse. 

§ 415. Quibus auditis, antistes misit eum Ro- A.D.654. 
mam, dato duce itineris et cunctis simul, quae 

15 necessitas poscebat itineris, largiter subministra- 
tis ; obsecrans sedulo, ut cum patriam reverteretur, 
per se iter facere meminisset. Veniens vero Ro- 
mam, et orationibus ac meditationi rerum eccle- 
jsiasticarum, ut animo proposuerat, quotidiana 

2omancipatus instantia, pervenit ad amicitiam viri 
doctissimi ac sanctissimi,Bonifacii,videlicet, archi- 
diaconi, qui etiam consiliarius erat apostolici papae ; 
cujus magisterio quatuor Evangeliorum libros ex 
ordine didicit, computum paschse rationabilem et 

25 alia multa, quae in patria nequiverat, ecclesiasticis 
disciplinis accommoda, eodem magistro tradente, 
percepit; et cum menses aliquot ibi studiis occu- 
patus felicibus exegisset, rediit ad Dalfinum in A. D. 655. 
Galliam, et tres annos apud eum commoratus 

so attonsus est ab eo, et in tanto habitus amore, ut 

heredem sibi illum facere cogitasset. Sed ne hoc A. D. 658. 
fieri posset, antistes crudeli morte praereptus est, 

13 Rrnnam.'] Eddius, § 5. I Lyons, was murdered a. d. 658, 



38 Rediit.] Eddius, § 6. 

93 Morte prareptus estJ] Dal- 
finus, or Aunemundus, bishop of 



as Pagi,ad an. § 7, satisfactorily 
shows, and not in a. d. 654, as Le 
Cointe, or 657, as Mabillon ima- 
gined. 



384 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A. D. 658. et Vilfrid ad suse potius, hoc est, Anglomm, gentis 
episcopatum reservatus. Namque Baldhild re- 
gina, missis militibus, episcopum jussit interfici ; 
quem ad locum quidem quo decollandus erat secu- 
tus est Vilfrid clericus illius, desiderans cum eo, 5 
tametsi ipso multum prohibente, pariter occum- 
bere. Sed hunc ubi peregrinum atque oriundum 
de natione Anglorum cognovere carnifices, peper- 
cere illi, neque eum trucidare cum suo voluere 
pontifice. 10 

§ 416. At ille Brittaniam veniens conjunctus est 
amicitiis Alchfridi regis, qui catholicas ecclesiae 
regulas sequi semper et amare didicerat Unde 
et ille, quia catholicum eum esse comperit, mox 
donavit terram decem familiarum in loco, qui 15 
dicitur Stanford, et non multo post monasterium 

A. D. 661. triginta familiarum in loco, qui vocatur Inhrypum ; 
quem, videlicet, locum dederat pridem ad constru- 
endum inibi monasterium his, qui Scottos seque- 
bantur. Verum quia illi postmodum, optione20 
data, maluerunt loco cedere, quam pascha catho- 
licum ceterosque ritus canonicos juxta Romanae 
et apostolicae ecclesiae consuetudinem recipere, 
dedit hoc illi, quem melioribus imbutum disciplinis 
ac moribus vidit. 25 

A. D. 664. § 417. Quo in tempore, ad jussionem praefati 
regis, presbyter ordinatus est in eodem monas- 



9 Baldkild.'] In some copies 
she is called Brunhilda, but 
erroneously, the queen of that 
name having died before Wil- 
frid's birth; Baldhild was the 
wife of Clovis the Second. 

19 Alchfridi.] Eddius, § 7. 

16 SUmford.J Not Stamford in 
Lincolnshire, in which Alchfrid 
had no authority, but probably, 
according to Sniith, atStamford, 



on the river Derwent, in the East 
Riding of Yorkshire. 

17 Triginta.] ' Quadraginta,' 
§227. 

17 Inhrypum.'] Eddius, § 8. 
The date of 661 is founded upon 
the authority of Wilfrid'* life by 
Eadmer, Mabill. Acta SS. Ord. 
S. Bened. m. i. 179, § 12. 

* Quo in tempore.] Eddius, § 
9. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 885 

terio ab Agilbercto episcopo Geuissorum, cujus a.d.664. 
supra meminimus, desiderante rege, ut vir tantae 
eruditionis ac religionis sibi specialiter indiyiduo 
comitatu sacerdos esset ac doctor. Quem non a.d.665. 

5 multo post (detecta et eliminata, ut et supra do- 
cuimus, Scottorum secta,) Galliam mittens, cum 
consilio atque consensu patris sui Osuiu, epi- 
scopum sibi rogavit ordinari, cum esset annorum 
circiter triginta, eodem Agilbercto tunc episco- 

10 patum agente Parisiacae civitatis ; cum quo et alii 
undecim episcopi ad dedicationem antistitis con- 
venientes multum honorifice ministerium impleve- 
runt. Quo adhuc in transmarinis partibus demo- 
rante, consecratus est in episcopatum Eburaci, A.D.666. 

15 jubente rege Osuio, Ceadda vir sanctus, ut supra 
memoratum est, et tribus annis ecclesiam sublim- 
iter regens dehinc ad monasterii sui, quod est in 
Laestingaei, curam secessit, accipiente Vilfrido a.d. 670. 
episcopatum totius Nordanhymbrorum provinciae. 

20 § 418. Qui deinde, regnante Ecgfrido, pulsus A.D.677. 
est episcopatu, et alii pro illo consecrati antistites, 
quorum supra meminimus; Romamque iturus et 
coram apostolico papa causam dicturus, ubi navem 
conscendit, flante favonio, pulsus est Fresiam, et 

25honorifice susceptus a barbaris ac rege illorum 
Aldgilso, praedicabat eis Christum, et multa eorum 
millia verbo veritatis instituens a peccatorum suo- 
rum sordibus fonte Salvatoris abluit; et quod 
postmodum Vilbrord reverentissimus Christi pon- 

30 tifex in magna devotione complevit, ipse primus ibi 
opus evangelicum coepit. Ibi ergo hiemem cum 



3 Supra.] § 228, 236, 243. i *> PuUus.] H. £. § 289 ; Ed- 
* SupraT] \ 236. dius, § 23. 

iam.j 



7 GaUiam.] Eddius,^ 11, 12, 
13. 

16 Supra.] H. E. § 244 ; Ed- 
dius, § 14. | 388. 

C C 



23 Navem.] Id. § 24. 

24 Fresiam.] Id. § 25—27. 
» VUbrord. J H. E. § 380— 




386 



IUSTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A.D.678. nova Dei plebe feliciter exigens sic Romam veni- • 
endi iter repetiit ; et ubi causa ejus ventilata est, 
praesente Agathone papa et pluribus episcopis, 
universorum judicio absque crimine accusatus 
fuisse et episcopatu esse dignus inventus est. 5 

A. d. 679. § 419. Quo in tempore idem papa Agatho, cum 
synodum congregaret Romae centum viginti quin- 
que episcoporum adversus eos, qui unam in Do- 
mino Salvatore voluntatem atque operationem 
dogmatizabant, vocari jussit et Vilfridum, atque 10 
inter episcopos considentem dicere fidem suam 
simul et provinciae sive insulae, de qua venerat; 
cumque catholicus fide cum suis esset inventus 
placuit hoc inter cetera ejusdem synodi gestis in- 
seri, scriptumque est hoc modo : ' Vilfridus Deo w 
amabilis episcopus Eboracae civitatis apostolicam 
sedem de sua causa appellans, et ab hac potestate 
de certis incertisque rebus absolutus, et cum aliis 
centum viginti quinque episcopis in synodo in 
judicii sede constitutus, et pro omni aquilonali2o 
parte, Brittaniae et Hiberniae insulis, quae ab An- 
glorum et Brittonum, necnon Scottorum et Picto- 
rum, gentibus incoluntur, veram et catholicam 
fidem confessus est, et cum subscriptione sua cor- 
roboravit.' 25 

A. D. 679. § 420. Post haec reversus Brittaniam provinciam 
Australium Saxonum ab idolatriae ritibus ad Cbristi 

a.d.681. fidem convertit. Vectae quoque insulae Verbi mi- 

A.D.686. nistros destinavit; et secundo anno Aldfridi, qui 

post Ecgfridum regnavit, sedem suam et episcopa- so 

A. D. 687. tum, ipso rege invitante, recepit. Sed post quin- 
que annos denuo accusatus ab eodem ipso rege et 



3 Iter repetiit.] Eddius, § 28. 
26 Postkttc.] Id. $31. 
28 Convertit.] H. E. § 289 ; 
Eddius, $ 39, 40. 



28 Vecta.] H. E. § 298. 
31 Recepit.] Eddius, § 42. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 887 

plurimis episcopis praesulatu pulsus est ; veniens- A. D. 692. 
que Romam, cum, praesentibus accusatoribus, acci- A. D. 703. 
peret locum se defendendi, cousidentibus episcopis 
pluribus cum apostolico papa Johanne, omnium 

5 judicio probatum est accusatores ejus nonnulla in 
parte falsas contra eum machinasse calumnias, 
scriptumque a praefato papa regibus Anglorum 
jtEdilredo et Aldfrido, ut eum in episcopatum 
suum, eo quod injuste fuerit condemnatus, face- 

10 rent recipi. 

§ 421. Juvit autem causam absolutionis ejus a. d.704. 
lectio synodi beatae memorise papae Agathonis, 
quae quondam, ipso praesente in urbe atque in 
eodem concilio inter episcopos residente, ut prae- 

15 diximus, acta est. Cum ergo, causa exigente, 
synodus eadem coram nobilibus et frequentia 
populi, jubente apostolico papa, diebus aliquot 
legeretur, ventum est ad locum, ubi scriptum erat, 
' Vilfridus, Deo amabilis episcopus Eboracae civi- 

20 tatis, apostolicam sedem de sua causa appellans, 
et ab hac potestate de certis incertisque rebus 
absolutus/ et cetera, quae supra posuimus. Quod 
ubi lectum est, stupor apprehendit audientes; et, 
silente lectore, coeperunt alterutrum requirere, 

25 quis esset ille Vilfridus episcopus. Tunc Boni- 
facius consiliarius apostolici papae et alii perplures, 
qui eum temporibus Agathonis papae ibi viderant, 
dicebant ipsum esse episcopum, qui nuper Romam 
accusatus a suis atque ab apostolica sede judi- 

30 candus advenerit, ' qui jamdudum,' inquiunt, ' aeque 
accusatus huc adveniens, mox audita ac dijudicaty 
causa et controversia utriusque partis, a beatae 



1 Puhus est.] H. £. § 385; 
Eddius, § 43. 

1 Veniensque Romam.] Id. § 
47. 



5 Probatum est.] Id. § 50. 

7 Scriptum.] Id. § 51. 

14 Pradiximus.] H. E. § 419. 

C C2 



388 HISTORIA ECCLESIASTICA [tlB. V. 

A. D. 704. memorise papa Agathone probatus est contra fas 
a suo episcopatu repulsus; et tanti apud eum 
habitus est, ut ipsum in concilio, quod congre- 
garat, episcoporum, quasi virum incorruptae fidei 
et animi probi residere praeciperet.' Quibus au- s 
ditis, dicebant omnes una cum ipso pontifice, 
virum tantae auctoritatis, qui per quadraginta 
prope annos episcopatu fungebatur, nequaquam 
damnari debere, sed ad integrum culpis accusati- 
onum absolutum patriam cum honore reverti. 10 

a.d.705. §422. Qui cum Brittaniam remeans in Gallia- 
rum partes devenisset, tactus est infirmitate re- 
pentina, et, ea crescente, adeo pressus, ut neque 
equo vehi posset, sed manibus ministrorum porta- 
retur in grabato. Sic delatus in Maeldum civi- is 
tatem Galliae, quatuor diebus ac noctibus quasi 
mortuus jacebat, halitu tantum pertenui quia vive- 
ret demonstrans. Cumque ita sine cibo et potu, 
sine voce et auditu, quatriduo perseveraret, quinta 
demum illucescente die, quasi de gravi experrectus 20 
somno exsurgens resedit ; apertisque oculis, vidit 
circa se choros psallentium simul et flentium fra- 
trum; ac modicum suspirans interrogavit, ubi 
esset Acca presbyter, qui statim vocatus intravit 
et videns eum melius habentem ac loqui jam valen- 25 
tem, flexis genibus gratias egit Deo cum omnibus, 
qui aderant, fratribus. Et cum parum consedissent 
ac de supernis judiciis trepidi aliqua confabulari 
coepissent, jussit pontifex ceteros ad horam egredi, 
et ad Accan presbyterum ita loqui exorsus est. 30 

§ 423. ' Visio mihi modo tremenda apparuit, 
quam te audire ac silentio tegere volo, donec sciam 
quid de me fieri velit Deus. Astitit enim mihi 
quidam candido prseclarus habitu, dicens se Mi- 



11 Remeans.] Eddius, § 52. 12 Tactus est infirmitate.] Id. § 53. 



CAP. XIX.] GENTIS ANGLORUM. 



389 



chaelem esse archangelum ; * et ob hoc/ inquit, A. d.tos. 
' missus sum, ut te a morte revocem ; donavit enim 
tibi Dominus vitam per orationes ac lacrimas dis- 
cipulorum ac fratrum tuorum, et per intercessionem 

6 beatae suae genitricis semperque virginis Marise. 
Quapropter dico tibi, quia modo quidem ab in- 
firmitate hac sanaberis, sed paratus esto, quia post 
quadriennium revertens visitabo te ; patriam vero 
perveniens maximam possessionum tuarum, quae 

10 tibi ablatae sunt, portionem recipies, atque in pace 
tranquilla vitam terminabis/ Convaluit igitur epi- 
scopus, cunctis gaudentibus ac Deo gratias agen- 
tibus, coeptoque itinere Brittaniam venit. 

§ 424. Lectis autem epistolis, quas ab aposto- 

15 lico papa advexerat, Berctuald archiepiscopus, et 
^Edilred quondam rex, tunc autem abbas, liben- 
tissime faverunt ; qui, videlicet, ^Edilred accitum 
ad se Coinredum, quem pro se regem fecerat, 
amicum episcopo fieri petiit et impetravit. Sed 

20 Aldfrid Nordanhymbrorum rex eum suscipere con- 
temsit, nec longo tempore superfuit ; unde factum 
est ut, regnante Osredi filio ejus, mox synodo 
facta juxta fluvium Nidd, post aliquantum utri- 
usque partis conflictum, tandem, cunctis faventi- 

25 bus, in praesulatum sit suae receptus ecclesiae. 
Sicque quatuor annis, id est, usque ad diem obitus 
sui, vitam duxit in pace. Defunctus est autem in A. D. 709. 
monasterio suo, quod habebat in pro vincia Undalum " eal ' 



14 Lectw.] Eddius, § 54. 

5.0 AUtfrid.] ld. § 55. 

5.1 Nec longo temporej] ld. § 
56; concerning the date of his 
death, see H. £. § 409. 

33 Synodo facta.] Eddius, § 
57. 

37 Defunctus est.] Someofthe 
earlier editions read ' defunctus 
est autem quarto idus Octobris in 



monasterio;' an interpolation not 
authorised by the Saxon ver- 
sion or the better class of MSS. 
and contradicted by the tenor of 
the life by Eddius, from whom 
we learn that he died upon a 
Friday in the month of May, 
(consequently upon one of these 
days, 3, 10, 17, 24, or 31). 
" Undalum.~\ Id. § 61. 



390 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 700. sub regimine Cudualdi abbatis ; et ministerio fra- 
trum perlatus in primum suum monasterium, quod 
vocatur Inhrypum, positus est in ecclesia beati 
apostoli Petri, juxta altare ad austrum, ut et supra 
docuimus ; et hoc de illo supra epitaphium scrip- 5 
tum: 

amt epitaph, Vilfridus hic magnus requiescit corpore praesul, 
Hanc Domino qui aulam ductus pietatis amore 
Fecit, et eximio sacravit nomine Petri, 
Cui claves coeli Christus dedit arbiter orbis ; 10 

Atque auro ac tyrio devotus vestiit ostro. 
Quin etiam sublime crucis, radiante metallo, 
Hic posuit trophaeum, necnon et quatuor auro 
Scribi Evangelii praecepit in ordine libros, 
Ac thecam e rutilo his condignam condidit auro ; is 
Paschalis qui etiam sollemnia tempora cursus 
Catholici ad justum correxit dogma canonis, 
Quem statuere patres ; dubioque errore remoto, 
Certa suae genti ostendit moderamina ritus. 
Inque locis istis monachorum examina crebra 20 
Colligit, ac monitis cavit quae regula patrum 
Sedulus instituit ; multisque domique forisque 
Jactatus nimium per tempora longa periclis, 
Quindecies ternos postquam egit episcopus annos 
Transiit, et gaudens coelestia regna petivit. 25 

Dona, Jesu, ut grex pastoris calle sequatur. 



3 Perlatus.] Eddius, § 62. 



CAP. XX.] 



GBNTIS ANGLORUM. 



391 



CAPUT XX. 

Ut religioso abbati Hadriano Albinus, Vilfrido in episcopa- 

tum Acca, successerit. 

§ 425. Anno post obitum prsefati patris proximo, A. D. 710. 
5 id est, quinto Osredi regis, reverentissimus pater Hadrianami 
Hadrianus abbas, cooperator in verbo Dei Theo- aimamT 1 ° 
dori beatae memoriae episcopi, defunctus est, et in 
monasterio suo in ecclesia beatae Dei genitricis 
sepultus ; qui est annus quadragesimus primus ex 

10 quo a Vitaliano papa directus est cum Theodoro, 
ex quo autem Brittaniam venit tricesimus nonus. 
Cujus doctrinae simul et Theodori inter alia testi- 
monium perhibet, quod Albinus discipulus ejus, 
qui monasterio ipsius in regimine successit, in 

15 tantum studiis scripturarum institutus est, ut 
Graecam quidem linguam non parva ex parte, 
Latinam vero non minus quam Anglorum, quse 
sibi naturalis est, noverit. 
§ 426. Suscepit vero pro Vilfrido episcopatum A. D. 709. 

20 Hagustaldensis ecclesiae Acca presbyter ejus, vir or C He!£im! 
et ipse strenuissimus et coram Deo et hominibus 



6 Hadrianus.] Concerninghim 
see § 255. We there learn that 
his mission to England is to be 
dated from 27 May 668, and he 
arrived in the end of 670, con- 
sequently that Beda does not 
take into account the months 
which elapsed after the com- 
pletion of his calculation of forty- 
one and thirty-nine years, men- 
tioned in the text. According to 
Capgrave, he died on 5 Ides of 
January, a.d.708, adate, which, 
as far as the year is concerned, 
is certainly erroneous. 

13 Albiims."] This is he whom 
Beda, in bis Prologue, acknow- 



ledges as the chief promoter of 
his Ecclesiastical History. Ac- 
cording to Thorne, col. 1772, he 
died a. D. 732. 

90 Acca.] Some particulars 
upon the circumstances regard- 
ing him which Beda here cur- 
sorily mentions, may be seen in 
the work of Richard prior of 
Hexham entitled ' De statu et 
episcopis Hagustaldensis eccle- 
siae/ ap. Decem Scripp. col.297, 
and in the treatise * De Sanctis 
ecclesiae Hagustaldensis ' in 
Mabill. Acta SS. Ord. S'. Bened. 
iii. 209, § 10—14. He died 20 
Oct. 740, Ric. Hagust. 298. 



892 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A D.700. magnificus; qui et ipsius ecclesiae suae, quae in 
beati Andreae apostoli honorem consecrata est, 
aedificium multifario decore ac mirificis ampliavit 
operibus. Dedit namque operam, quod et hodie 
facit, ut acquisitis undecuraque reliquiis beatorum 5 
apostolorum et martyrum Christi, in venerationem 
illorum poneret altaria, distinctis porticibus in hoc 
ipsum intra muros ejusdem ecclesiae, sed et his- 
torias passionis eorum, una cum ceteris ecclesias- 
ticis voluminibus, summa industria congregansio 
amplissimam ibi ac nobilissimam bibliothecam 
fecit, necnon et vasa sancta et luminaria aliaque 
hujusmodi, quae ad ornatum domus Dei pertinent, 
studiosissime paravit. Cantatorem quoque egre- 
gium, vocabulo Maban, qui a successoribus disci- 15 
pulorum beati papae Gregorii in Cantia fuerat 
cantandi sonos edoctus, ad se suosque instituendos 
accersiit ac per annos duodecim tenuit ; quatenus 
et, quae illi non noverant, carmina ecclesiastica 
doceret; et ea, quae quondam cognita longo usu^o 
vel negligentia inveterare coepemnt, hujus doc- 
trina priscum renovarentur in statum. Nam et 
ipse episcopus Acca cantator erat peritissimus, 
quomodo etiam in literis sanctis doctissimus et 
in catholicae fidei confessione castissimus, in eccle- 25 
siasticae quoque institutionis regulis sollertissimus 
exstiterat ; et usquedum praemia piae devotionis ac- 
cipiat, exsistere non desistit : utpote, qui a pueritia 
in clero sanctissimi ac Deo dilecti Boza, Ebora- 
censis episcopi, nutritus atque eruditus est, deinde 30 
ad Vilfridum episcopum spe melioris propositi 
adveniens omnem in ejus obsequio usque ad obitum 
illius explevit aetatem; cum quo etiam Romam 
veniens multa illic, quae in patria nequiverat, 
ecclesiae sanctae institutis utilia didicit. 35 

34 Romam veniens.] See § 422. 



CAP. XXI.] GKNTIS ANGLORUM. 393 



CAPUT XXI. 

Ut Ceolfrid abbas regi Pictorum architectos ecclesia, simul 
et epistolam de catholico pascha, vel de tonsura, miserit. 

% 427. Eo tempore Naiton rex Pictorum, qui sep- a. d. 710. 

5 temtrionales Brittanise plagas inhabitant, admo- SoJ Pkt" 8 
nitus ecclesiasticarum frequenti meditatione scrip- emww lotie 
turarum, abrenunciavit errori, quo eatenus in ob- SlIt b er1 Uon of 
servatione paschoe cum sua gente tenebatur ; et se 
suosque omnes ad catholicum Dominicae resurrec- 

10 tionis tempus celebrandum perduxit. Quod ut 
facilius et majori auctoritate perficeret, quaesivit 
auxilium de gente Anglorum, quos jamdudum ad 
exemplum sanctae Romanae et apostolicae ecclesiae 
suam religionem instituisse cognovit. Siquidem 

15 misit legatarios ad virum venerabilem Ceolfridum, 
abbatem monasterii beatorum apostolorum Petri 
et Pauli, quod est ad ostium Viuri amnis, et juxta 
amnem Tinam, in loco, qui vocatur ' In Gyruum/ 
cui ipse post Benedictum, de quo supra diximus, 

20 gloriosissime praefuit ; postulans, ut exhortatorias 
sibi literas mitteret, quibus potentius confutare 
posset eos, qui pascha non suo tempore observare 
praesumerent ; simul et de tonsuroe modo vel ra- 
tione, qua clericos insigniri deceret ; excepto, quod 

25 etiam ipse in his non parva ex parte esset imbutus. 
Sed et architectos sibi mitti petiit, qui juxta 
morem Romanorum ecclesiam de lapide in gente 
ipsius facerent, promittens hanc in honorem beati 
apostolorum principis dedicandam; se quoque 

30 ipsum cum suis omnibus morem sanctae Romanae 
et apostolicae ecclesiae semper imitaturum, in quan- 
tum dumtaxat tam longe a Romanorum loquela et 
natione segregati hunc ediscere potuissent. Cujus 
religiosis votis ac precibus favens reverentissimus 



394 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 710. abba Ceolfrid misit architectos, quos petebatur, 
misit illi et literas scriptas in hunc modum : 

Epistie con- § 428. ' Domino excellentissimo et gloriosissimo 
Sn™iofifa*e? r regi Naitano, Ceolfrid abbas, in Domino salutem. 

' Catholicam sancti paschae observantiam, quam 5 
a nobis, rex Deo devote, religioso studio qusesisti, 
promtissime ac libentissime tuo desiderio, juxta 
quod ab apostolica sede didicimus, patefacere 
satagimus. Scimus namque coelitus sanctae eccle- 
siae donatum, quotiens ipsi rerum domini dis-10 
cendae, docendae, custodiendae, veritati operam 
impendunt. Nam et vere omnino dixit quidam 
secularium scriptorum, quia felicissimo mundus 
statu ageretur, si vel reges philosopharentur, vel 
regnarent philosophi. Quod si de philosophia 15 
hujus mundi vere intellegere, de statu hujus mundi 
merito diligere potuit homo hujus mundi; quanto 
magis civibus patriae coelestis in hoc mundo pere- 
grinantibus optandum est et tptis animi viribus 
supplicandum, ut quo plus in mundo quique20 
valent, eo amplius ejus, qui super omnia est, 
Judicis mandatis auscultare contendant, atque ad 
haec observanda secum eos quoque, qui sibi com- 
missi sunt, exemplis simul et auctoritate insti- 
tuant?' 25 

§ 429. ' Tres sunt ergo regulae sacris inditae 
literis, quibus paschae celebrandi tempus nobis 
praefinitum, nulla prorsus humana licet auctoritate 
mutari; e quibus duae in lege Mosi divinitus 
statutae, tertia in Evangelio per effectum Dominicae 30 
passionis et resurrectionis adjuncta est. Prae- 
cepit enim Lex, ut pascha primo mense anni, et 
tertia ejusdem mensis septimana, id est, a quinta 
decima die usque ad vicesimam primam, fieri 
deberet ; additum est per institutionem apostoli- 35 
cam ex Evangelio, ut in ipsa tertia septimana 



CAP. XXI.] GBNTIS ANGLORUM. 395 

diem Dominicam exspectare, atque in ea temporis A. D. 710. 
paschalis initium tenere, debeamus. Quam, vide- 
licet, regulam triformem quisquis rite custodierit, 
nunquam in annotatione festi paschalis errabit. 

5 Verum si de his singulis enucleatius ac latius 
audire desideras, scriptum est in Exodo, ubi libe- 
randus de jEgypto populus Israel primum pascha 
facere jubetur, quia dixerit Dominus ad Moysen 
et Aaron, ' Mensis iste vobis principium mensium 

10 primus erit in mensibus anni. Loquimini ad uni- 
versum coetum filiorum Israel, et dicite eis, De- 
cima die mensis hujus tollat unusquisque agnum 
per familias et domos suas.' Et paulo post, ' Et 
servabitis eum usque ad quartam decimam diem 

15 mensis hujus ; immolabitque eum universa multi- 
tudo filiorum Israel ad vesperam.' Quibus verbis 
manifestissime constat, quod ita in observatione 
paschali mentio fit diei quartaedecimae, ut non 
tamen in ipsa die quartadecima pascha fieri prae- 

20cipiatur; sed adveniente tandem vespera diei 
quartaedecimae, id est, quintadecima luna, quae 
initium tertiae septimanae faciat, in cceli faciem 
prodeunte, agnus immolari jubeatur ; et quod ipsa 
sit nox quintaedecimae lunae, in qua, percussis 

25 JEgyptiis, Israel est a longa servitute redemtus. 
* Septem/ inquit, ' diebus azyma comedetis.' Qui- 
bus item verbis tota tertia septimana ejusdem 
primi mensis decernitur sollemnis esse debere. 
Sed ne putaremus easdem septem dies a quarta- 

3odecima usque ad vicesimam esse computandas, 
continuo subjecit, ' In die primo non erit fermen- 
tum in domibus vestris ; quicumque comederit 
fermentum, peribit anima illa de Israel a die 



9 Mensis.) Exod. xii. 2, 3, 6. * Inquit.] Exod. xii. 15. 

31 Subjecit.] Exod. xii. 15. 




396 HISTORIA ECCLESIASTICA [l1B. V. 

A. D. 710. primo usque ad diem septimum/ et cetera, usque- 
dum ait, ' In eadem enim ipsa die educam exerci- 
tum vestrum de terra ^Egypti.' ' 

§ 430. * Primum ergo diem azymorum appellat 
eum, in quo exercitum eorum esset educturus de 5 
^Egypto. Constat autem quia non quartadecima 
die, in cqjus vespera agnus est immolatus, et quae 
proprie pascha sive phase dicitur ; sed quinta- 
decima sunt educti ex JEgypto, sicut in libro 
Numerorum apertissime scribitur. Profecti igitur 10 
de Ramesse quintadecima die mensis primi, altera 
die phase filii Israel in manu excelsa. Septem 
ergo dies azymorum, in quarum prima eductus 
est populus Domini ex iEgypto, ab initio, ut 
diximus, t^rtiae septimanae, hoc est, a qninta- is 
decima die mensis primi, usque ad vicesimam 
primam ejusdem mensis diem completam compu- 
tari oportet. Porro, dies quartadecima extra hunc 
numerum separatim sub paschae titulo praenotatur, 
sicut Exodi sequentia patenter edocent ; ubi cum 20 
dictum esset, 'In eadem enim ipsa die educam 
exercitum vestrum de terra ^Egypti;' protinus 
adjunctum est, ' Et custodietis diem istum in 
generationes vestras ritu perpetuo. Primo mense, 
quartadecima die mensis comedetis azyma usque 26 
ad diem vicesimam primam ejusdem mensis ad 
vesperam. Septem diebus fermentatum non inve- 
nietur in domibus vestris.' Quis enim non videat, 
a quartadecima usque ad vicesimam primam, non 
septem solummodo, sed octo potius esse dies, si 30 
et ipsa quartadecima annumeretur ? Sin autem, ut 
diligentius explorata Scripturae veritas docet, a 
vespera diei quartaedecimae usque ad vesperam 



1 Usquedam ait.] Exod. xii. I 31 JHetum esset.] Exod. zii. 
17. | 17, 18, 19. 



CAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 397 

vicesimae primae computaverimus, videbimus pro- a.d. ?io. 
fecto quod ita dies quartadecima vesperam suam 
in festi paschalis initium prorogat, ut non amplius 
tota sacra sollemnitas quam septem tantummodo 

5 noctes cum totidem diebus comprehendat ; unde 
et vera esse probatur nostra diffinitio, qua tempus 
paschale primo mense anni, et tertia ejus heb- 
domada, celebrandum esse diximus. Veraciter 
enim tertia agitur hebdomada, quod a vespera 

10 quaitaedecimae diei incipit, et in vespera vicesimae 
primae completur.' 

§ 431. ' Postquam vero pascha nostrum immo- 
latus est Christus, diemque nobis Dominicam, 
quae apud antiquos Una vel Prima Sabbati, sive 

15 Sabbatorum, vocatur, gaudio suae resurrectionis 
fecit esse sollemnem ; ita hanc apostolica traditio 
festis paschalibus inseruit, ut nil omnimodis de 
tempore paschae legalis praeoccupandum, nihil 
minuendum, esse decerneret. Quin potius statuit, 

20 ut exspectaretur juxta praeceptum Legis idem pri- 
mus anni mensis, exspectaretur quartadecima dies 
illius, exspectaretur vespera ejusdem. Et cum 
haec dies in sabbatum forte inciderit, tolleret unus- 
quisque agnum per familias et domos suas, et 

25 immolaret eum ad vesperam, id est, praepararent 
omnes ecclesiae per orbem, quae unam catholicam 
faciunt, panem et vinum in mysterium carnis et 
sanguinis agni immaculati, qui abstulit peccata 
mundi ; et praecedente congrua lectionum, oratio- 

so num, caeremoniarum paschalium, sollemnitate, 
offerrent haec Domino in spem futurae suae redem- 
tionis. Ipsa est enim eadem nox, in qua de 
^Egypto per sanguinem agni Israelitica plebs 
erepta est ; ipsa, in qua per resurrectionem Christi 

35 liberatus est a morte aeterna populus omnis Dei. 
Mane autem illucescente die Dominica, primam 
paschalis festi diem celebrarent. Ipsa est enim 



398 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 710. dies, in qua resurrectionis suae gloriam Dominus 
multifario piee revelationis gaudio discipulis pate- 
fecit. Ipsa prima dies azymorum, de qua multum 
distincte in Levitico scriptum est, ' Mense primo, 
quartadecima die mensis, ad vesperam, phase 5 
Domini est, et quintadecima die mensis hujus 
sollemnitas azymorum Domini esi. Septem diebus 
azyma comedetis. Dies primus erit celeberrimus 
sanctusque.' ' 

§ 432. ' Si ergo fieri posset, ut semper in diem 10 
quintumdecimum primi mensis, id est, in lunam 
quintamdecimam, Dominica dies incurreret, uno 
semper eodemque tempore cum antiquo Dei po- 
pulo, quanquam sacramentorum genere discreto, 
sicut una eademque fide, pascha celebrare posse- is 
mus. Quia vero dies septimanae non aequali cum 
luna tramite procurrit, decrevit apostolica traditio, 
quae per beatum Petrum Romae proedicata, per 
Marcum evangelistam et interpretem ipsius Alex- 
andriae confirmata est, ut adveniente primo mense, 20 
adveniente in eo vespera diei quartaedecimae, ex- 
spectetur etiam dies Dominica, a quintadecima 
usque ad vicesimam primam diem ejusdem mensis. 
In quacumque enim harum inventa fuerit, merito 
in ea pascha celebrabitur ; quia, nimirum, haec ad 25 
numerum pertinet illarum septem dierum, quibus 
azyma celebrari jubetur. Itaque fit, ut nunquam 
pascha nostrum a septimana mensis primi tertia 
in utramvis partem declinet; sed vel totam eam, 
id est, omnes septem legalium azymorum dies, vel 30 
certe aliquos de illis, teneat. Nam etsi saltem 
unum ex eis, hoc est, ipsum septimum apprehen- 
derit, quem tam excellenter Scriptura commendat, 



4 Levitko.] Levit. xxiii. 5. 

19 Alexmdri*.] See Usher's Primord. p. 925, 933. 



CAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 399 

' Dies* autem, ' inquiens, septimus erit celebrior et A. D. 710. 
sanctior, nullumque servile opus fiet in eo ;' nullus 
arguere nos poterit, quod non recte Dominicum 
paschae diem, quem de Evangelio suscepimus, in 

5 ipsa, quam Lex statuit, tertia primi mensis heb- 
domada celebremus/ 

§ 433. ' Cujus observantiae catholica ratione pate- 
facta, patet e contrario error irrationabilis eorum, 
qui praefixos in Lege terminos, nulla cogente neces- 

10 sitate, vel anticipare, vel transcendere, praesumunt. 
Namque sine ratione necessitatis alicujus antici- 
pant illi tempus in Lege praescriptum, qui Domini- 
cum paschse diem a quartadecima mensis primi 
usque ad vicesimam putant lunam esse servandum. 

15 Cum enim a vespera diei tertiaedecimae vigilias 
sanctae noctis celebrare ' incipiunt, claret, quod 
illam in exordio sui paschae diem statuunt, cujus 
nullam omnino mentionem in decreto Legis inve- 
niunt. Et cum vicesima prima die mensis pascha 

2oDominicum celebrare refugiunt, patet profecto, 
quod illam per omnia diem a sua sollemnitate 
secernunt, quam Lex majore pr* ceteris festivitate 
memorabilem saepenumero commendat. Sicque 
diem paschae ordine perverso, et aliquando in 

25 secunda hebdomada totam compleant, et nunquam 
in hebdomadae tertiae die septimo ponant ; rursum- 
que, qui a sextadecima die mensis saepedicti usque 
ad vicesimam secundam pascha celebrandum magis 
autumant, non minore utique errore, tametsi altero 

30 latere a recto veritatis tramite, divertunt, et veluti 
naufragia Scyllae fugientes in Charybdis voragi- 
nem submergendi decidunt. Nam cum a luna 
sextadecima primi mensis oriente, id est, a vespera 
diei quintaedecimae, pascha incipiendum doceant ; 



1 Inquiens.] Exod. xii. 16. 




400 HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. V. 

A. D. ?io. nimirum constat, quia quartamdecimam diem men- 
sis ejusdem, quam Lex primitus et praecipue com- 
mendat, a sua prorsus sollemnitate secludunt; ita 
ut quintaedecimae, in qua populus Dei ab iEgyptia 
servitute redemtus est, et in qua Dominus suo 5 
mundum sanguine a peccatorum tenebris liberavit, 
in qua etiam sepultus spem nobis post mortem 
beatae quietis tribuit, vix vesperam tangant.' 

§ 434 ' Iidemque poenam erroris sui in semet- 
ipsos recipientes, cum in vicesima secunda dieio 
mensis paschae diem statuunt Dominicum, legiti- 
mos utique terminos paschae aperta transgressione 
violant, utpote qui ab illius diei vespera pascha 
incipiunt, in qua hoc Lex consummari et perfici 
debere decrevit. Illam in pascha diem assignent 15 
primam, cujus in Lege mentio nulla usquam repe- 
ritur, id est, quartse primam septimanse. Qui 
utrique non solum in diffinitione et computo lunaris 
aetatis, sed et in mensis primi nonnunquam inven- 
tione, falluntur. Quae disputatio major est, quam 20 
epistola hac vel valeat comprehendi, vel debeat. 
Tantum hoc dicam, quod per aequinoctium vernale 
semper inerrabiliter possit inveniri, qui mensis 
juxta computum lunae primus anni, qui esse de- 
beat ultimus. ^Equinoctium autem, juxta senten- 25 
tiam omnium Orientalium, et maxime JSgyptiorum, 
qui prse ceteris doctoribus calculandi palmam te- 
nent, duodecimo kalendarum Aprilium [21 Mar.] 
die provenire consuevit, ut etiam ipsi horologica 
inspectione probamus. Quaecumque ergo lunaso 
ante aequinoctium plena est, quartadecima, vide- 
licet, vel quintadecima, exsistens, haec ad praece- 
dentis anni novissimum pertinet mensem, ideoque- 
paschae celebrando habilis non est, Quae vero 
post aequinoctium, vel in ipso aequinoctio, suum 35 
plenilunium habet, in hac absque ulla dubietate, 
quia primi mensis est, et antiquos pascha celebrare 



OAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 401 

solitos, et nos, ubi Dominica dies advenerit, cele- a.d.tio. 
brare debere noscendum est. Quod ita fieri opor- 
tere illa nimirum ratio cogit, quia in Genesi scrip- 
tum est, quod € fecit Deus duo luminaria magna ; 
5 luminare majus, ut praeesset diei ; et luminare 
minus, ut prseesset nocti:' vel, sicut alia dicit 
editio, luminare majus in inchoationem diei, et 
luminare minus in inchoationem noctis. Sicut 
ergo prius sol a medio procedens orientis aequi- 

10 noctium vernale suo praefixit exortu ; deinde luna, 
sole ad vesperam occidente, et ipsa plena a medio 
secuta est orientis : ita omnibus annis idem primus 
lunae mensis eodem necesse est ordine servari, ut 
non ante aequinoctium, sed vel ipso aequinoctii die, 

15 sicut in principio factum est, vel eo transcenso, 
plenilunium habere debeat. At si uno saltem die 
plenilunium tempus aequinoctii praecesserit, non 
hanc primo mensi anni incipientis, sed ultimo 
potius praeteriti, lunam esse adscribendam ; et ideo 

20 festis paschalibus inhabilem, memorata ratio pro- 
bat* 

§ 435. ' Quod si mysticam quoque vos in his 
rationem audire delectat, primo mense anni, qui 
etiam mensis novorum dictus est, pascha facere 

26jubemur; quia, renovato ad amorem coelestium 
spiritu mentis nostrae, sacramenta Dominicse resur- 
rectionis et ereptionis nostrae celebrare debemus, 
tertia ejusdem mensis septimana facere praecipi- 
mur; quia ante Legem et sub Lege promissus tertio 

sotempore seculi cum gratia venit ipse, qui pascha 
nostrum immolaretur Christus : quia tertia post 
immolationem suae passionis die resurgens a mor- 
tuis hanc Dominicam vocari, et in ea nos annu- 
atim paschalia ejusdem resurrectionis voluit festa 



Seripbm e*t.\ Geues. i. 16. 

D D 



402 HISTORIA BGCLESIASTIGA [LIB. V. 

A.D.no. celebrare: quia nos quoque ita solum veraciter 
ejus sollemnia celebramus, si per fidem, spem et 
caritatem, pascha, id est, transitum, de hoc mundo 
ad Patrem, cum illo facere curamus. Post oequinoc- 
tium veris, plenilunium mensis praecipimur obser- 5 
vare paschalis ; ut, videlicet, primo sol longiorem 
nocte faciat diem, deinde luna plenum suae lucis 
orbem mundo praesentet; quia primo quidem sol 
justitiae, in cujus pennis est sanitas, id est, Domi- 
nus Jesus, per resurrectionis suae triumphum cunc- 10 
tas mortis tenebras superavit ; ac sic ascendens in 
coelos, misso desuper Spiritu, ecclesiam suam, 
quae saepe lunae vocabulo designatur, internse gra- 
tiae luce replevit. Quem, videlicet, ordinem nostrae 
salutis propheta contemplatus aiebat, * Elevatus 15 
est sol, et luna stetit in ordine suo/ ' 

§ 436. ' Qui ergo plenitudinem lunae paschalis 
ante sequinoctium provenire posse contenderit, 
talis in mysteriorum celebratione maximorum a 
sanctarum quidem Scripturarum doctrina discordat, 20 
concordat autem eis, qui sine praeveniente gratia 
Christi se salvari posse confidunt ; quia etsi vera 
lux tenebras mundi moriendo ac resurgendo nun- 
quam vicisset, perfectam se habere posse justitiam 
dogmatizare praesumunt. Itaque post aequinocti- 25 
alem solis exortum, post plenilunium primi mensis 
hunc ex ordine subsequens, id est, post completam 
diem ejusdem mensis quartamdecimam, quae cuncta 
ex Lege observanda accepimus, exspectamus ad- 
huc, monente Evangelio, in ipsa hebdomada tertia so 
tempus diei Dominicae, et sic demum voti va paschae 
nostri festa celebramus, ut indicemus nos non 
cum antiquis excussum JEgyptiae servitutis jugum 
venerari, sed redemtionem totius mundi, quae, in 
antiqui Dei populi liberatione praefigurata, in 35 
Christi autem resurrectione completa est, devota 
fide ac dilectione colere, utque resurrectionis etiam 



CAP. XXI.] GBNTIS ANGLORUM. 408 

nostrae, quam eadem die Dominica futuram credi- A. D. 710. 
mus, spe nos certissima gaudere signemus/ 

§ 437. € Hic autem, quem vobis sequendum 
monstramus, computus paschae, decennovenali cir- 
5 culo continetur ; qui dudum quidem, hoc est, ipsis 
Apostolorum temporibus, jam servari in ecclesia 
coepit, maxime Romse et ^Egypti, ut supra jam 
diximus. Sed per industriam Eusebii, qui a beato 
martyre Pamphilo cognomen habet, distinctius in 

loordinem compositus est; ut quod eatenus per 
Alexandriae pontificem singulis annis per omnes 
ecclesias mandari censueverat, jam deinde con- 
gesta in ordinem serie lunae quartaedecimae facil- 
lime posset ab omnibus sciri. Cujus computum 

15 paschalis Theophilus Alexandriae praesul in centum 
annorum tempus Theodosio Imperatori composuit. 
Item, successor ejus Cyrillus seriem nonaginta et 
quinque annorum in quinque decennovenalibus 
circulis comprehendit ; post quem Dionysius Ex- 

20 iguus totidem alios ex ordine pari schemate sub- 
nexuit, qui ad nostra usque tempora pertingebant. 
Quibus termino appropinquantibus, tanta hodie 
calculatorum exuberat copia, ut etiam in nostris 
per Brittaniam ecclesiis plures sint, qui, mandatis 

25memorise veteribus illis ^Egyptiorum argumentis, 
facillime possint in quotlibet spatia temporum 
paschales protendere circulos, etiamsi ad quin* 
gentos usque et triginta duos voluerint annos; 
quibus expletis, omnia, quae ad solis et lunae, 

somensis et septimanae, consequentiam spectant, 
eodem, quo prius, ordine recurrunt. Ideo autem 
circulos eosdem temporum instantium vobis mit- 
tere supersedimus, quia de ratione tantum tem- 
poris paschalis instrui quaerentes, ipsos vobis cir- 

35 culos paschae catholicos abundare probastis/ 

§ 438. ' Verum his de pascha succincte, ut conceming 

J r _ Tonsure. 

D D 2 



404 



HISTORIA ECCLESJASTICA [LIB. V. 



A. D. 710, petistis, strictimque commemoratis, tonsuram quo- 
que, de qua pariter vobis literas fieri voluistis, 
hortor, ut ecclesiasticam et Christianae fidei con- 
gruam habere curetis. Et quidem scimus, quia 
neque Apostoli omnes uno eodemque sunt modo 5 
attonsi, neque nunc ecclesia catholica, sicut una 
fide, spe et caritate, in Deum consentit, ita etiam 
una atque indissimili totum per orbem tonsurae 
sibi forma congruit. Denique, ut superiora, id 
est, Patriarcharum, tempora respiciamus, Job ex- 10 
emplar patientiae, dum, ingruente tribulationum 
articulo, caput totondit, probavit utique quia tem- 
pore felicitatis capillos nutrire consueverat. At 
Joseph, et ipse castitatis, humilitatis, pietatis, 
ceterarumque virtutum, exsecutor ac doctor exi- 15 
mius, cum servitio absolvendus attonsus esse legi- 
tur; patet profecto quia tempore servitutis, in- 
tonsis in carcere crinibus manere solebat. Ecce, 
uterque vir Dei diversum ab altero vultus habitum 
foris prsemonstrabat, quorum tamen intus consci- 20 
entia in parili virtutum sibi gratia concordabat/ 

§ 439. ' Verum, etsi profiteri nobis liberum est, 
quia tonsurae discrimen non noceat, quibus pura 
i« Deum fides et caritas in proximum sincera est, 
maxime cum nunquam patribus catholicis, sicut25 
de paschse vel fidei diversitate, conflictus, ita 
etiam de tonsurse differentia legatur aliqua fuisse 
controversia ; inter omnes tamen, quas vel in eccle- 
sia, vel in universo hominum genere, reperimus 
tonsuras, nullam magis sequendam nobis amplec- $0 
tendamque jure dixerim ea, quam in capite suo 
gestabat ille, cui se confitenti Dominus ait, ' Tu 



1 Tonsuram.] Usher, in his 
Primord, p. 021, has collected 
much curious information upon 



the subject of these rival modes 
of tonsure. 

38 Dominusait.] Mattb.xvi. 1S. 



CAP. XXI.] GENTIS ANGLORUM. 405 

es Petrus, et super banc petram aedificabo eccle- A. D. 710. 
siam meam, et portae inferni non praevalebunt 
adversus eam ; et tibi dabo claves regni coelorum.' 
Nullam magis abominandam detestandamque me- 

5 rito cunctis fidelibus crediderim ea, quam habebat 
ille, cui gratiam sancti Spiritus comparare volenti 
dicit idem Petrus, ' Pecunia tua tecum sit in per- 
ditionem, quoniam donum Dei existimasti per 
pecuniam possideri ; non est tibi pars neque sors 

10 in sermone hoc/ Neque vero ob id tantum in 
coronam attondemur, quia Petrus ita attonsus 
est; sed quia Petrus in memoriam Dominicae 
passionis ita attonsus est, idcirco et nos, qui per 
eandem passionem salvari desideramus, ipsius 

15 passionis signum cum illo in vertice, summa, vide- 
licet, corporis nostri parte, gestamus. Sicut enim 
omnis ecclesia, quia per mortem sui vivificatoris 
ecclesia facta est, signum sanctae crucis ejus in 
fronte portare consuevit, ut crebro vexilli hujus 

20 munimine a malignorum spirituum defendatur in- 
cursibus, crebra hujus admonitione doceatur se 
quoque carnem suam cum vitiis et concupiscentiis 
crucifigere debere; ita etiam oportet eos, qui vel 
monachi votum, vel gradum clericatus, habentes, 

25 arctioribus se necesse habent pro Domino conti- 
nentise frenis astringere.' 

§ 440. ' Formam quoque coronae, quam ipse in 
passione spineam portavit in capite, ut spinas ac 
tribulos peccatorum nostrorum portaret, id est, 

30 exportaret et auferret a nobis, suo quemque in 
capite per tonsuram praeferre, ut se etiam irrisiones 
et opprobria pro illo libenter ac promte omnia 
suiferre ipso etiam frontispicio doceant; ut coro- 
nam vitae aeternae, quam repromisit Deus diligenti- 



7 Dkit.] Act. viii. 20, 21. 




406 HISTORIA ECCLKSIASTICA [LIB. V. 

A. D. 710. bus se, se semper exspectare, proque hujus per- 
ceptione et adversa se mundi et prospera contem- 
nere, designent. Ceterum, tonsuram eam, quam 
magum ferunt habuisse Simonem, quis, rogo, fide- 
lium non statim cum ipsa magia primo detestetur, 5 
et merito exsufflet aspectu ? Quae in frontis qui- 
dem superficie coronae videtur speciem praeferre; 
sed ubi ad cervicem considerando perveneris de- 
curtatam eam, quam te videre putabas, invenies 
coronam, ut merito talem Simoniacis et non Chris- 10 
tianis habitum convenire cognoscas; qui in prae- 
senti quidem vita a deceptis hominibus putabantur 
digni perpetuse gloria coronse, sed in ea, qu» hanc 
sequitur, vitam, non solum omni spe coronae pri- 
vati, sed aeterna insuper sunt poena damnati.' 15 

§ 441. * Neque vero me haec ita prosecutum 
aestimes, quasi eos, qui hanc tonsuram habent, 
condemnatos judicem, si fide et operibus unitati 
catholicae faverint; imo confidenter profiteor plu- 
rimos ex eis sanctos ac Deo dignos exstitisse, ex 20 
quibus est Adamnan, abbas et sacerdos Columbi- 
ensium egregius, qui cum legatus suae gentis ad 
Aldfridum regem missus nostrum quoque monas- 
terium videre voluisset, miramque in moribus ac 
verbis prudentiam, humilitatem, religionem, osten- 25 
deret, dixi illi inter alia colloquens ; ' Obsecro, 
sancte frater, qui ad coronam te vitae ; quae termi- 
num nesciat, tendere credis, quid contrario tuae 
fidei habitu terminatam in capite coronae imaginem 
portas? et si beati consortium Petri quaeris, cur30 
ejus, quem ille anathematizavit, tonsurae imaginem 
imitaris? et non potius ejus, cum quo in aeternum 
beatus vivere cupis, etiam nunc habitum te, quan- 
tum potes, diligere monstras?' Respondit ille; 



31 



Adamnan.] See v. 15. 



CAP. XXI.] GBNTIS ANGLORUM. 40? 

' Scias pro certo, frater mi dilecte, quia etsi Simonis A. D. no. 
tonsuram ex consuetudine patria habeam, Simo- 
niacam tamen perfidiam tota mente detestor ac 
respuo; beatissimi autem apostolorum principis, 
5 quantum mea parvitas sufficit, vestigia sequi desi- 
dero/ At ego ; ' Credo/ inquam, ' vere quod ita 
sit ; sed tamen indicio fit quod ea, quae apostoli 
Petri sunt, in abdito cordis amplectimini, si quas 
ejus esse nostis, etiam in facie tenetis. Namque 

loprudentiam tuam facillime dijudicare reor, quod 
aptius multo sit ejus, quem corde toto abominaris, 
cujusque horrendam faciem videre refugis, habitum 
vultus a tuo vultu Deo jam dicato separare ; et e 
contra, ejus, quem apud Deum habere patronum 

15 quaeris, sicut facta vel monita cupis sequi, sic 
etiam morem habitus te imitari condeceat/ ' 

§ 442. ' Haec tunc Adamnano dixi, qui quidem 
quantum, conspectis ecclesiarum nostrarum sta- 
tutis, profecisset, probavit, cum reversus ad Scot- 

20 tiam multas postea gentis ejusdem turbas ad 
catholicam temporis paschalis observantiam sua 
praedicatione correxit; tametsi eos, qui in Hii 
insula morabantur, monachos, quibusque speciali 
rectoris jure praeerat, necdum ad viam statuti 

25 melioris reducere valebat. Tonsuram quoque, si 
tantum sibi auctoritatis subesset, emendare me- 
niinisset.' 

§ 443. ' Sed et tuam nunc prudentiam, rex, 
admoneo, ut ea, quae unitati catholicse et apos- 

30 tolicae ecclesiae concinnant, una cum gente, cui te 
Rex regum et Dominus dominorum praefecit, in 
omnibus servare contendas. Sic enim fit, ut post 
acceptam temporalis regni potentiam, ipse bea- 
tissimus Apostolorum princeps coelestis quoque 

35 regni tibi tuisque cum ceteris electis libens pandat 
introitum. Gratia te Regis aeterni longiori tem- 



408 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 710. pore regnantem, ad nostram omnium pacem custo- 
diat incolumera, dilectissime in Cbristo fili.' 

The «flfect of § 444. Haec epistola cum, prsesente rege Naitono 
multisque viris doctioribus, esset lecta ac diligenter 
ab bis, qui intelligere poterant, in linguam ejus 5 
propriam interpretata, multum de ejus exhorta- 
tione gavisus esse perhibetur ; ita ut exsurgens de 
medio optimatum suorum consessu genua flecteret 
in terram, Deo gratias agens, quod tale munuscu- 
lum de terra Anglorum mereretur accipere. ' Et 10 
quidem et antea novi/ inquit, ' quia haec erat vera 
paschae celebratio, sed in tantum modo rationem 
hujus temporis observandi cognosco, ut parum 
mihi omnimodis videar de his antea intellexisse. 
Unde palam profiteor, vobisque, qui assidetis, u 
praesentibus protestor, quia hoc observare tempus 
paschae cum universa mea gente perpetuo volo ; 
hanc accipere debere tonsuram, quam plenam esse 
rationis audimus, omnes, qui in meo regno sunt, 
clericos decerno.' Nec mora, quae dixerat regia2o 
auctoritate perfecit. Statim namque jussu publico 
mittebantur ad transscribendum, discendum, obser- 
vandum, per universas Pictorum provincias circuli 
paschae decennovenales, obliteratis per omnia 
erroneis octoginta et quatuor annorum circulis. 25 
Attondebantur omnes in coronam ministri altaris 
ac monachi ; et quasi novo se discipulatui beatis- 
simi Apostolorum principis Petri subditam, ejus- 
que tutandam patrocinio, gens correcta gaudebat. 



CAP. XXII.] GKNTIS ANGLORUM. 



409 



CAPUT XXII. 

Ut Hiienses monachi cum subjectis sibi manasteriis canoni- 
cum, preedicante Ecgbercto, celebrare pascha caperint. 

§ 445. Nec multo post illi quoque, qui iusulam A. D. 716. 

5 Hii incolebant, monachi Scotticae nationis, cum pmctato 
his, quae sibi erant subdita, monasteriis, ad ritum i n™ 0nk8Of 
paschae ac tonsurae canonicum, Domino procu- 
rante, perducti sunt. Siquidem anno ab incarna- 
tione Domini septingentesimo sextodecimo, quo, 

10 Osredo occiso, Coenred gubernacula regni Nor- 
danhymbrorum suscepit, cum venisset ad eos de 
Hibernia Deo amabilis et cum omni honorificentia 
nominandus pater ac sacerdos Ecgberct, cujus 
superius memoriam saepius fecimus, honorifice ab 

15 eis et multo cum gaudio susceptus est. Qui quo- 
niam et doctor suavissimus et eorum, quae agenda 
docebat, erat exsecutor devotissimus, libenter au- 
ditus ab universis immutavit piis ac sedulis 
exhortationibus inveteratam illam traditionem 

2oparentum eorum, de quibus apostolicum illum 
licet proferre sermonem, quod aemulationem Dei 
habebant, sed non secundum scientiam ; catholico- 
que illos atque apostolico more celebrationem, ut 



8 PerducH sunt.] The Annals 
of Ulster, as quoted by Usher, 
Primord. p. 702, agree with 
Beda in assigning this event to 
a. d. 716, but add that it took 
place on Saturday, 29 August, 
wbich seems highly probable, 
since upon that day the feast of 
the decollation of John the Bap- 
tist is celebrated. 

10 Coenred.] He reigned from 
A. o. 716 to 718. 

18 Ab universis.] Beda here 



appears to have been misinformed 
as to the complete success of 
Ecgberct'8 ministry, since tbe 
Annals of Ulster state that in 
a. d. 717 the monks of Iona 
were expelied beyond Drura- 
alban [Dorsum Britanniae] by 
king Nectan (the Naiton of the 
text) ; from which circumstance 
we may infer that he found them 
more stubborn in tbeir faith tban 
Beda imagined. See Usher v s 
Primord. p. 702. 



s 



410 HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 

A. D. 716. diximus, praecipuae sollemnitatis sub figura coronae 
perpetis agere perdocuit. Quod mira divinae con- 
stat factum dispensatione pietatis, ut quoniam 
gens illa, quam noverat scientiam divinse cogni- 
tionis libenter ac sine invidia populis Anglorum 5 
communicare curavit; ipsa quoque postmodum 
per gentem Anglorum in eis, quae minus habuerat, 
ad perfectam vivendi normam perveniret. Sicut 
e contra Brittones, qui nolebant Anglis eam, quam 
habebant, fidei Christianae notitiam pandere, cre- 10 
dentibus jam populis Anglorum et in regula fidei 
catholicae per omnia instructis, ipsi adhuc invete- 
rati et claudicantes a semitis suis, et capita sine 
corona praetendunt, et sollemnia Christi sine eccle- 
siae Christi societate venerantur. 15 

Deathof § 446. Susceperunt autem Hiienses monachi, 

docente Ecgbercto, ritus vivendi catholicos sub 
abbate Duunchado, post annos circiter octoginta, 
ex quo ad praedicationem gentis Anglorum Aida- 
num miserant antistitem. Mansit autem vir Do- 20 
mini Ecgberct annos tredecim in praefata insula, 
quam ipse, velut nova quadam relucente gratia 
ecclesiasticae societatis et pacis, Christo consecra- 

A. D. 729. verat; annoque Dominicae incarnationis septin- 
gentesimo vicesimo nono, quo pascha Dominicum 25 
octavo kalendarum Maiarum die [24 April.] cele- 
brabatur, cum missarum sollemnia in memoriam 
ejusdem Dominicae resurrectionis celebrasset, eo- 
dem die et ipse migravit ad Dominum ; ac gaudium 
summae festivitatis, quod cum fratribus, quos ad30 
unitatis gratiam converterat, inchoavit, cum Do- 
mino et apostolis, ceterisque coeli civibus, com- 
plevit, imo idipsum celebrare sine fine non desinit. 
Mira autem divinae dispensatio provisionis erat, 



16 Duunchado.] He died A. d. 717; Usher, Prixnord. p. 702. 



CAP. XXII.] GENTIS ANGLORUM. 



411 



quod venerabilis vir non solum in pascha transivit A. D. 729. 
de hoc mundo ad Patrem; verum etiam cum eo 
die pascha celebraretur, quo nunquam prius in eis 
locis celebrari solebat. Gaudebant ergo fratres 

5 de agnitione certa et catholica temporis paschalis ; 
laetabantur de patrocinio pergentis ad Dominum 
patris, per quem fuerant correcti; gratulabatur 
ille quod eatenus in carne servatus est, donec 
illum in pascha diem suos auditores, quem semper 

10 antea vitabant, suscipere ac secum agere videret. 
Sicque certus de illorum correctione reverentissi- 
mus pater exsultavit, ut videret diem Domini; 
vidit, et gavisus est. 



CAPUT XXIII. 

15 Qui sit in prasenti statusgentis Anglorum, vel Brittanue 

totius. 

§447. Anno Dominicse incarnationis septingen- A. D. 725. 
tesimo vicesimo quinto, qui erat septimus Osnci wictred king 
regis Nordanhymbrorum, qui Coenredo succes- ° ed ' 

20 serat, Victred filius Ecgbercti, rex Cantuariorum, 
defunctus est nono die kalendarum Maiarum 
[April. 23]; et regni, quod per triginta quatuor 
semis annos tenebat, filios tres, JEdilberctum, Ead- 
berctum, et Alricum, reliquit heredes. Anno post A. D. 726. 

25 quem proximo, Tobias Hrofensis ecclesiae praesul bishop of 

•l /» . a * i • • i *• • Rochester. 

defunctus est, vir, ut supra memimmus, doctissi- 
mus ; erat enim discipulus beatae memoriae magis- 
trorum Theodori archiepiscopi et abbatis Hadriani, 



33 JEdttberctumJ] He addressed 
a letter to Boniface, which may 
be seen in the Epistles of that 
writer, n. 84, edit. 1789. 

M Heredes.] They successively 



filled the throne, Eadbert from 
725 till 748; Ethelberht the Se- 
cond from 748 until 760, and 
Alric from that date until 794. 
98 Supra.] See § 375. 



412 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A. D. 726. unde, ut dictum est, cum eruditione literarum vel 
ecclesiasticarum vel generalium, ita Graecam quo- 
que cum Latina didicit linguam, ut tam notas ac 
familiares sibi eas, quam nativitatis suae loquelam, 
haberet. Sepultus vero est in porticu sancti Pauli 5 
apostoli, quam intro ecclesiam sancti Andreae sibi 
ipse in locum sepulcri fecerat. Post quem epi- 
scopatus officium Alduulf, Berctualdo archiepi- 
scopo consecrante, suscepit. 

A. D. 729. . § 448. Anno Dominicas incarnationis septingen- 10 
tesimo vicesimo nono, apparuerunt cometae duae 
circa solem, multum intuentibus terrorem incutien- 
tes. Una quippe solem praecedebat mane orientem ; 
altera vespere sequebatur occidentem, quasi orienti 
simul et occidenti dirse cladis prsesagae ; vel certe 15 
una diei, altera noctis, praecurrebat exortura, ut utro- 
que tempore mala mortalibus imminere signarent. 
Portabant autem facem ignis contra aquilonem, 
quasi ad accendendum adclinem; apparebantque 
mense Januario, et duabus ferme septimanis per- 20 
manebant. Quo tempore gravissima Sarraceno- 
rum lues Gallias misera clade vastabat, et ipsi 
non multo post in eadem provincia dignas suse 
perfidiae pcenas luebant. Quo anno sanctus vir 
Domini Ecgberct, ut supra commemoravimus, ipso 25 
die paschae migravit ad Dominum; et mox, per- 
acto pascha, hoc est, septima iduum Maiarum die 
[9 Mai.], Osric rex Nordanhymbrorum vita deces- 
sit, cum ipse regni, quod undecim annis guberna- 
bat, successorem fore Ceoluulfum decrevisset, fra- 30 
trem illius, qui ante se regnaverat, Coenredi regis, 



33 Non multo post.] It is cer- 
tain tbat Beda terminated his 
History in a. d. 73 \ 9 and it is 
equally eertain that the first 
success which Charles Martel 
gained over the Saracens was 



in October, 732, (see Chron. Fon- 
tanell. ap. Bouquet, ii. 661, and 
Eginhard, de Vita Carl. Magn. 
cap. 1.) Beda, therefore, roust 
have added this passage after 
his History was completed. 



CAP. XXIll.] GENTIS ANGLORUM. 



413 



cujus regni et principia et processus tot ac tantis A. D. 729. 
redundavere rerum adversantium motibus, ut quid 
de bis scribi debeat, quemve habitura sint finem 
singula, necdum sciri valeat. 

5 § 449. Anno Dominicae incarnationis septingen- A. D.731. 
tesimo tricesimo primo, Berctuald archiepiscopus, 
longa consumtus setate, defunctus est die iduum 
Januariarum [13 Jan.], qui sedit annos triginta 
septem, menses sex, dies quatuordecim ; pro quo 

10 anno eodem factus est archiepiscopus vocabulo 
Tatuini, de provincia Merciorum, cum fuisset 
presbyter in monasterio, quod vocatur Briudun. 
Consecratus est autem in Doruverni civitate, a 
viris venerabilibus Danihele Ventano, et Ingualdo 

15 Lundoniensi, et Alduino Lyccitfeldensi, et Ald- 
uulfo Hrofensi, antistitibus, die decima Junii men- 
sis, Dominica ; vir religione et prudentia insignis, 
sacris quoque literis nobiliter instructus. 

§450. Itaque in prsesenti, ecclesiis Cantuario- stateonhe 

^- r ' Eaglish 

2orum Tatuini et Alduulf episcopi praesunt Porro churchin 
provinciae Orientalium Saxonum Inguald episcop- 
us ; provinciae Orientalium Anglorum Aldberct et 
Hadulac episcopi; provinciae Occidentalium Sax- 



Berctuald.~\ Simeon of Dur- 
ham, quoting Beda, refers Berct- 
wald'8 death to 6 Id. January, 
and the short Chronicle of Ro- 
chester, printed in Angl. Sacr. i. 
85, says it occurred on the 6 
Ides. 

11 Tatuini.] He died in the 
year 734, according to the Con- 
tinuation of Beda, ad ann. ; 
Simeon of Durham, col. 100, and 
Hoved. fol. 230, b, ad ann. 30 
July. 

12 Briudun.] Bredone, in Wor- 
cestershire, a monastery founded 
by Eanwulf, the grandfather of 
Offa : Monast. Anglic. i. 122. 



30 Alduutf.] Aldwulf, bishop 
of Rochester, died in 739, S. 
Dunelm. col. 101, and was suc- 
ceeded by Dun,id.l04 ; seeAngl. 
Sacr. i. 330; Hoved. fol. 230, 
b. 

31 Inguald.] Inguald, bishop 
of London, died in 744, Hoved. 
fol. 231 ; or in 745, according to 
the Chronicle of Melrose, p. 4, 
and S. Dunelra. col. 104, whose 
authority is supported by the 
Continuation of Beda, ad ann. 

23 Aldberct.] He was bishop 
ofDunwich; thedateofhisdeath 
is uncertain. 

39 Hadulac.] Hadulac, bishop 



414 



HISTORIA ECCLRSIASTICA [LIB. V. 



5 



A.D. 7Si. onum, Danihel et Fortheri episcopi; provinciae 
Merciorura, Alduini episcopus ; et eis populis, qui 
ultra amnem Sabrinam ad occidentem habitant, 
Valchstod episcopus ; provinciae Huicciorum Vil- 
frid episcopus; provinciae Lindisfarorum Cyniberct 
episcopus, prseest. Episcopatus Vectae insulae ad 
Danihelem pertinet, episcopum Ventse civitatis. 
Provincia Australium Saxonum jam aliquot annis 
absque episcopo manens ministerium sibi epi- 
scopale ab OccidentaliumSaxonum antistite quae- 10 
rit. Et hae omnes provinciae ceteraeque australes 
ad confinium usque Hymbree fluminis, cum suis 
quaeque regibus, Merciorum regi iEdilbaldo sub- 
jectae sunt. 

§ 451. At vero provinciae Nordanhymbrorum, 15 
cui rex Ceoluulf praeest, quatuor nunc episcopi 
praesulatum tenent ; Vilfrid in Eboracensi ecclesia, 



of Elmham ; he appears to have 
been dead before A. d. 747, when 
Heardwulf, bishop of East An- 
glia, attended the Synod of 
Cloveshoe, Spelm. Concil. i. 
245. 

1 DanUiel et Fortheri.] Con- 
cerning Daniel see § 410. They 
were dead before a. d. 747, when 
their sees were occupied by 
Hunferth and Herewald, see 
Spelm. Concil. i. 245. 

9 Alduini.] Aldwine, other- 
wise named Wor, died a. d. 737, 
S. Dunelm. col. 100 ; Hoved. fol. 
230, b. 

4 Valchstod.] He was bishop 
of Hereford, and was succeeded 
by Cuthbert, who was conse- 
crated in a. d. 736, S. Dunelm. 
col. 100. 

* Vtyrid.] He died in 742, 
according to the Annals of the 
Church of Worcester; in 743, 
according to Florence ; or in 



745, according to the Continua- 
tion of Beda ; but there is pro- 
bably some confusion between 
the bishops of York and Wor- 
cester, who were both named 
Wilfrid. 

5 Cyniberct.] Here, and in 
S. Dunelm. col. 99, this indivi- 
dual is erroneously called bishop 
of Lindisfarne, whereas he was 
bishop of Lindissi ; see the Pro- 
logue to this History, § 2. 

6 Veetat intuke.] See § 298. 
13 jEdilbaldo.] His reign com- 

menced in a. d. 716, and extended 
to 757. 

17 Fttfrtd.] Wilfrid the 
younger, archbishop of York, 
occupied that see until a. d. 745, 
according to the Continuation of 
Beda, and Simeon of Durham, 
col.' 104, whose authority is 
preferable to that of the Saxon 
Chronicle and Florence of Wor- 
cester. 



CAP. XXIU.] 6ENTIS ANGL0RUM. 



415 



Ediluald in Lindisfaronensi, Acca in Hagustal- A. D.731, 
densi, Pecthelm in ea, quae Candida casa vocatur, 
quae nuper, multiplicatis fidelium plebibus, in sedem 
pontificatus addita ipsum primum habet antistitem. 

5 Pictorum quoque natio tempore hoc et foedus pacis 
cum gente habet Anglorum, et catholicse pacis ac 
veritatis cum universali ecclesia particeps exsistere 
gaudet. Scotti, qui Brittaniam incolunt, suis con- 
tenti finibus nil contra gentem Angloram insidia- 

10 rum moliuntur aut fraudium. Brittones, quamvis 
et maxima ex parte domestico sibi odio gentem 
Anglorum et totius catholicae ecclesise statum pas- 
cha minus recte moribusque improbis impugnent, 
tamen et divina sibi et humana prorsus resistente 

15 virtute, in neutro cupitum possunt obtinere propo- 
situm ; quippe, qui quamvis ex parte sui sint juris, 
nonnulla tamen ex parte Anglorum sunt servitio 
mancipati. Qua arridente pace ac serenitate tem- 
porum, plures in gente Nordanhymbrorum, tam 

20 nobiles, quam privati, se suosque liberos, depositis 
armis, satagunt magis, accepta tonsura, monaste- 
rialibus ascribere votis, quam bellicis exercere 
studiis. Quae res quem sit habitura finem, poste- 
rior aetas videbit. Hic est inpraesentiarum universae 

25 status Brittaniae, anno adventus Anglorum in Brit- 
taniam circiter ducentesimo octogesimo quinto, 
Dominicae autem incarnationis anno septingente- 
simo tricesimo primo ; in cujus regno perpetuo 
exsultet terra, et congratulante in fide ejus Brit- 

30 tania, laetentur insulae multae et confiteantur me- 
moriae sanctitatis ejus. 



1 Ediluald.] He died in A. d. 
740, S. Dunelm, 101. 

1 Acca.] Concerning him, see 
§ 426. He died 20 October, A. d. 
740, S. Dunelm. col. 101. 



2 Pecthelm.'] According to 
Florence of Worcester he died 
in 735. See $ 409. 



416 HISTORIA ECCLESIASTICA [L!B n V. 



CAPUT XXIV. 

Recapitulatio chronica totius operis ; et de persona Auctoris. 

% 452. Verum ea, quae temporum distinctione 
latius digesta sunt, ob memoriam conservandam, 
breviter recapitulari placuit. 5 

B. C. 60. Anno igitur ante incarnationem Dominicam sexa- 
gesimo, Caius Julius Caesar, primus Romanorum, 
Brittanias bello pulsavit et vicit; nec tamen ibi 
regnum potuit obtinere. 

A. D. 46. Anno ab incarnatione Domini XLVI, Claudius, 10 
secundus Romanorum, Brittanias adiens plurimam 
insulae partem in deditionem recepit; et Orcadas 
quoque insulas Romano adjecit imperio. 

A. D. 167. Anno incarnationis Dominicae CLXVII, Eleu- 

ther Romae praesul factus quindecim annos eccle- 15 
siam gloriosissime rexit : cui literas rex Brittaniae 
Lucius mittens, ut Christianus efficeretur petiit 
et impetravit. 

a.d. 189. Anno ab incarnatione Domini CLXXXIX, 

Severus Imperator factus decem et septem annis 20 
regnavit; qui Brittaniam vallo a mari usque ad 
mare praecinxit. 

A. D. 381. Anno CCCLXXXI, Maximus in Brittania cre- 
atus Imperator in Galliam transiit et Gratianum 
interfecit. 25 

A. D. 409. Anno CCCCIX, Roma a Gothis fracta ; ex quo ' 
tempore Romani in Brittania regnare cessarunt. 

A.D.430. Anno CCCCXXX, Palladius ad Scottos in 



7 Julius C<B8wr.~\ See § 9. 
10 Cton/tt».] See § 10. 
17 Lucius.] See § 12. 
80 Sevems.] See $ 13. 



23 Maximus.] See § 24. 
38 Gothis.] See § 27. 
38 Palladius.] See § 32. 



CAP. XXIV.] GBNTIS AN6L0RUM. 417 

Christum credentes a Coelestino papa primus A.D.430. 
mittitur episcopus. 

Anno CCCCXLIX, Marcianus cum Valenti- a. d. 449. 
niano imperium suscipiens septem annis tenuit; 
5 quorum tempore Angli a Brittonibus accersiti 
Brittaniam adierunt. 

Anno DXXXVIII, eclipsis solis facta est XIV A. D. sss. 
kalendas Martii [16 Feb.], ab bora prima usque ad 
tertiam. 
10 Anno DXL, eclipsis solis facta est XII kalendas A. D. 540. 
Julias [20 Jun.], et apparuerunt stellae pene hora 
dimidia ab hora diei tertia. 

Anno DXLVII, Ida regnare coepit, a quo re- A. D. 647. 
galis Nordanhymbrorum prosapia originem tenet, 
15 et duodecim annis in regno permansit. 

Anno DLXV, Columba presby ter de Scottia A. D. 665. 
venit Brittaniam ad docendos Pictos, et in insula 
Hii monasterium fecit. 

Anno DXCVI, Gregorius papa misit Brittaniam A. D. 596. 
20 Augustinum cum monachis, qui verbum Dei genti 
Anglorum evangelizarent. 

Anno DXCVII, venere Brittaniam praefati doc- A. D. 597. 
tores, qui fuit annus plus minus centesimus quin- 
quagesimus adventus Anglorum in Brittaniam. 
25 Anno DCI, misit papa Gregorius pallium Brit- A.D. eoi. 
taniam Augustino jam facto episcopo, et plures 
verbi ministros, in quibus et Paulinum. 

Anno DCIII, pugnatum ad Degsastanae. A. D. 6os. 

Anno DCIV, Orientales Saxones fidem Christi A.D.604. 
30 percipiunt sub rege Sabercto, antistite Mellito. 

Anno DCV, Gregorius obiit. A. D. 605. 



3 Marcianus.] See § 35. 
16 Columba.] See *> 158. 
19 Gregorius.] See~§51. 
33 Doctores.] See § 54. 
35 PaUium.] See § 73. 



38 Degsastanae.] See § 80. 
30 Sabercto.] See § 103. 

30 MeUito.] See § 95. 

31 Obiit.] See § 81. 



£ £ 



418 HISTORIA ECCLE8IASTICA [LIB. V. 

A. D. 616. Anno DCXVI, JSdilberct rex Cantuariorum de- 

functus est. 
A. D.626. Anno DCXXV, Paulinus a Justo archiepiscopo 

ordinatur genti Nordanbymbrorum antistes. 
A.D.626. Anno DCXXVI, Eanfled, filia JEduini regis, 5 

baptizata cum duodecim in sabbato pentecostes. 
A.D. 627. Anno DCXXVII, ^Eduini rex baptizatus cum 

sua gente in pascha. 
A. d. 6SS. Anno DCXXXIII, iEduine rege peremto, Pau- 

linus Cantiam rediit. 10 

A. D. 640. Anno DCXL, Eadbald rex Cantuariorum obiit. 
A. D.642. Anno DCXLII, Osuald rex occisus. 
A. D.644. Anno DCXLIV, Paulinus, quondam Eboraci, 

sed tunc Hrofensis antistes civitatis, migravit ad 

Dominum. 15 

A. D. 651. Anno DCLI, Osuini rex occisus, et Aidan epi- 

scopus defunctus est. 
A.D.65S. Anno DCLIII, Middilangli sub principe Penda 

fidei mysteriis sunt imbuti. 
A. d. 655. Anno DCLV, Penda periit, et Mercii sunt facti 20 

Christiani. 
a.d.664. Anno DCLXIV, eclipsis facta; Earconberct 

rex Cantuariorum defunctus, et Colman cum Scot- 

tis ad suos reversus est; et pestilentia venit; et 

Ceadda ac Vilfrid Nordanhymbrorum ordinantur25 

episcopi. 
a.d. 608. Anno DCLXVIII, Theodorus ordinatur epi- 

scopus. 



I JEdUberct.] See § 100. 
3 Pauliniu.] See § 112. 

5 Eanfted.] See § 114. 
7 Mduini.] See § 132. 
10 Cantiam.] See § 148. 

II Eadbald.] See § 172. 

12 Osuald.] See § 175. 

13 Paulinus.] See § 187. 
16 Oituini.\ See §188. 



16 Aidan.] See § 190. 
18 Middilangli.] See § 210. 
90 Penda.] See § 221. 
33 Eclipsis.] See § 240. 
33 Erconberct.] See § 252. 

33 Colman.] See § 236. 

34 Nordanhymbrorum.'] See § 
243. 

37 Theodorus.] See § 254. 



CAP. XXIV.] GENTIS ANGLORUM. 419 

Anno DCLXX, Osuiu rex Nordanhymbrorum a.d.670. 
obiit. 

Anno DCLXXIII, Ecgberct rex Cantuariorum a.d.673. 
obiit ; et synodus facta est ad Herutforda, praesente 
5 Ecgfrido rege, praesidente archiepiscopo Theodoro, 
utilima, decem capitulorum. 

Anno DCLXXV, Vulfheri rex Merciorum, post- a.d.675. 
quam septemdecim annos regnaverat, defunctus, 
^Edilredo fratri reliquit imperium. 
10 Anno DCLXXVI, jEdilred vastavit Cantiam. A. D. 676. 

Anno DCLXXVIII, cometa apparuit; Vilfrid A.D.678. 
episcopus a sede sua pulsus est ab Ecgfrido rege ; 
et pro eo Bosa, Eata et Eadhaeth, consecrati an- 
tistites. 
15 Anno DCLXXIX, ^Elfuini occisus. A. D. 679. 

Anno DCLXXX, synodus facta est in campo A.D.680. 
Haethfeltha de fide catholica, prsesidente archi- 
episcopo Theodoro ; in qua adfuit Johannes abba 
Romanus. Quo anno Hild abbatissa in Strea- 
20 naeshalch obiit. 

Anno DCLXXXV, Ecgfrid rex Nordanhym- A.D.685. 
brorum occisus est. Anno eodem Hlotheri rex 
Cantuariorum obiit. 

Anno DCLXXXVIII, Caeduald rex Occiden- A.D.688. 
25 talium Saxonum Romam de Brittania pergit. 

Anno DCXC, Theodorus archiepiscopus obiit. A.D.690. 

Anno DCXCVII, Osthryd regina a suis, id est, A.D.697. 
Merciorum primatibus, interemta. 

Anno DCXCVIII, Berctred dux regius Nordan- A.D.698. 
30 hymbrorum a Pictis interfectus. 



1 Osuiu.] See § 267. 

3 Ecgberct.] See § 271. 

4 Herutforda.] See § 268. 

10 Mdttred.] See § 287. 

11 Cometa.JSee % 288. 
15 JEIfuini^] See § 316. 

17 Haethfeltha.] See § 301 



18 Johannes.] See § 305. 

19 Hild.] See § 322. 

21 Ecgfrid.] See § 340. 

33 Hlotheri.] See § 342. 

34 Caeduald.] See § 372. 
96 Theodorus.] See § 374. 



420 



HISTORIA ECCLESIASTICA [LIB. V. 



A. D. 704. Anno DCCIV, iEdilred, postquam triginta unum 

annos Merciorum genti praefuit, monachus factus 

Coenredo regnum dedit. 
A.D.705. Anno DCCV, Aldfrid rex Nordanhymbrorum 

defunctus est. 5 

A.D.709. Anno DCCIX, Coenred rex Merciorum, post- 

quam quinque annos regnabat, Romam pergit. 
A.D.711. Anno DCCXI, Berctfrid prsefectus cum Pictis 

pugnavit. 
a.d.716. Anno DCCXVI, Osred rex Nordanhymbrorum 10 

interfectus, et rex Merciorum Ceolred defunctus; 

et vir Domini Ecgbert Hiienses monachos ad ca- 

tholicum pascha et ecclesiasticam correxit ton- 

suram. 
A.D.725. Anno DCCXXV, Victred rex Cantuariorum 15 

obiit. 
A.D.729. Anno DCCXXIX, cometae apparuerunt; sanc- 

tus Ecgberct transiit ; Osric mortuus est. 
A.D.731. Anno DCCXXXI, Berctuald archiepiscopus 

obiit. Anno eodem Tatuini consecratus archiepi- 20 

scopus nonus Dorovernensis ecclesiae, JBdilbaldo 

rege Merciorum quintumdecimum agente annum 

imperii. 



1 JEdilred.] See § 397, 424. 
4 AWrid-Y See § 409. 
6 Coenred?\ See § 412. 
10 Osred.] See § 445. 
,a Ecgberct.] See § 445. 



15 Victred.] See § 447. 

17 Cometce — Ecgberct—Osric.] 
See § 448. 

5,0 ObUt.— Tatuini.] See § 
449. 



\ 



CAP. XXIV.] GENTIS ANGLORUM. 421 



§ 453. HjEC de Historia Ecclesiastica Brittania- Bedv* ac- 

_ j. • x»ai ■■ coont of him- 

rum, et maxime gentis Anglorum, prout vel ex wif. 
literis antiquorum, vel ex traditione majorum, 
vel ex mea ipse cognitione, scire potui, Domino 

5 adjuvante, digessi Baeda famulus Cbristi et pres- 
byter monasterii beatorum Apostolorum Petri et 
Pauli, quod est ad Viuraemuda et Ingyruum. 

§ 454. Qui natus in territorio ejusdem monas- 
terii, cum essem annorum septem cura propin- 

10 quorum datus sum educandus reverentissimo abbati 
Benedicto, ac deinde Ceolfrido; cunctumque ex 
eo tempus vitae in ejusdem monasterii babitatione 
peragens omnem meditandis Scripturis operam 
dedi; atque inter observantiam disciplinas regu- 

15 laris et quotidianam cantandi in ecclesia curam, 
semper aut discere, aut docere, aut scribere, dulce 
habui. Nonodecimo autem vitae mese anno diaco- 
natum, tricesimo gradum presbyteratus, utrumque 
per ministerium reverentissimi episcopi Johannis, 

20jubente Ceolfrido abbate, suscepi. Ex quo tem- 
pore accepti presbyteratus usque ad annum aetatis 
meae quinquagesimum nonum, haec in Scripturam 
sanctam meae meorumque necessitati ex opusculis 
venerabilium Patrum breviter annotare, sive etiam 

25 ad formam sensus et interpretationis eorum super- 
adjicere, curavi. 

§ 455. In principium Genesis, usque ad nativita- 
tem Isaac et jectionem Ismahelis, Libros iv. 
De Tabernaculo, et vasis ejus, ac vestibus sacer- 
3odotum, Libros iii. 



A 



423 HISTORIA BGCLB8IASTICA [LIB. V. 

In primam partem Samuhelis, id est, usque ad 
mortem Saulis, Libros iii. 

De sedificatione Templi, allegoricse expositionis, 
sicut et cetera, Libros n. 

Item, in Regum Librum xxx quaestionum. 5 

In Proverbia Salomonis, Libros 111. 

In Cantica Canticorum, Libros vn. 

In Isaiam, Danihelem, duodecim Prophetas, et 
partem Hieremiae, distinctiones capitulorum ex 
tractatu beati Hieronymi excerptas. 10 

In Ezram et Neemiam, Libros iii. 

In Canticum Habacum, Librum i. 

In librum beati patris Tobiae, explanationis alle- 
goricae de Christo et ecclesia, Librum i. 

Item, Capitula lectionum in Pentateuchum Mosi, 15 
Josue, Judicum. 

In libros Regum, et Verba dierum. 

In librum beati patris Job. 

In Parabolas, Ecclesiasten, et Cantica Canti- 
corum. 20 

In Isaiam Prophetam, Ezram quoque, et Ne- 
emiam. 

In Evangelium Marci, Libros iv. 

In Evangelium Lucae, Libros vi. 

Homeliarum Evangelii, Libros 11. 25 

In Apostolum, quaecumque in opusculis sancti 
Augustini exposita inveni, cuncta per ordinem 
transscribere curavi. 

In Actus Apostolorum, Libros 11. 

In Epistolas vn Catholicas, Libros singulos. 30 

In Apocalypsin sancti Johannis, Libros 11 1. 

Item, Capitula lectionum in totum Novum Tes- 
tamentum, excepto Evangelio. 

Item, Iibrum epistolarum ad diversos ; quarum 
de sex cetatibus seculi una est ; de mansionibus 35 
filiorum Israel, una; una de eo, quod ait Isaias, 



CAP. XXIV.] GENTIS ANGLORUM. 423 

' Et claudentur ibi in carcerem, et post dies multos 
visitabuntur ;' de ratione Bissexti, una ; de JEqui- 
noctio, juxta Anatolium, una. 

Item, de historiis Sanctorum ; Librum vitae et 
5 passionis sancti Felicis confessoris de metrico 
Paulini Opere in prosam transtuli. 

Librum vitae et passionis sancti Anastasii, male 
de Graeco translatum, et pejus a quodam imperito 
emendatum, prout potui, ad sensum correxi. 
10 Vitam sancti patris, monachi simul et antistitis, 
Cudbercti,.et prius heroico metro, et postmodum 
plano sermone, descripsi. 

Historiam abbatum monasterii hujus, in quo 
. supernae pietati deservire gaudeo, Benedicti, Ceol- 
15 fridi, et Huaetbercti, in libellis duobus. 

Historiam Ecclesiasticam nostrae insulae ac gen- 
tis, in Libris v. 

Martyrologium de natalitiis sanctorum martyr- 

um diebus; in quo omnes, quos invenire potui, 

20 non solum qua die, verum etiam quo genere certa- 

minis, vel sub quo judice, mundum vicerint, dili- 

genter annotare studui. 

Librum Hymnorum, diversometro, sive rhythmo. 
Librum Epigrammatum heroico metro, sive ele- 
25 giaco. 

De Natura rerum, et de Temporibus, Libros 
singulos. 

Item, de Temporibus, Librum unum majorem. 
Librum de Orthographia, alphabeti ordine dis- 
30 tinctum. 

Item, librum de Metrica arte ; et huic adjectum 
alium de schematibus sive Tropis libellum, hoc 
est, de figuris modisque locutionum, quibus Scrip- 
tura sancta contexta est. 

35 § 456. Teque deprecor, bone Jesu, ut cui pro- 
pitius donasti verba tuae scientiae dulciter haurire, 



i 



424 



HISTORIA ECCLESIASTICA. [LIB. V. 



dones etiam benignus aliquando ad te, fontem- 
omnis sapientiae, pervenire, et parere semper ante 
faciem tuam. 



EXPLICIT, DOMINO JUVANTE, 
LIBBR QUINTUS 

HISTORIJE ECCLESIASTICJS 

GENTIS ANGLORUM. 



3 Tuam.~\ A short Continua- 
tion, extending as far as a. d. 
766, is appended to the editions, 
of which the entries as far as 



a. d. 734 may perhaps have been 
written by Beda. The whole of 
this Appendix will be given in 
the second volume. 



CHISWICK J 
PRINTED BY C WIHTTINOHAM. 



h